جاڕنامەی سەربەخۆیی

2010-09-27

کاتێک له‌ مه‌جرای روداوه‌ مرۆییه‌کاندا پێویستی ئه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات گه‌لێکی دیاریکراو ئه‌و گرێبه‌نده‌ سیاسیانه‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ که‌ به‌یه‌کێکی دێکه‌وه‌ی ‏ده‌به‌ستێت، هه‌روه‌ها له‌ نێو ده‌سه‌ڵاته‌کانی سه‌ر زه‌میندا به‌دوای ئه‌و پێگه‌ لێکجودا و ‏یه‌کسانه‌دا بگه‌ڕێت که‌ یاساکانی سروشت و خودای سروشت وه‌ک ماف ‏پێیبه‌خشیون، رێزگرتنێکی شایسته‌ به‌ بیروڕای مرۆڤایه‌تی ئه‌و ئه‌رکه‌ ده‌خاته‌ ‏ئه‌ستۆیان که‌ ئه‌و هۆکارانه‌ به‌یان بکه‌ن که‌ ناچاریکردون جیاببنه‌وه‌.

ئێمه‌ ئه‌و راستییه‌ به‌ به‌ڵگه‌نه‌ویست ده‌زانین که‌ هه‌موو پیاوان به‌ یه‌کسانی ‏خولقێنراون، که‌ له‌لایه‌ن خولقێنه‌ره‌که‌یانه‌وه‌ هه‌ندێک مافیان پێدراوه‌ که‌ ناکرێت ‏لێیان جودابکرێنه‌وه‌، له‌و مافانه‌ش مافی ژیان و ئازادی و به‌ده‌ستهێنانی به‌خته‌وه‌ریه‌.

بۆ پاراستنی ئه‌و مافانه‌ش، حکومه‌ت داده‌مه‌زرێندرێت له‌نێو خه‌ڵکدا، که‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏ره‌وای له‌ ره‌زامه‌ندی حوکمکراوه‌کانییه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت.

هه‌رکاتێکیش هه‌رشێوازێک له‌ حکومه‌ت بوو به‌ مایه‌ی وێرانکردنی ئه‌و ئامانجانه‌، ئه‌و ‏کات مافی گه‌له‌ که‌ بیگۆڕێت یاخود هه‌ڵیبوه‌شێنێته‌وه‌، و له‌ جێگه‌ی حکومه‌تێکی ‏نوێ دابمه‌زرێنێت که‌ بناغه‌که‌ی به‌ندبێت له‌سه‌ر پره‌نسیپ و رێکخستنی ده‌سه‌ڵاته‌کانی به‌شێوه‌یه‌ک که‌ له‌لای خه‌ڵکه‌که‌ ئه‌گه‌ری زیاتری ئه‌وه‌ی لێبکرێت که‌ کاریگه‌ری ‏ده‌بێت له‌سه‌ر سه‌لامه‌تی و به‌خته‌وه‌رییان.

له‌راستیدا، تێڕوانینی ژیرانه‌ ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت که‌ ئه‌گه‌ر حکومه‌تێک که‌ بۆ ‏ماوه‌یه‌کی درێژبێت دامه‌زرابێت، پێویست نیه‌ بگۆڕدرێت له‌به‌ر هۆکاری سه‌رپێی و ‏بچوک. له‌سه‌ر هه‌مان رێڕه‌ویش، سه‌رجه‌می ئه‌زمونه‌کان ئه‌وه‌یان پیشانداوین که‌ ‏مرۆڤایه‌تی مه‌یلی چێشتنی مه‌ینه‌تی زیاتر ده‌کات له‌کاتێکدا شه‌رانگێزی ته‌حه‌مول کراوه‌، وه‌ک له‌وه‌ی هه‌وڵی گۆڕینی ئه‌و ‏شێوازه‌ بدات که‌ له‌سه‌ری راهاتووه‌.

