لەبارەی حکومەت و سەروماڵەوە

♦ جۆن لۆك

2010-09-27

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زه‌وی و هه‌موو بونه‌وه‌ره‌ پله‌نزمه‌کان موڵکی سه‌رجه‌م مرۆڤه‌کانن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مرۆڤ مافی ‏‏موڵکایه‌تیکردنی خودی خۆشی هه‌یه‌. له‌مه‌شدا هیچ که‌سێک هیچ مافێکی تێیدا نیه‌ بێجگه‌ له‌ خۆی. ده‌کرێت بڵێین ‏‏ره‌نجی شان و ده‌ستکرده‌کانی به‌شێوه‌یه‌کی شیاو موڵکی ئه‌وکه‌سه‌ن.

گه‌ر که‌سێک هه‌رشتێک وه‌ده‌ستبهێنێت که‌ سروشت بۆی دابینکردوین یان له‌ سروشتدایه‌ و هێزی بازوی خۆی ‏له‌گه‌ڵ ئه‌و ‏شته‌ تێکه‌ڵکرد، و شتێکی خسته‌ پاڵی که‌ هی خۆیه‌تی، به‌و پێیه‌ ده‌یکاته‌ موڵکی خۆی.‏

ئه‌وه‌ به‌هۆی ئه‌و که‌سه‌وه‌یه‌ که‌ شته‌که‌ له‌باری سروشتی خۆیه‌وه‌، له‌ڕێگه‌ی ره‌نجه‌وه‌ که‌ شتێکی بۆ زیاد ده‌کات، ‏شته‌که‌ ‏ده‌گوڕێت و به‌و پێیه‌ش مافی هاوبه‌شی هیچ مرۆڤێکی تری به‌سه‌ره‌وه‌ نامێنێت.‏

له‌به‌رئه‌وه‌ی ره‌نج موڵکێکی بێچه‌ندوچونی ره‌نجده‌ره‌، هیچ که‌سێک بێجگه‌ له‌خۆی هیچ مافێکی نیه‌ به‌سه‌ر ئه‌وشته‌ی ‏که‌ ‏ئه‌م شتێکی خۆی داوه‌ته‌ پاڵ، به‌تایبه‌تی له‌ کاتێکدا که‌ بڕێکی زۆر له‌و شته‌ فه‌راهه‌م بێت و ئه‌م به‌شێکی زۆری بۆ ‏‏خه‌ڵکانی دیکه‌ جێهێشتبێت.‏

ئه‌و که‌سه‌ی که‌ به‌ڕوویه‌ک له‌ژێر داربه‌ڕوویه‌کدا هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌، یان سێوێک هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌ له‌ ناو داره‌کانی ‏دارستانێکدا، ‏ئه‌وه‌ بێگومان کردونیه‌ته‌ موڵکی تایبه‌تی خۆی.‏

که‌س ناتوانێت نکوڵی له‌وه‌ بکات که‌ ئه‌و ده‌ستکه‌وته‌ هی خۆیه‌تی. من ده‌پرسم: ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ له‌ چ بارێکدا ده‌بنه‌ ‏‏موڵکی ئه‌و که‌سه‌؟ کاتێک که‌ هه‌رسی ده‌کات؟ یان کاتێک که‌ ده‌یخوات؟ یان کاتێک ده‌یکوڵێنێت؟ یان کاتێک ‏ده‌یانباته‌وه‌ ‏ماڵه‌وه‌؟ یاخود کاتێک که‌ هه‌ڵیان ده‌گرێته‌وه‌؟

شتێکی ئاشکرایه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵگرتنه‌وه‌یان و کۆکردنه‌وه‌یان بۆ یه‌که‌مجار نه‌یانکاته‌ هی ئه‌و، ئه‌وا هیچ شتێکی تر ‏ناتوانێت ‏بیانکات.‏

ره‌نجپێوه‌کێشان جیاکارییه‌ک ده‌کات له‌نێوان ئه‌وانه‌ی که‌ موڵکی ئه‌و که‌سه‌ن و له‌نێوان ئه‌وانه‌ی که‌ هاوبه‌شن. ئه‌ویش ‏‏ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و که‌سه‌ شتێکی بۆ ئه‌و بابه‌تانه‌ زیادکردوه‌ زیاتر له‌وه‌ی که‌ دایکه‌ سروشت کردویه‌تی. به‌و پێیه‌ش ده‌بنه‌ ‏‏مافی تایبه‌تی خۆی. ‏

ئه‌گه‌ر هاتوو که‌سێک وتی ئه‌و زه‌لامه‌ مافی نیه‌ به‌سه‌ر ئه‌و به‌ڕوو و سێوانه‌وه‌ که‌ کۆیکردونه‌ته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‏‏ره‌زامه‌ندی هه‌موو مرۆڤایه‌تی له‌سه‌ر نیه‌؟ ئایا به‌و پێیه‌ ده‌بێته‌ دزی کاتێک که‌سێک وایدابنێت شتێک هی خۆیه‌تی له‌ ‏‏کاتێکدا موڵکی هاوبه‌شی هه‌مووانه‌؟ ‏

ئه‌گه‌ر ره‌زامه‌ندی له‌و جۆره‌ پێویست بوایه‌، مرۆڤ له‌برسا ده‌مرد، سه‌رباری ئه‌و هه‌مووه‌ی که‌ خودا پێیداوه‌. له‌و ‏شتانه‌ی ‏که‌ هاوبه‌شن، که‌به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌مێننه‌وه‌، له‌ کاتێکدا به‌شێک له‌و هاوبه‌شه‌ ده‌به‌ین، له‌و باره‌ی خۆی ده‌خه‌ین ‏که‌ ‏سروشت پێیداوه‌، که‌ ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای موڵکایه‌تییه‌، که‌ به‌بێ ئه‌مه‌ هاوبه‌ش هیچ سودێکی نیه‌.‏

بردنی ئه‌م یان ئه‌و به‌ش پێویستی به‌ ره‌زامه‌ندی خێرای هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ نیه‌ که‌ به‌شدارن له‌و هاوبه‌شانه‌دا. به‌و ‏‏پێیه‌ش، ئه‌و گیایه‌ی ئه‌سپه‌که‌م ده‌یخوات، یاخود ئه‌و گیایه‌ی که‌ خزمه‌تکاره‌که‌م بڕیویه‌تی، یاخود ئه‌و به‌رده‌ به‌نرخه‌ی ‏‏که‌ من له‌ شوێنێک هه‌ڵمکه‌ندوه‌ که‌ مافی هاوبه‌شی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، ده‌بێته‌ موڵکی من، به‌بێ رازیبون و بڕیاردانی هیچ ‏‏که‌سێک.‏

ئه‌و ره‌نجه‌ی که‌ من داومه‌، له‌وه‌ی که‌ ئه‌و شتانه‌م له‌باری هاوبه‌شی سروشتییان ده‌رهێنانه‌، مافی موڵکداری من بۆ ‏ئه‌و ‏شتانه‌ جێگیر ده‌کات…‏