به‌ڵام کاتێک که‌ رستێک له‌ زه‌وتکردن و به‌دکرداری له‌ ئارادا بێت، که‌ بێجیاوازی ‏له‌سه‌ر هه‌مان رێڕه‌وبێت‎ ‎‏ که‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌و پلانه‌یه‌ که‌ ده‌یه‌وێت بیانخاته‌ ژێر ‏فه‌رمانڕه‌وایی ره‌هاوه‌، ئه‌و کات ئه‌وه‌ مافی ئه‌وانه‌، ئه‌و کات ئه‌وه‌ ئه‌رکی ئه‌وانه‌ که‌ ‏حکومه‌تێکێ ئاوه‌ها توڕهه‌ڵبده‌ن و پاسه‌وانی نوێ بهێننه‌ مه‌یدان له‌پێناوی ئاسایشی ‏داهاتویاندا. ئه‌مه‌ مه‌ینه‌تی ئه‌م کۆڵۆنییانه‌بووه‌1، ئێستاش ئه‌مه‌ ئه‌و پێویستییه‌یه‌ ‏که‌ ناچاریان ده‌کات سیسته‌می پێشوی حکومه‌ته‌که‌یان بگۆڕن.

مێژووی پاشای ئێستای به‌ریتانیای مه‌زن مێژوویه‌که‌ پڕیه‌تی له‌ زه‌ره‌گه‌یاندن و ‏به‌دکرداری، که‌ هه‌موویان به‌ ئاراسته‌ی دامه‌زراندنی سته‌مکارییه‌کی ره‌ها له‌م ‏ویلایه‌تانه‌دا‌ گوزه‌ر ده‌که‌ن. بۆ سه‌لماندنیشی، با راستییه‌کان له‌به‌رده‌م جیهاندا بدوێن.

ئه‌و2 ئه‌وه‌ی ره‌تکرده‌وه‌ که‌ پابه‌ندی یاسا بێت، که‌ ‏به‌سودترین و گرنگترین شته‌ بۆ چاکه‌ی گشتی.‏

ئه‌و رێگه‌ی له‌ فه‌رمانڕه‌واکانی خۆی گرتوه‌ له‌وه‌ی یاسا هه‌نوکه‌یی و هه‌ره‌گرنگه‌کان ‏ده‌ربکه‌ن، دوایان بخات تا ئه‌و کاته‌ی ئه‌م ره‌زامه‌ندیان له‌سه‌ر ده‌دات، کاتێکیش ‏دواده‌خرێن، ئه‌م به‌ته‌واوی پشتگوێیان ده‌خات.

ئه‌و ئه‌وه‌ی ره‌تکردۆته‌وه‌ یاسای دیکه‌ ده‌ربکات که‌ تایبه‌تبن به‌ ناوچه‌ی فراوانی ‏دانیشتوان، هه‌تاکو ئه‌و خه‌ڵکانه‌ واز له‌ مافی نوێنه‌رایه‌تیکردنیان ده‌هێنن له‌ ‏ده‌سته‌ی یاساداناندا، ئه‌و مافه‌ی که‌ بۆ ئه‌وان پڕ به‌هایه‌ و به‌ته‌نها بۆ سته‌مکار ‏مایه‌ی نیگه‌رانییه‌.‏

ئه‌و ده‌سته‌ی یاسادانه‌رانی له‌ شوێنی وا کۆکردۆته‌وه‌ که‌ نه‌شیاو ناباو و دوره‌ له‌ ‏ده‌ستڕاگه‌یشتنیان به‌ تۆماره‌ گشتییه‌کان، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تاقه‌تیان له‌به‌ر ببڕێت ‏و ناچاریان بکات گوێڕایه‌ڵی پێوه‌ره‌کانی بن.‏

ئه‌و به‌رده‌وام ئه‌نجومه‌نه‌کانی نوێنه‌رانی هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ‏خۆراگرییه‌کی پیاوانه‌وه‌‌ به‌ره‌نگاری داگیرکارییه‌کانی ئه‌و بونه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ر مافه‌کانی خه‌ڵک.

ئه‌و بۆماوه‌یه‌کی درێژخایه‌ن، دوای ئه‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وانه‌، رێگه‌ی نه‌دا که‌سانی ‏دیکه‌ هه‌ڵببژێردرێن.

ده‌رئه‌نجام ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان، که‌ ناکرێت هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌، ‏گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ خه‌ڵک بۆ ئه‌وه‌ی په‌یڕه‌ویان بکه‌ن. له‌و کاته‌دا باره‌که‌ له‌به‌رده‌م ‏مه‌ترسی داگیرکاریی ده‌ره‌کی و گرژیی ناوخۆییدابوو.