له‌باره‌ی سه‌ره‌تای کۆمه‌ڵگا سیاسییه‌کانه‌وه‌‏

مرۆڤه‌کان، وه‌ک هه‌یه‌ و وتراوه‌، به‌ سروشت سه‌ربه‌ست و یه‌کسان و سه‌ربه‌خۆن. نابێت هیچ که‌سێک له‌ باری ‏سروشتیی ‏خۆی بێبه‌ریبکرێت و بخرێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی سیاسی که‌سێکی دیکه‌وه‌ به‌بێ ره‌زامه‌ندی خۆی. تاقه‌ ‏رێگه‌یه‌ک که‌ ‏به‌هۆیه‌وه‌ هه‌رکه‌سێک خۆی بێبه‌ریبکات له‌ ئازادی سروشتی خۆی و خۆی پاپه‌ندی پێوه‌نده‌کانی ‏کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ‏بکات، له‌ڕێگه‌ی رازیبونییه‌وه‌ ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵکانی دیکه‌دا یه‌کبگرن له‌ ‏جڤاتێکدا، له‌ پێناوی ‏سه‌لامه‌تی و ئیسراحه‌ت و ژیانی ئاشتییانه‌ پێکه‌وه‌، له‌ بارێکدا که‌ چێژ له‌ موڵکاوماڵه‌کانی خۆیان ‏ببینن، و بۆ ‏خۆپاراستن.‏

ئه‌مه‌ش ده‌کرێت هه‌ر ژماره‌یه‌ک له‌ مرۆڤه‌کان بگرێته‌وه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زیانناگه‌یه‌نێت به‌ سه‌ربه‌ستی ئه‌وانی دیکه‌. ‏‏ئه‌وان له‌ هه‌مان ئه‌و باره‌ده‌ ده‌مێننه‌وه‌ که‌ ئازادی سروشتی خۆیانه‌. کاتێک هه‌ر ژماره‌یه‌ک له‌و مرۆڤانه‌ رێکده‌که‌ون ‏‏له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی یه‌ک جڤات و یه‌ک حکومه‌ت پێبهێنن، به‌و پێیه‌ ئه‌وانه‌ تێکه‌ڵ ده‌بن و یه‌که‌یه‌کی سیاسی پێکده‌هێنن که‌ ‏‏تێییدا زۆرینه‌ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هه‌نگاو بنێت و له‌بری هه‌مووان بگاته‌ ئه‌نجامه‌کان.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی کاتێک که‌ ژماره‌یه‌ک له‌ مرۆڤه‌کان، له‌سه‌ر بنه‌مای ره‌زامه‌ندی تاکه‌کان، جڤاتێک پێکده‌هێنن، به‌و پێیه‌ ‏ئه‌و ‏جڤاته‌ ده‌که‌نه‌ یه‌ک یه‌که‌ که‌ ده‌سته‌ڵاتی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ وه‌ک یه‌ک یه‌که‌ کرداربکات، که‌ ته‌نها له‌ رێگه‌ی ئیراده‌ و ‏سوربوونی ‏زۆرینه‌وه‌ ده‌بێت.‏

ئه‌وه‌ی جڤاتێک به‌ڕێوه‌ ده‌بات، که‌ به‌ ته‌نها بریتییه‌ له‌ ره‌زامه‌ندی تاکه‌که‌سه‌ پێکهێنه‌ره‌کانی، و پێویستیشی به‌وه‌ هه‌یه‌ ‏‏وه‌ک یه‌ک جه‌سته‌ به‌ یه‌ک ئاراسته‌دا بڕوات، مه‌رجه‌ ئه‌و جه‌سته‌یه‌ به‌و ئاراسته‌یه‌دا بڕوات که‌ هێزه‌ مه‌زنه‌که‌ ‏ئاراسته‌ی ‏ده‌کات. ئه‌و هێزه‌ش بریتییه‌ له‌ ره‌زامه‌ندی زۆرینه‌، ئه‌گه‌ر نا رێگه‌ی تێناچێت بتوانێت وه‌ک یه‌ک جه‌سته‌ ‏و یه‌ک جڤات ‏کاربکات. ئه‌و جه‌سته‌یه‌ی که‌ ره‌زامه‌ندی هه‌ریه‌که‌ له‌و تاکانه‌ی له‌سه‌ره‌ که‌ له‌و جه‌سته‌یه‌دا ‏یه‌کیانگرتووه‌، رێککه‌وتون ‏له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ به‌و شێوه‌یه‌ بێت، به‌و پێیه‌ش هه‌مووان پابه‌ندن پێوه‌ی له‌رێگه‌ی ئه‌و ‏ره‌زامه‌ندییه‌وه‌ که‌ له‌لایه‌ن ‏زۆرینه‌وه‌ پێییگه‌یشتوون.‏

له‌باره‌ی کۆتایی کۆمه‌ڵگای سیاسی و حکومه‌ته‌وه‌‏

ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌ باری سروشتیدا هێنده‌ سه‌ربه‌سته‌، وه‌ک ده‌وترێت. ئه‌گه‌ر خۆی خاوه‌نی ره‌های خودی خۆی و ‏موڵک و ‏ماڵه‌که‌یه‌تی، ئه‌گه‌ر مرۆڤ یه‌کسانه‌ و پابه‌ندی که‌س نیه‌، بۆچی ده‌ستبه‌رداری سه‌ربه‌ستی خۆی ده‌بێت؟ ‏بۆچی واز له‌و ‏ئیمبراتۆریه‌ته‌ ده‌هێنێت و خۆی ده‌کاته‌ به‌ر باڵاده‌ستی کۆنترۆڵی ده‌سته‌ڵاتێکی دیکه‌وه‌؟

وه‌ڵامه‌که‌ ئاشکرایه‌: هه‌رچه‌نده‌ له‌ باری سروشتیدا مافی له‌و جۆره‌ی هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چێژوه‌رگرتنی له‌و مافه‌ ‏‏دڵنیایی تێدانیه‌ و به‌رده‌وام له‌به‌رده‌م ئه‌گه‌ر داگیرکاری ئه‌وانی دیکه‌دایه‌.‏

ئه‌گه‌ر هه‌موو بونه‌کانی تر وه‌ک ئه‌و پاشا بن، هه‌موو مرۆڤه‌کان یه‌کسان، و به‌شه‌ مه‌زنتره‌که‌ش نه‌توانێت پێوه‌ری ‏‏دیاریکراوی هه‌بێت بۆ چاودێریکردنی یه‌کسانی و دادپه‌روه‌ری، چێژبینین له‌و موڵکوماڵه‌ی که‌ هه‌یه‌تی زۆر ‏سه‌لامه‌ت و ‏پارێزراو نابێت.‏

ئه‌مه‌ وایلێده‌کات له‌و بارودۆخه‌ بێته‌ده‌ره‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ سه‌ربه‌ستیشه‌، که‌ پریه‌تی له‌ ترس و مه‌ترسی به‌رده‌وام. ‏‏ئه‌مه‌ش بێ هزر نیه‌ که‌ ده‌یه‌وێت ده‌ربازیبێت و ویستمه‌ندیشه‌ په‌یوه‌ندی بکات به‌ کۆمه‌ڵگایه‌که‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی ‏دیکه‌دا ‏که‌ پێشتر یه‌کیانگرتوه‌، یاخود له‌ بیری ئه‌وه‌دان یه‌کبگرن بۆ پاراستنێکی ده‌سته‌جه‌معی له‌ ژیان و ئازادی و ‏موڵکه‌کانیان، ‏که‌ من به‌ گشتی به‌ هه‌موویان ده‌ڵێم: سه‌روماڵ.‏

به‌و پێیه‌ش، ئامانجی مه‌زن و سه‌ره‌کی له‌ کۆبونه‌وه‌ی مرۆڤه‌کان له‌ ده‌وڵه‌تێکی یه‌کگرتودا و خۆخستنه‌ ژێر ده‌ستی ‏‏حکومه‌ت، له‌ پێناوی پاراستنی سه‌روماڵدایه‌. که‌ له‌ باری سروشتیدا زۆر که‌موکورتی هه‌یه‌.‏

یه‌که‌م: پێویستى هه‌بوونى یاسایه‌کى دامه‌زراوى چه‌سپاوى زانراو که‌ له‌لایه‌ن ره‌زامه‌ندبوونى خه‌ڵکه‌وه‌ ‏رێگه‌پێدرابێت و ‏په‌سه‌ندکرابێت تا ببێته‌ پێودانگێک بۆ جیاکردنه‌وه‌ى راست و هه‌ڵه‌ هه‌روه‌ها ببێته‌ پێوه‌رێکى باو بۆ ‏ساغکردنه‌وه‌ ‏هه‌موو ناکۆکییه‌کانى نێوانیان.‏

سه‌ربارى ئه‌وه‌ى که‌ یاساى سروشت یاسایه‌کى رون و دانایانه‌یه‌ بۆ سه‌رجه‌م بونه‌وه‌ره‌ عه‌قڵانیه‌کان، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ‏‏ئه‌وه‌شدا چونکه‌ مرۆڤه‌کان له‌به‌ر قازانجى خۆیان لایه‌نگیر ده‌بن هه‌ره‌وه‌ها بێئاگا له‌به‌ر نه‌خوێندنى، بۆیه‌ له‌بار نابن ‏بۆ ‏ئه‌وه‌ى وه‌ک یاسایه‌کى مامه‌ڵه‌ى بکه‌ن که‌ په‌یوه‌ستبن پێوه‌ى له‌ جێبه‌جێکردنیدا به‌سه‌ر باره‌ تایبه‌ته‌کانى خۆیاندا.‏

دووه‌م: له‌ بارى سروشتدا پێویست به‌ هه‌بوونى دادوه‌رێکى ناسراو و بێلایه‌ن هه‌یه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتى ئه‌وه‌ى هه‌بێت ‏هه‌موو ‏جیاوازییه‌کان له‌سه‌ر بنه‌ماى یاسایه‌کى چه‌سپاو یه‌کلایی بکاته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌و باره‌دا (واته‌ بارى ‏سروشت) هه‌مووان ‏له‌ هه‌مان کاتدا دادوه‌ریش و جێبه‌جێکه‌رى یاساى سروشتن، ئه‌و مرۆڤانه‌ى که‌ به‌لاى خۆیاندا ‏دایده‌تاشن زۆر ئاسانه‌ که‌ ‏حه‌ز و تۆڵه‌ بیانبات به‌ڕێوه‌، سه‌ربارى هه‌بوونى حه‌ماسى زۆر له‌و که‌یسانه‌ى که‌ تایبه‌تن ‏به‌ خۆیان. به‌ هه‌مان شێوه‌ش ‏که‌مته‌رخه‌مى و بێباکى که‌ وایان لێبکات هه‌ر گوێنه‌ده‌نه‌ هى که‌سانى دیکه‌.‏

سێهه‌م: له‌ بارى سروشتدا، هه‌میشه‌ پێویستى هه‌بوونى ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى پشتیوان و پشتگیرى سزابێت کاتێک ‏که‌ ‏راسته‌، و هه‌روه‌ها وه‌ک پێویست جێبه‌جی بکات. ئه‌وانه‌ى که‌ به‌هۆى هه‌ر نا عه‌داله‌تییه‌که‌وه‌ زیانیان پێگه‌یشتوه‌ ‏زۆر به‌ ‏ده‌گمه‌ن سه‌رنه‌که‌وتوو ده‌بن، ئه‌گه‌ر بتوانن به‌ هێز ئه‌و ناعه‌داله‌تییه‌ راستبکه‌نه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ به‌ربه‌ره‌کانى ‏زۆر جار ‏واده‌کات سزاکه‌ مه‌ترسیداربێت و زۆربه‌ى جاریش وێرانکه‌ر بۆ ئه‌وانه‌ى که‌ هه‌وڵى ده‌ده‌ن.‏

به‌و پێیه‌، مرۆڤایه‌تی، سه‌رباری ئه‌و هه‌موو ده‌ستکه‌وت و باشییانه‌ی باری سروشت، به‌ته‌نها له‌به‌ر بونیان له‌بارێکی ‏‏خراپدا (که‌ ده‌کرێت له‌و باره‌دا بمێننه‌وه‌) زۆر به‌خێرایی به‌ره‌و ناو کۆمه‌ڵگا ده‌چن. لێره‌شه‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ‏ده‌رده‌که‌وێت ‏که‌ زۆر به‌ ده‌گمه‌ن کۆمه‌ڵێک له‌و مرۆڤانه‌ ده‌بینین که‌ پێکه‌وه‌ له‌م باره‌دا بژین. ئه‌و ناجۆرییانه‌ی که‌ ‏له‌وێدا روبه‌ڕوی ‏ده‌بنه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی په‌یڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی نارێکوپێک و ئه‌و دڵنیانه‌بونه‌ی که‌ هه‌موو مرۆڤه‌کان تێیدا ‏ده‌ژین له‌ سزادانی ‏ئازاردان و هێرشکردنه‌ سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌، وایان لێده‌کات په‌نابه‌رنه‌ به‌ر یاسای دامه‌زراوی ‏حکومه‌ت له‌پێناوی پاراستنی ‏سه‌روماڵیاندا.‏

ئه‌مه‌شه‌ وایان لێده‌کات هه‌ریه‌که‌یان به‌ ویستی خۆیان ئه‌و ده‌سه‌ڵاتی سزادانه‌ی که‌ هه‌یه‌تی بداته‌ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ له‌نێو ‏‏کۆمه‌ڵگادا رێکده‌که‌ون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و که‌سه‌ کێبێت. له‌مه‌شدا مافی بنه‌ڕه‌تیمان هه‌یه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی هه‌ردوو ‏‏ده‌سته‌ڵاتی یاسادانان و به‌ڕێوه‌بردندا، به‌هه‌مانشێوه‌ی مافی هه‌بوون و سه‌رهه‌ڵدانی حکومه‌ت و کۆمه‌ڵگا خۆیان.‏

هه‌رچه‌نده‌ کاتێک مرۆڤه‌کان ده‌بنه‌ به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵگا، ده‌ستبه‌رداری ئه‌و یه‌کسانی و ئازادی و ده‌سه‌ڵاتی ‏جێبه‌جێکردنه‌ ‏ده‌بن که‌ له‌باری سروشتیدا هه‌یانه‌ و ده‌یده‌نه‌ ده‌ست کۆمه‌ڵگا بۆ ئه‌وه‌ی بکه‌وێته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی ‏یاسادانانه‌وه‌ له‌پێناوی ‏چاکه‌ی کۆمه‌ڵگادا، به‌ڵام سه‌رجه‌م تاکه‌کان نییه‌تیانه‌ به‌شێوه‌یه‌کی باشتر خۆیان و ئازادی و ‏موڵکه‌کانیان بپارێزن. (له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی به‌پێی لۆژیک، هیچ بونه‌وه‌رێک نیه‌ ئه‌و باره‌ی که‌ تییدا ده‌ژی بگۆڕێت بۆ ‏خراپتر.) ده‌سه‌ڵاتی کۆمه‌ڵگا و ئه‌و ‏ئه‌نجومه‌نی یاسادانانه‌ی که‌ له‌سایه‌یدا دامه‌زراوه‌، هه‌رگیز ناکرێت ده‌سه‌ڵاتی له‌وه‌ ‏تێپه‌ربکات که‌ چاکه‌ی هاوبه‌شه‌، به‌ڵام ‏ئه‌رکی سه‌رشانییه‌تی که‌ سه‌روماڵی هه‌مووان بپارێزێت له‌ڕێگه‌ی ‏دامه‌زراندنی ئه‌و سێ که‌موڕتییه‌ی که‌ پێشتر ‏باسمانکرد، که‌ وایکردبوو باری سروشت هێنده‌ نا سه‌لامه‌ت و ‏زه‌حمه‌ت پێت. ‏