ئه‌و هه‌وڵی ئه‌وه‌ی دا رێگه‌ له‌ دانیشتوانی ئه‌م ویلایه‌تانه‌ بگرێت، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ‏ئاستنه‌گی خستنه‌ به‌رده‌م یاساکانی به‌هاوڵاتیبوونی بیانییه‌کان، رازیینه‌بوو ‏یاسای دیکه‌ش ده‌ربکات بۆ هانی کۆچکردنیان به‌و ئاقاره‌دا، هه‌روه‌ها زیادکردنی مه‌رجی نوێ بۆ ته‌رخانکردنی ‏زه‌وی .‏

ئه‌و رێگریکرد له‌به‌رده‌م به‌ڕێوه‌بردنی دادپه‌روه‌ریدا، له‌ رێگه‌ی ره‌زامه‌ندی ‏ده‌رنه‌بڕینییه‌وه‌ له‌سه‌ر یاساکان بۆ دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاته‌ دادوه‌رییه‌کان.‏

ئه‌و کارێکی وه‌های کرد دادوه‌ره‌کان به‌ته‌نها پابه‌ندی ئیراده‌ی خۆی بن، له‌ ‏به‌ڕێوه‌بردنی نوسینه‌گه‌کانیان و بڕو و پێدانی موچه‌کانیان.‏

ئه‌و چه‌ندین نوسینه‌گه‌ی قوتکرده‌وه‌، هه‌روه‌ها چه‌ندین پۆلی له‌ فه‌رمانبه‌ران ‏ره‌وانه‌کرد بۆ بێزراکردنی خه‌ڵکه‌که‌مان، و ماشینه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌یانبوو.‏

ئه‌و له‌ کاتی ئاشتیدا سوپا ئاماده‌کانی له‌نێو ئێمه‌دا هێشته‌وه‌ به‌بێ وه‌رگرتنی ‏ره‌زامه‌ندی یاسادارێژه‌رانمان.

ئه‌و کارێکی وای کرد که‌ سوپا بگۆڕێت بۆ شتێک که‌ سه‌ربه‌خۆ بێت له‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏مه‌ده‌نی و باڵاتریش بێت لێی.‏

ئه‌و هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ که‌سانی دیکه‌دا ئێمه‌ی خسته‌ به‌ر ره‌حمه‌تی یاساگوزاریه‌ک که‌ ‏بێگانه‌یه‌ به‌ پیکهاته‌ و حوکمی ئێمه‌، و له‌لایه‌ن یاساکانی ئێمه‌وه‌ دانپیدانه‌نراون، ره‌زامه‌ندی خۆی به‌خشیه‌‌ کرداره‌ خۆبه‌یاسادارێژه‌ر دانه‌ره‌کانیان.‏

له‌به‌ر جێگیرکردنی ده‌سته‌ی زۆری هێزی چه‌کداری له‌نێوماندا:‏

له‌به‌ر پاراستنیان، له‌ڕێگه‌ی داداگاییکردنی گاڵته‌جارییه‌وه‌، له‌ سزدان له‌ پای هه‌ر ‏پیاوکوژییه‌ک که‌ به‌رامبه‌ر دانیشتوانی ئه‌و ویلایه‌تانه‌ ئه‌نجامیان بدانایه‌:

له‌به‌ر بڕینی بازرگانیکردنه‌کانمان له‌گه‌ڵ هه‌موو به‌شه‌کانی دیکه‌ی ‏جیهاندا:

له‌به‌ر‌ سه‌پاندنی باج به‌سه‌رماندا به‌بێ ره‌زامه‌ندیمان:

له‌به‌ر‌ بێبه‌شکردنمان له‌ زۆر باردا له‌ سوده‌کانی دادگایی له‌ڕێگه‌ی ده‌سته‌ی دادوه‌رانه‌وه‌:

له‌به‌ر‌ گواستنه‌وه‌مان بۆ کیشوه‌ره‌کانی دیکه‌ بۆ دادگاییکردنمان له‌سه‌ر پێشێلکاری ‏دروستکراو:‏

له‌به‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سیسته‌می ئازادی یاسای ئینگلیزی له‌ هه‌رێمێکی دراوسێمان3، و له‌ جێگه‌ی ئه‌و دامه‌زراندنی حکومه‌تێکی هه‌ڕه‌مه‌کی، و ‏به‌رفراوانکردنی سنوره‌کانی به‌ راده‌یه‌ک که‌ بیان کاته‌ نمونه‌یه‌ک و ئامرازێکی شیاو ‏بۆ سه‌پاندنی هه‌مان حوکمی ره‌ها به‌سه‌ر ئه‌م کۆلۆنیانه‌شدا:

‏‎

له‌به‌ر زه‌وتکردنی کۆیاساکانمان4، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی پڕبه‌هاترینی یاساکانمان، هه‌روه‌ها ‏گۆڕینی بنه‌ڕه‌تییانه‌ی شێوه‌ی حکومه‌ته‌کانمان:‏

له‌به‌ر هه‌ڵپه‌ساردنی ئه‌نجومه‌نی یاسادانانی خۆمان، و وه‌ها خۆیان به‌یانکرد که‌ ‏ده‌سه‌ڵاتیان پێدراوه‌ یاسامان بۆ دابڕێژن له‌ هه‌ر بارودۆخێکدا بێت:

ئه‌و وازی له‌ حکومه‌تی ئێره‌ هێناوه‌ له‌ڕێگه‌ی راگه‌یاندنی ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ له‌ژێر ‏پارێزگاریی ئه‌ودا نه‌ماوین و به‌رپاکردنی شه‌ری له‌ دژمان:‏

ئه‌و ده‌ریاکانی تاڵانکردوین و که‌ناره‌کانی تێکوپێکداوین، شاره‌کانی سوتاندوین و ‏هه‌روه‌ها ژیانی گه‌له‌که‌مانی وێرانکردوه‌.‏‎

ئه‌و له‌م ساته‌دا خه‌ریکی گواستنه‌وه‌ی سوپای گه‌وره‌ی به‌کرێگیراوه‌ بیانییه‌کانه‌ بۆ ‏ته‌واوکردنی کاره‌کانی مه‌رگ و خاپورکردن و سته‌مکاری. به‌ بارودۆخی دڵره‌قی و ‏خیانه‌تکاری ده‌ستیپێکردوه‌ که‌ به‌ ده‌گمه‌ن هاوشێوه‌ی هه‌بووه‌ له‌ به‌ربه‌ڕیترینی سه‌رده‌مه‌کاندا، و ‏به‌هیچ شێوه‌یه‌ک ئه‌و شایسته‌ی سه‌رۆکی ده‌وڵه‌تێکی شارستان نیه‌.‏‎

ئه‌و هاونیشتمانییانمانی، که‌ له‌ ده‌ریا ده‌ستگیرکراون، ناچارکردوه‌ که‌ چه‌ک ‏هه‌ڵبگرن له‌دژی وڵاته‌که‌یان، بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ جه‌لادی هاوڕێ و براکانیان، یاخود ‏خۆیان به‌ده‌ستی ئه‌وان بکوژرێن.‏‎

ئه‌و یاخیبوونی ناوخۆیی له‌نێوماندا وروژاندوه‌، و هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و هیندیه‌ دڕنده‌ بێبه‌زه‌ییانه‌ بهێنێته‌ سه‌ر جێنشینانی ئه‌وپه‌ڕی وڵات، ئه‌و هیندیانه‌ی که‌ رێسای زانراویان له‌ شه‌ڕدا بریتیه‌ له‌ خاپورکردنی بێجیاوازی سه‌رجه‌م ته‌مه‌ن و ره‌گه‌ز و دۆخه‌کان.

له‌ هه‌موو قۆناغه‌کانی ئه‌م سه‌رکوتکردنانه‌دا، ئێمه‌ یاداشتی ناره‌زاییمان ‏به‌رزکردۆته‌وه‌ به‌ بێفیزترین شێوه‌: یاداشته‌ یه‌ک له‌دوای یه‌که‌کانمان ته‌نها به‌ ئازار ‏و زه‌ره‌ری زیاتر وه‌ڵامدراونه‌ته‌وه‌. میرێک، که‌ که‌سایه‌تیی هه‌موو ئه‌و خوسڵه‌تانه‌ی ‏تێدا بێت که‌ سته‌مکارێکی پێده‌ناسرێته‌وه‌، شایانی ئه‌وه‌ نیه‌ فه‌رمانڕه‌واوی گه‌ڵێکی ‏ئازاد بێت.‏

نه‌ ئه‌وه‌تاش بوینه‌ته‌ جێگه‌ی سه‌رنجی برا به‌ریتانیه‌کانمان. ئێمه‌ چه‌ندین جار ئاگادارمانکردونه‌ته‌وه‌ له‌و هه‌وڵانه‌ی یاسادانه‌رانیان داویانه‌ بۆ فراوانکردنی ده‌سه‌ڵاتی ‏ناڕه‌وای فه‌رمانڕه‌واییان به‌سه‌ر ئێمه‌دا. بارودۆخی ‏کۆچکردن و نیشته‌جێبوونمان بۆ ئێره وه‌بیرهێناونه‌ته‌وه‌.‏ هانامان بردۆته‌ به‌ر دادوه‌ری و جوامێریی خۆرسکیان، و به‌ برایه‌تی ‏نێوانمان سوێندمانداوون که‌ خۆیان بێبه‌ریبکه‌ن له‌و ته‌عه‌دایانه‌ی که‌ بێگومان ‏ده‌بنه‌ مایه‌ی پچراندنی په‌یوه‌ندییه‌کانمان و گفتوگۆکانمان.‏ ئه‌وانیش به‌هه‌مان شێوه‌ گوێی خۆیان له‌ ئاست دادپه‌روه‌ری و برایه‌تیدا که‌ڕ ‏کردوه‌.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته‌ ئێمه‌، وه‌ک ملدان بۆ زه‌روره‌ت، که‌ جیابونه‌وه‌مان راده‌گه‌یه‌نێت، و ئه‌وان، وه‌ک ‏سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی، به‌ دوژمن له‌ کاتی جه‌نگدا و به‌ دۆستیش له‌ ئاشتیدا، ‏ته‌ماشابکه‌ین.‏

بۆیه‌ ئێمه‌، نوێنه‌رانی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مه‌ریکا، که‌ له‌ په‌رله‌مانی گشتیدا ‏کۆبوینه‌ته‌وه‌، په‌نا بۆ دادوه‌ری باڵای جیهان ده‌به‌ین له‌باره‌ی ره‌وایی نیه‌ته‌کانمانه‌وه‌ ‏و به‌ ناو و ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵکه‌ باشه‌کانی ئه‌م کۆڵۆنیانه‌وه‌، به‌ که‌رامه‌ته‌وه‌ ‏رایده‌گه‌یه‌نین و بڵاویده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ ئه‌م کۆڵۆنییه‌ یه‌کگرتووانه‌ سه‌ربه‌ستن و مافی ‏ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ که‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌ست و سه‌ربه‌خۆبن. و له‌ هه‌موو ‏هاوپه‌یمانییه‌ک له‌گه‌ڵ کۆشکی شاهانه‌ی به‌ریتانیا سپێردراون، هه‌روه‌ها هه‌موو ‏په‌یوه‌ستییه‌کی سیاسی له‌نێوانیان و ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیای مه‌زندا پێویسته‌ و ‏به‌ته‌واوه‌تی هه‌ڵوه‌شاونه‌ته‌وه‌.‏

هه‌روه‌ها وه‌ک ویلایاتی سه‌ربه‌ست و سه‌ربه‌خۆ، ده‌سه‌ڵاتی ته‌واویان هه‌یه‌ بۆ ‏به‌رپاکردنی جه‌نگ، وه‌ده‌ستهێنانی ئاشتی، به‌ستنی هاوپه‌یمانێتی، دامه‌زرادنی ‏بازرگانی، هه‌روه‌ها کردنی هه‌موو ئه‌و کرده‌وه‌ و شتانه‌ی که‌ ده‌وڵه‌تانی سه‌ربه‌خۆ مافی ‏کردنیانیان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها بۆ پشتگیریکردنی ئه‌م راگه‌یاندنه‌‌‌، به‌ پشتبه‌ستنێکی پته‌و به‌ ‏پارێزگاریکردنی ئیلاهی، ئێمه‌ به‌کۆمه‌ڵ به‌ڵێنی به‌ختکردنی ژیان و سه‌روماڵ و شه‌رفی ‏پیرۆزمان به‌ یه‌کترده‌ده‌ین.

1-کۆڵۆنیه‌کان بریتین له‌و 13 ویلایه‌ته‌ی ئه‌مه‌ریکا که‌ ده‌که‌ونه‌ باکوری خورهه‌ڵات و یه‌که‌مین ویلایه‌ت بوون سه‌ربه‌خۆییان راگه‌یاند و پاشان بونه‌ بناغه‌ی دامه‌زراندنی ئه‌وه‌ی ئێستا به‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مه‌ریکا ناسراو.

2-مه‌به‌ست له‌ ئه‌و، جۆرجی سێهه‌م (1738-1820) پادشای به‌ریتانیای مه‌زن و پاشای ئێرله‌ندایه‌.

3- مه‌به‌ست هه‌رێمی کوبێکه‌ له‌ که‌نه‌دای ئێستا.

4- کۆیاسا واته‌ چارته‌ر (charter)

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.