به‌م پێیه‌ش، هه‌رکه‌سێک ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان یان باڵای هه‌بێت له‌ هه‌ر وڵاتێکدا، پابه‌نده‌ به‌ فه‌رمانڕه‌واییکردن ‏له‌ڕێگه‌ی ‏یاسای چه‌سپاوه‌وه‌، که‌ ئاشکراو زانراو بێت له‌لای خه‌ڵک، نه‌وه‌ک له‌ڕێگه‌ی رێسای له‌ناکاوه‌وه‌. له‌ڕێگه‌ی ‏دادوه‌ری ره‌وا و ‏بێلایه‌نه‌وه‌، که‌ ده‌توانن ناکۆکییه‌کان له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و یاسایانه‌ ساغبکه‌نه‌وه‌، و بتوانن هێزی ‏کۆمه‌ڵگا به‌کاربهێنن ‏به‌ته‌نها له‌پێناوی سه‌پاندنی ئه‌و یاسانه‌ له‌ ناوخۆ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵاتیش بۆ رێگه‌گرتن یاخود ‏ره‌تکردنه‌وه‌ی ‏زه‌ره‌پێگه‌یاندنی بیانی، هه‌روه‌ها پاراستنی چڤات له‌ هێرش و داگیرکاری.‏

هه‌روه‌ها هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌ته‌نها له‌پێناوی یه‌ک ئامانجدا به‌کاربهێنرێن ئه‌ویش پاراستنی ئاشتی و سه‌لامه‌تی و ‏چاکه‌ی ‏گشتی خه‌ڵکه‌. ‏

له‌باره‌ی سنوری ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌‏

ئامانجی گه‌وره‌ له‌ بون به‌ به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵگا له‌لای مرۆڤ بریتییه‌ له‌ چێژوه‌رگرتن له‌ سه‌روماڵیان له‌ سایه‌ی ئاشتی ‏و ‏سه‌لامه‌تیدا، و مه‌زنترین ئامراز و شێواز بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ یاسا چه‌سپاوه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگا. یه‌که‌م و ‏‏سه‌ره‌کیترین یاسای ئاشکرای سه‌رجه‌م وڵات بریتییه‌ له‌ چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان. وه‌ک سه‌ره‌کیترین و ‏یه‌که‌مین ‏یاسای سروشتی که‌ بتوانێت ته‌نانه‌ت فه‌رمانڕه‌وایی خودی یاسادانانیش بکات بریتییه‌ له‌ پارێزگاریکردن له‌ ‏کۆمه‌ڵگا و ‏‏(تا ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ چاکه‌ی گشتی ده‌گرێته‌وه‌) سه‌رجه‌م که‌سه‌کانی ناوی.‏

ئه‌م یاسادانه‌ره‌ به‌ته‌نها ده‌سه‌ڵاتی باڵای ده‌وڵه‌ت نیه‌، به‌ڵکو پیرۆز و نه‌گۆڕدراویشه‌ هه‌رکه‌ چڤات دایمه‌زراند. ‏هه‌روه‌ها ‏فه‌توای هیچ که‌سێکی دیکه‌، به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک نوسرابێت له‌لای هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکه‌وه‌ پشتگیری کرابێت، هیز ‏و ‏پابه‌ندنبوونی یاسای نابێت، ئه‌گه‌ر بێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌ رێگه‌ی پێنه‌درابێت، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ ‏له‌لایه‌ن ‏خه‌ڵکه‌وه‌ دانراوه‌. ‏

ئه‌گه‌ر وانه‌بێت، یاسا ناتوانێت ره‌زامه‌ندی کۆمه‌ڵگا مسۆگه‌ر بکات که‌ بێگومان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ یاسا. ئه‌و ‏‏کۆمه‌ڵگایه‌ی که‌ هیچ که‌سێک ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ریدا نیه‌ بۆ ده‌رکردنی یاسا، به‌ده‌ر له‌ ره‌زامه‌ندی خۆی و ئه‌و ‏ده‌سه‌ڵاته‌ی ‏که‌ ده‌یبه‌خشێت. ‏

به‌و پێیه‌ش، سه‌رجه‌می گوێڕایه‌ڵییه‌کان، که‌ هه‌موو که‌س به‌گوێره‌ی پابه‌ندییه‌ پیرۆزه‌کان له‌سه‌ر هه‌مووان واجیبه‌ که‌ ‏‏بیپارێزن،  ده‌رئه‌نجام له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ باڵایه‌دا کۆتاییان دێت. هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌و یاسایانه‌وه‌ ده‌برێن له‌ڕێوه‌ که‌ ‏له‌کاردان. ‏به‌هه‌مان شێوه‌، هیچ سوێند خواردنێک به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ره‌کی، جا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌رچییه‌ک بێت، یان ‏هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی ‏ناوخۆیی پاشکۆ، نابێت ببێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا ئازاد بکات له‌و گوێڕایه‌ڵییه‌ی که‌ ‏هه‌یانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی ‏یاسادانان که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سیقه‌ی ئه‌وان کار ده‌کات. هه‌روه‌ها ناکرێت هیچ که‌سێک ‏ناچاربکرێت گوێڕایه‌ڵی هیچ ‏شتێکی بێت که‌ ناکۆکه‌ له‌گه‌ڵ یاسای به‌کارخراو، یاخود ئه‌وه‌ی که‌ رێگه‌ی پێداوه‌. ‏

ده‌بێته‌ شتێکی بێمانا ئه‌گه‌ر وێنای ‏ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ تاکه‌کان ده‌رئه‌نجام پابه‌ند و ملکه‌چی هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی بن ‏له‌کۆمه‌ڵگادا، ئه‌گه‌ر هات و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ‏ده‌سه‌ڵاتی باڵا نه‌بوو.‏

هه‌رچه‌نده‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان، ئینجا ئایا له‌ یه‌ک شێوازدایه‌ یان زیاتر، ئایا به‌رده‌وان بوونی هه‌یه‌ یان به‌ پچڕ ‏پچڕی، ‏به‌ڵام هێشتاش ده‌سه‌ڵاتی باڵایه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێکدا بێت.‏

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا:‏

یه‌که‌م: نیه‌ و ناکرێت ببێته‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ره‌های هه‌ڕه‌مه‌کی به‌سه‌ر ژیان و سامانی خه‌ڵکه‌وه‌.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بریتییه‌ له‌ کۆی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ریه‌که‌ له‌ ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا که‌ دراوه‌ته‌ ئه‌و که‌سه‌ یان ‏‏ئه‌نجومه‌نه‌ که‌ بریتییه‌ له‌ یاسادارێژه‌ر، ناکرێت زیاتر بێت له‌وه‌ی که‌ ئه‌و که‌سانه‌ پێشتر له‌باری سروشتیاندا هه‌یانبووه‌ ‏‏پێشئه‌وه‌ی بچنه‌ ناو کۆمه‌ڵگاوه‌ و وازیان لێهێناوه‌ بۆ کۆمه‌ڵ. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ که‌سێک ناتوانێت ده‌سه‌ڵاتێک ‏ببه‌خشێته‌ ‏که‌سێکی دیکه‌ که‌ زیاتر بێت له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ خۆی له‌ خۆیدا هه‌یه‌تی. هیچ که‌سێکیش ده‌سه‌ڵاتی ره‌های ‏هه‌ڕه‌مه‌کی ‏نیه‌ به‌سه‌ر خۆیدا، یاخود به‌سه‌ر هه‌ر که‌سێکی دیکه‌دا، ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی نیه‌ ژیانی خۆی وێرانبکات ‏یاخود ژیان و ‏سه‌روماڵی که‌سێکی دیکه‌ بۆخۆی ببات.  ‏

سه‌لمێندراوه‌ که‌ مرۆڤ ناتوانێت خۆی بخاته‌ ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ره‌مه‌ڵکی که‌سێکی دیکه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا ‏له‌باری ‏سروشتیدا هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی ره‌ها نیه‌ به‌سه‌ر ژیان و ئازادی و موڵکه‌کانی که‌سێکی تره‌وه‌، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ ‏نه‌بێت که‌ ‏یاساکانی سروشت پێیان به‌خشیوه‌ بۆ پاراستن و هێشتنه‌وه‌ی خودی خۆی و سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی.‏

مرۆڤ ده‌توانێت هه‌ر ئه‌مه‌نده‌ بکات، یاخود ده‌ستبه‌رداری بێت بۆ ده‌وڵه‌ت، له‌ویشه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی یاسادارێژه‌ر، بۆ ‏ئه‌وه‌ی ‏یاساداڕێژه‌ر له‌مه‌ زیاتری نه‌بێت.‏

ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ئه‌وپه‌ڕیدا سنورداره‌ به‌ چاکه‌ی گشتی کۆمه‌ڵگاوه‌. ده‌سه‌ڵاتێکه‌ که‌ هیچ ئامانجێکی نیه‌ بێجگه‌ له‌ ‏‏پارێزگاریکردن و هێشتنه‌وه‌، به‌و پێیه‌ش به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ناکرێت مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێت ببێته‌ مایه‌ی وێرانکاری و ‏‏کۆیله‌کردن یاخود به‌مه‌به‌ست زه‌لیلکردنی ره‌عیه‌ت. ‏

پابه‌ندییه‌کان به‌ یاسای سروشته‌وه‌، له‌ ناو کۆمه‌ڵگادا کۆتایی نایه‌ت، به‌ڵکو به‌ته‌نها له‌ هه‌ندێک باردا زیاتر چرده‌بنه‌وه‌ ‏و ‏له‌ یاسای مرۆڤدا سزایان بۆ زیاد ده‌کرێت، له‌ پێناوی سه‌پاندیاندا. به‌و پێیه‌ یاسای سروشت وه‌ک رێسای ئه‌به‌دی ‏ده‌بێت ‏بۆ سه‌رجه‌م مرۆڤ، یاسادارێژه‌ران و خه‌ڵکانی دیکه‌ش. ئه‌و رێسایانه‌ی دایانده‌ڕێژن بۆ کرداری مرۆڤه‌کان و ‏هه‌روه‌ها ‏کرداره‌کانی خۆیان، پێویسته‌ گونجاو بێت له‌گه‌ڵ یاسای سروشتدا.‏

دووه‌م: یاسادارێژه‌ر، یان ده‌سه‌ڵاتی باڵا، ناکرێت ئه‌و مافه‌ به‌خۆی بدات که‌ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌واییکردنی هه‌بێت ‏‏له‌ڕێگه‌ی ده‌رکردنی فه‌رمانی له‌ناکاوی هه‌ڕه‌مه‌کی. به‌ڵکو وابه‌سته‌ به‌ سه‌پاندنی دادپه‌روه‌ریی، هه‌روه‌ها بڕیاردان ‏له‌سه‌ر ‏مافه‌کانی ره‌عییه‌ت له‌رێگه‌ی یاسای ئاشکراکراوی جێگیره‌وه‌ هه‌روه‌ها له‌ڕێگه‌ی دادوه‌ری ده‌سه‌ڵاتپێدراوه‌وه‌. ‏‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یاسای سروشت نه‌نوسراوه‌، بۆیه‌ له‌ هیچ شوێنێکدا نابینرێن بێجگه‌ له‌ناو مێشکی مرۆڤه‌کاندا نه‌بێت، ‏‏ئه‌وانه‌شی که‌ به‌هۆی سۆزیانه‌وه‌ یان به‌هۆی سوده‌وه‌ خراپ به‌کاری ده‌هێنن، یان به‌ هه‌ڵه‌ ده‌یسه‌پێنن، ناکرێت زۆر ‏به‌ ‏ئاسانی قه‌ناعه‌تیان پێبهێنرێت به‌ هه‌ڵه‌کانیان له‌ کاتێکدا دادوه‌ری چه‌سپیو نه‌بێت. هه‌ر بۆیه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی پێویسته‌، ‏‏ناچێته‌ خزمه‌تی دیاریکردنی مافه‌کانه‌وه‌ و نابێته‌ پارێزه‌ری سه‌روماڵی ئه‌وانه‌ی له‌ سایه‌دا ده‌ژین، به‌ تایبه‌ت ئه‌و ‏کاته‌ی ‏هه‌مووان دادوه‌رن، راڤه‌که‌ر و سه‌پێنه‌ریشن له‌و بارانه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ خۆیانه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وکه‌سه‌شی له‌سه‌ر ‏حه‌قه‌، و ‏به‌ته‌نهاش به‌هێزی تاکه‌که‌سیی خۆی هه‌یه‌، هێز و توانای پێویستی نیه‌ بۆ پاراستنی خودیخۆی له‌ ئازار و ‏زه‌ره‌ر، یاخود ‏سزادانی لاده‌ران. ‏

بۆ خۆلادان له‌م ناجۆرییانه‌ی که‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی تێکدانی سه‌روماڵی مرۆڤه‌کان له‌ باری سروشتیدا، مرۆڤه‌کان ‏یه‌کده‌گرن ‏بۆ پێکهێنانی کۆمه‌ڵگا، که‌ تێیدا ره‌نگه‌ بتوانن هێزی یه‌ککگرتوی سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگایان هه‌بێت له‌پێناوی ‏سه‌لامه‌تی و ‏پاراستنی سه‌روماڵیاندا، هه‌روه‌ها ئه‌و یاسا چه‌سپاوانه‌یان هه‌بێت که‌ وابه‌سته‌یان ده‌کات که‌ به‌هۆیانه‌وه‌ ‏هه‌رکه‌سه‌و ‏ده‌زانێت چی هی خۆیه‌تی.‏

له‌به‌ر ئه‌م ئامانجه‌یه‌ که‌ مرۆڤه‌کان واز له‌ ده‌سه‌ڵاتی سروشتی خۆیان ده‌هێنن بۆ کۆمه‌ڵگا کاتێک ده‌‏ چنه‌ ‏ناوی. کۆمه‌ڵیش ‏ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان ده‌خاته‌ ده‌ستی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ کۆمه‌ڵ بڕوای وایه‌ گونجاون، جیگه‌ی بڕوان، ‏و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یان ‏لێده‌کرێت له‌ڕێگه‌ی یاساگه‌ڵێکی ئاشکراکراوه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌که‌ن. ئه‌گه‌ر وا نه‌بێت، ئه‌وا ‏ئاشتی و ئارامی و سه‌روماڵ ‏له‌به‌رده‌م هه‌مان ئه‌و نادڵنیاییه‌دا ده‌بێت که‌ له‌ باری سروشتدا هه‌یبوه‌.‏

هیچکام له‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڕه‌مه‌کی ره‌ها و فه‌رمانڕه‌واییکردن به‌بێ هه‌بوونی یاسای چه‌سپاو له‌گه‌ڵ ئامانجی کۆمه‌ڵگا ‏و ‏حکومه‌تدا ناگونجێت. خه‌ڵک وازیان له‌و سه‌ربه‌ستییه‌یان نه‌ده‌هێنا که‌ له‌ باری سروشتدا هه‌یانبوو خۆیان په‌یوه‌ست ‏‏نه‌ده‌کرد و نه‌ده‌خسته‌ ژێر باری کۆمه‌ڵگاوه‌ ئه‌گه‌ر ژیان و ئازادی سامانه‌کانیان نه‌پارێزێت له‌ رێگه‌ی رێسای ‏چه‌سپاوی ‏ماف و سه‌روماڵ به‌مه‌به‌ستی زامنکردنی ئاشتی و ئارامییان…‏

سێهه‌م: ده‌سه‌ڵاتی باڵا ناتوانێت هیچ به‌شێک له‌ سه‌روماڵی هیچ که‌سێک داگیربکات به‌بێ ره‌زامه‌ندی که‌سه‌که‌. ‏‏له‌به‌رئه‌وه‌ی پاراستنی سه‌روماڵ ئامانجی حکومه‌ته‌، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤه‌کان ده‌چنه‌ ناو کۆمه‌ڵگا.‏

مرۆڤه‌کان که‌ له‌ کۆمه‌ڵگادان، موڵکو ماڵیان هه‌یه‌، مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ شتومه‌کیان هه‌بێت، که‌ به‌ گوێره‌ی یاساکانی ‏‏کۆمه‌ڵ هی خۆیانه‌ و هیچ مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ شته‌کانیان به‌رێت (ته‌نانه‌ت به‌شێکیشی) به‌بێ ره‌زامه‌ندی خۆیان. به‌بێ ‏‏ئه‌مانه‌، ئه‌و مرۆڤانه‌ هیچ موڵکێکیان نیه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من هیچ موڵکێکم له‌ شتێکدا نیه‌ که‌ که‌سێکی تر مافی ئه‌وه‌ی ‏‏هه‌بیت که‌ی حه‌زی کرد لێمی بسێنێت به‌دژی خواستی خۆم. ‏

به‌و پێیه‌ش، هه‌ڵه‌یه‌ وابزانین که‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان یان باڵای هه‌ر وڵاتێک، ده‌توانێت ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت بیکات، و ‏‏ده‌ستبگرێت به‌سه‌ر موڵکی خه‌ڵکیدا به‌شێوه‌یه‌کی هه‌ره‌مه‌کی یاخود به‌سه‌ر به‌شێکیدا هه‌ر کاتێک حه‌زی کرد.‏

ئه‌مه‌ش ئه‌و مه‌ترسییه‌ی نیه‌ له‌و حکومه‌تانه‌دا که‌ ئه‌نجومه‌نی یاسادانان، به‌ گشتی یان به‌شێکی، پێکهاتوه‌ له‌ ‏ئه‌نجومه‌نی ‏جۆراوجۆر که‌ ئه‌ندامه‌کانی له‌ کاتی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و ئه‌نجومه‌نانه‌دا ده‌که‌ونه‌ ژێر سایه‌ی یاسای ‏گشتی ‏وڵاته‌که‌یانه‌وه‌ به‌ یه‌کسانی له‌گه‌ڵ هاوڵاتیانی دیکه‌دا.‏

به‌ڵام له‌و حکومه‌تانه‌دا که‌ تێیدا یاسادانه‌ر له‌ یه‌ک ئه‌نجومه‌نی هه‌میشه‌ییدا کۆبۆته‌وه‌ یان بریتییه‌ له‌ یه‌ک که‌س، وه‌ک ‏‏له‌ پاشایه‌تی ره‌هادا، لێره‌دا مه‌ترسییه‌ک هه‌یه‌ که‌ ئه‌وانه‌ وا هه‌ست ده‌که‌ن به‌رژه‌وه‌ندی جیاوازیان هه‌یه‌، جیاواز له‌ ‏‏به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رتاپای کۆمه‌ڵ. بۆیه‌ ده‌که‌ونه‌ به‌رده‌م ئه‌وه‌ی که‌ هه‌وڵبده‌ن ده‌سه‌ڵات و سامانی خۆیان زیادبکه‌ن به‌ ‏‏داگیرکردنی ئه‌و شتانه‌ی که‌ به‌ بڕوای خۆیان گونجاوه‌، له‌ خه‌ڵکی.‏

موڵکوماڵی خه‌ڵکی به‌ته‌واوه‌تی پاراێزراو نابێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر یاسای باش و عادیلانه‌ش هه‌بێت که‌ سنوره‌کانی ‏‏موڵکایه‌تی دیاریبکات له‌ نێوان خۆی و ده‌وروبه‌ره‌که‌یدا، ئه‌گه‌ر ئه‌و که‌سه‌ی که‌ فه‌رمانده‌ی ئه‌و خه‌ڵکه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏‏ئه‌وه‌ی هه‌بێت هه‌ر کاتێک ویست به‌شێک یان هه‌موو موڵکو ماڵی که‌سێک داگیربکات و به‌شێوه‌یه‌ک به‌کاریبهێنێت ‏یان ‏په‌خشانی بکه‌ین که‌ خۆی به‌ باشی بزانێت… ‏

چواره‌م: یاسادانه‌ر ناتوانێت ده‌سه‌ڵاتی یاسادارشتن بگوێزێته‌وه‌ بۆ که‌سی دیکه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتێکی به‌خشراوه‌ ‏‏له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ و ئه‌وانه‌شی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان پێبه‌خشراوه‌، ناتوانن بیبه‌خشن به‌ که‌سانی دیکه‌.‏

ته‌نها خه‌ڵک ده‌توانن شێوازی ده‌وڵه‌ت دابمه‌زرێنن، ئه‌ویش به‌ دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نی یاسادانان، هه‌روه‌ها ‏دیاریکردنی ‏ئه‌وه‌ی له‌ده‌ستی کێدا بێت.‏

کاتێک خه‌لکی وتیان “ئێمه‌ ده‌چینه‌ ژێر باری رێساکانه‌وه‌، ده‌چینه‌ ژێر حوکمڕانی ئه‌و یاسایانه‌وه‌ که‌ له‌لایه‌ن ئه‌و ‏‏پیاوانه‌وه‌ دانراون و به‌و شێوانه‌ی که‌ هه‌ن،” هیچ که‌سێکی دیکه‌ ناتوانێت بڵێت که‌ پیاوانی تر ده‌توانن ئه‌و ‏یاسایانه‌یان ‏بۆ دابڕێژن. له‌ هه‌مان کاتیشدا، خه‌ڵک پابه‌ندی هیچ یاسایه‌ک نابن ته‌نها ئه‌وانه‌ نه‌بێت که‌ له‌لایه‌ن ئه‌و ‏پیاوانه‌وه‌، که‌ ‏پێشتر هه‌ڵبژێردراون و ده‌سه‌ڵاتیان پێدراوه‌ یاسا دابنێن، خراونه‌ته‌کار.‏

ئه‌مانه‌ش ئه‌و سنورانه‌ن که‌ له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ به‌خشراوه‌ته‌ یاسا دانه‌ران:‏

یه‌که‌م: ده‌بێت به‌گوێره‌ی یاسای ئاشکراو چه‌سپیو حوکمبکه‌ن، که‌ ده‌ستکاری نه‌کرێت له‌ هه‌ندێک باری ‏دیاریکراودا، ‏به‌ڵکو یه‌ک حوکمی هه‌بێت به‌سه‌ر هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌نددا، به‌سه‌ر داروده‌سته‌ی عه‌رش و جوتیاریکدا.‏

دووه‌م: ئه‌و یاسانه‌ ده‌بێت هه‌موویان خرابنه‌ خزمه‌تی ته‌نها یه‌ک شته‌وه‌، ئه‌ویش باشه‌ی خه‌ڵکییه‌.‏

سێیه‌م: نابێت بڕی باجی سه‌ر موڵکوماڵی خه‌ڵکی زیادبکه‌ن به‌بێ ره‌زامه‌ندی خه‌ڵک، جا ره‌زامه‌ندی ده‌ربڕینی ‏راسته‌وخۆ ‏یان له‌ رێگه‌ی نوێنه‌ره‌کانیانه‌وه‌.‏

چواره‌م: یاسادانه‌ر نه‌ ده‌توانێت و نه‌ پێویستیشه‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان بگوێزێته‌وه‌ بۆ هیچ که‌سێکی دیکه‌، یاخود بیخاته‌ ‏‏ده‌ستی هه‌ر هێزێکه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی دایناوه‌…‏

له‌باره‌ی سته‌مکارییه‌وه‌‏

هه‌ر چۆن داگیرکردنی ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ پیاده‌کردنی ده‌سه‌ڵاتێکی که‌ مافی پیاده‌کردنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ که‌سێک یان ‏‏لایه‌نێکی دیکه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ش سته‌مکاری بریتییه‌ له‌ پیاده‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی له‌سه‌رو مافه‌وه‌، که‌ هیچ که‌سێک ئه‌و ‏‏مافه‌ی نیه‌.‏

ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ به‌کارهێنانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ هه‌یه‌تی نه‌ک له‌پێناوی چاکه‌ی ئه‌وکه‌سانه‌دا که‌ له‌ژێر سایه‌ی ئه‌و ‏‏ده‌سه‌ڵاته‌دان، به‌ڵکو به‌کارهێنانی له‌خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌ت و سه‌ربه‌خۆی خۆیدا. کاتێک فه‌رمانڕه‌وا، ‏هه‌رچییه‌ک ‏ناوی بێت، نه‌ک به‌ یاسا به‌ڵکو به‌ ویست و ئێراده‌ی خۆی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌کات.‏

هه‌روه‌ها فه‌رمان و کرده‌کانی به‌ئاراسته‌ی پاراستنی سه‌روماڵی جه‌ماوه‌ردا نیه‌، به‌ڵکو له‌ پێناوی تێرکردنی خواست ‏و ‏تۆڵه‌ و چاوچنۆکی و هه‌ر جۆره‌ سوزێکی نه‌شیاودا…‏

له‌باره‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حکومه‌ته‌وه‌‏

هه‌رکه‌سێک که‌ به‌ روونی قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حکومه‌ت بکات، پێویسته‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ جیاکاری بکات ‏له‌نێوان ‏هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حکومه‌تدا.‏

ئه‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵ دروستده‌کات و مرۆڤه‌کان له‌باری کۆتنه‌کراوی سروشت ده‌رده‌هێنێت و ده‌یانخاته‌ ناو یه‌ک ‏کۆمه‌ڵگای ‏سیاسییه‌وه‌، بریتییه‌ له‌و رێککه‌وتنه‌ی هه‌مووان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا به‌ستوه‌ بۆ تێکه‌ڵبوون و ره‌فتارکردن وه‌ک ‏یه‌ک یه‌که‌ و ‏جه‌سته‌، هه‌روه‌ها بوون به‌ یه‌ک ده‌وڵه‌تی جیا.‏

رێگه‌ی باوه‌که‌، یاخود تاقه‌ رێگه‌، که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئه‌م یه‌کێتییه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ بریتییه‌ له‌ هاتنه‌ناوه‌وه‌ی هیزی بیانی و ‏‏داگیرکردنیان.‏

بۆیه‌ له‌م باره‌دا (له‌به‌ر بێتواناییان له‌ خۆژایاندن و به‌ڕێوه‌بردندا وه‌ک یه‌ک یه‌که‌ی ته‌واو و سه‌ربه‌خۆ) یه‌کێتییه‌که‌ که‌ ‏‏سه‌ر به‌و جه‌سته‌یه‌ی که‌ پێکیهێناوه‌ ده‌بێت به‌ زه‌روره‌ت بوه‌ستێت، به‌و پێیه‌ش هه‌ر که‌سه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و ‏باره‌ی ‏پێشتر له‌سه‌ری بووه‌. گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئازادی جوڵه‌ و فه‌راهه‌مکردنی سه‌لامه‌تی خۆی به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی خۆی به‌ ‏باشی ‏ده‌زانێت و گونجاوه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای دیکه‌دا. ‏

هه‌رکاتێک کۆمه‌ڵگا هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌، ئه‌وا شتێکی دڵنیایه‌ که‌ حکومه‌تی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ ناتوانێت بمێنێته‌وه‌. ده‌رئه‌نجام، ‏‏شمشێری داگیرکه‌ران زۆر جار حکومه‌ت له‌ ره‌گ و ریشه‌ هه‌ڵده‌کێشێت، و کۆمه‌ڵگا به‌ش به‌ش ده‌کات، و به‌شه‌ ‏لێکپچڕاو و ‏به‌رتوبڵاوه‌کان له‌ پاراستن دورده‌خاته‌وه‌ هه‌روه‌ها له‌ پشتبه‌ستنیان به‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی که‌ بڕیاربوو له‌ ‏توندوتیژی ‏بیانپارێزێت.‏

سه‌رباری ئه‌م هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یه‌ی حکومه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌، حکومه‌ت له‌ناویشه‌وه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، یه‌که‌م کاتێک ‏ئه‌نجومه‌نی ‏یاسادانان ده‌گۆڕێت. ‏

کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی بریتییه‌ له‌ باری ئاشتی له‌نێوان ئه‌وانه‌ی که‌ تێیدا ده‌ژین و له‌ باری شه‌ر به‌دورگیراون له‌رێگه‌ی ‏ئه‌وی ‏ناوبژیوانییه‌ی که‌ دایانناوه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی یاساداناندا. ئه‌و ناوبژیوانییه‌ به‌مه‌به‌ستی کۆتاییهێنان به‌ جیاوازییانه‌ی ‏که‌ ‏ره‌نگه‌ له‌ نێوانیاندا بکه‌وێته‌وه‌. له‌ ده‌ستوریاندایه‌ که‌ ئه‌ندامانی وڵات یه‌کگرتوون و پێکه‌وه‌ کۆبونه‌ته‌وه‌ له‌یه‌ک ‏‏جه‌سته‌ی هاوسازی زیندود.‏

ئه‌مه‌ ئه‌و رۆحه‌یه‌ که‌ شێواز و ژیان و یه‌کێتی ده‌به‌خشێته‌ وڵات. لێره‌شه‌وه‌ زۆربه‌ی ئه‌ندامه‌کان کاریگه‌ری و ‏هاوسوزی و ‏په‌یوه‌ندییه‌کانیان داده‌مه‌زرێنن، هه‌ر بۆیه‌ کاتێک ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانی تێکده‌شکێت یان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، ‏به‌دوایدا له‌به‌ر ‏یه‌ک هه‌ڵوه‌شان و مردن دێت.‏

ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌و راستییه‌ی که‌ یه‌کێتی کۆمه‌ڵگا له‌وه‌دایه‌ که‌ یه‌ک ئیراده‌یان هه‌بێت، که‌ ئه‌نجومه‌نی یاسادانانه‌که‌یانه‌، ‏‏که‌ له‌ ساتێکدا له‌لایه‌ن زۆرینه‌وه‌ دامه‌زراوه‌، به‌یانکه‌ره‌ و پاره‌ێزه‌ری ئه‌و ئیراده‌یه‌یه‌. ‏

پێکهێنانی ئه‌نجومه‌نی یاسادانان بریتییه‌ له‌ یه‌که‌مین و بنه‌ڕه‌تیترین کرده‌ی کۆمه‌ڵگا، که‌ رێگه‌ خۆشکه‌ره‌ بۆ ‏‏دامه‌زراندین یه‌کێتی، به‌رابه‌ری که‌سه‌کان و په‌یوه‌سته‌کانی یاساکان له‌لایه‌ن ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌سه‌ڵاتیان پێدراوه‌، ‏به‌هۆی ‏ره‌زامه‌ندی و دامه‌زراندنیانه‌وه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌. که‌ به‌بێ ئه‌و هه‌ڵبژاردن و ده‌سه‌ڵاتبه‌خشینه‌ هیچ که‌سێک و ‏گروپێک ‏ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی نیه‌ یاسا دابڕێژێت و سه‌رتاپای کۆمه‌ڵ پابه‌ندبکات به‌و یاسایانه‌وه‌.‏

هه‌رکاتێکی هه‌رکه‌سێک یان که‌سانێک ده‌ستیان دایه‌ دارشتنی یاسا به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ دانرابن، ئه‌وان ‏ئه‌و ‏یاسانه‌ی دایان ده‌نێن ده‌سه‌ڵاتیان نابێت، به‌و پێیه‌ش خه‌ڵکی ناچار نین ملکه‌چیان بن. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ ‏‏خه‌ڵکی له‌ ژێر باری ئه‌و یاسانه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ئه‌نجومه‌تی یاسادانانی نوێ بۆ خۆیان داده‌ڕێژن و به‌وپه‌ڕی ‏ئازادییه‌وه‌ ‏به‌ره‌نگاری ئه‌و هێزانه‌ ده‌بنه‌وه‌ که‌ ده‌یانه‌وێت شتیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن….‏

له‌م باره‌ و له‌باری هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌دا، کاتێک حکومه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، گه‌ل ئازاده‌ له‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نێکی نوێی ‏یاسادانان ‏بۆ خۆی قوتبکاته‌وه‌، جیاواز له‌وه‌ی دیکه‌ له‌رێگه‌ی گۆڕینی که‌سه‌کان یان شێوه‌ یان هه‌ردوو به‌و ‏ئاراستیه‌ی که‌ له‌ ‏خزمه‌تی زیاتری چاکه‌ و سه‌لامه‌تیاندا بێت. ‏

کۆمه‌ڵگا هیچ کاتێک مافی بنه‌ڕه‌تی و خۆرسکی خۆپاراستنی خۆی له‌ده‌ست نادات که‌ ته‌نها له‌رێگه‌ی یاسادرێژه‌ر ‏‏چه‌سپیوه‌وه‌ ده‌یپارێزێت هه‌روه‌ها له‌رێگه‌ی په‌یڕه‌وکردن و سه‌پاندنێکی عادیلانه‌ و بێلایه‌نانه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ی ‏‏دایڕشتون.‏

به‌ڵام مرۆڤایه‌تی له‌بارێکدا نیه‌ هێنده‌ به‌رباد بێت وایلێبکات نه‌توانێت ئه‌م چاره‌سه‌ره‌ به‌کاربهێنێت، واته‌ بهێڵێت بگاته‌ ‏‏راده‌یه‌ک که‌ چاره‌سه‌ر نه‌کرێت.‏

به‌خه‌ڵک بڵێیت که‌ خۆیان ده‌توانن ئه‌نجومه‌نێکی یاسادانانی نوێ قوتبکه‌نه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی کۆنه‌که‌یان له‌کارخراوه‌ ‏‏به‌خۆی سه‌رکوتکردن یان فرتوفێڵ یان خرانه‌ ژێر ده‌ستی داگیرکه‌ره‌وه‌، به‌ته‌نها بریتییه‌ له‌وه‌ی پێیان بڵێت که‌ ‏‏چاوه‌ڕوانی باشبوون بن له‌ کاتێکدا که‌ کات تێپه‌ڕێوه‌ و ئه‌و شه‌رانگێزییه‌ی رویداوه‌ له‌وه‌ زیاتره‌ چاره‌سه‌ربکرێت.‏

ئه‌مه‌ له‌ڕوی کاریگه‌رییه‌وه‌ هیچی که‌متر نیه‌ له‌وه‌ی پێیان بڵێت که‌ سه‌ره‌تا کۆیله‌ بن، پاشان بایه‌خ به‌ ئازادی خۆیان ‏‏بده‌ن، ئینجا کاتێکێک که‌ هێشتا کۆته‌کانیان به‌ده‌ست و پێوه‌یه‌، پێیان بڵێت که‌ ده‌توانن وه‌ک مرۆڤی سه‌ربه‌ست ره‌فتار ‏‏بکه‌ن.‏

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ سوسه‌ش وابێت، زیاتر له‌ گاڵته‌پێکردن ده‌چێت وه‌ک له‌ دڵنه‌وایی. هه‌رگیز مرۆڤ پارێزراو و ‏سه‌لامه‌ت ‏نابێت له‌ سته‌مکاری ئه‌گه‌ر بێتو هیچ رێگه‌یه‌ک نه‌بێت بۆ هه‌ڵهاتن لێێ تا ئه‌و کاته‌ی به‌ ته‌واوی ده‌که‌ونه‌ ‏ژێری: ئینجا ‏ئه‌و کاته‌ نه‌ک ته‌نها مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ مه‌ هه‌ڵبێن و ده‌ربازبن لێی به‌ڵکو مافی ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ که‌ ‏رێگه‌ی لێبگرن. ‏

له‌باری دووه‌مدا، رێگه‌یه‌کی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ به‌هۆیه‌وه‌ حکومه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ کاتێک ئه‌نجومه‌نی ‏‏یاسادانان یان میر هه‌ریه‌کێکیان به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بڕوایه‌ی پێیان دراوه‌ ره‌فتار بکه‌ن. ‏

یه‌که‌م: ئه‌نجومه‌نی یاسادانان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بڕوایه‌وه‌ بجوڵێته‌وه‌ که‌ پێیدراوه‌، کاتێک که‌ په‌لده‌هاوێت بۆ ‏‏ده‌ستخستنه‌ ناو موڵکوماڵی ره‌عیه‌ت، و وه‌ها له‌ خۆیان بکه‌ن (یان به‌شێکیان) ببنه‌ سه‌روه‌ر یان به‌شێوه‌یه‌کی ‏هه‌ره‌مه‌کی ‏ته‌سه‌روف به‌ ژیان و ئازادی و سامانی خه‌ڵکه‌وه‌ بکه‌ن.‏

هۆکاری چونه‌ ناو کۆمه‌ڵگا له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ بۆ پاراستنی سه‌روماڵیانه‌. و ئامانج له‌ هه‌ڵبژاردن و ده‌سه‌ڵاتبه‌خشین به‌ ‏‏ئه‌نجومه‌نی یاسادانان بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌کرێت یاسا دابڕێژرێت و رێسا دابنرێت بۆ پاراستنی و سنوردیاریکردنی ‏موڵکوماڵی ‏سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا هه‌روه‌ها سنوردارکردنی ده‌سه‌ڵات و رێکخستنی باڵاده‌ستی هه‌موو به‌ش و ‏ئه‌ندامانی ‏کۆمه‌ڵگا.‏

کۆتایی حکومه‌ت چاکه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌، کامیان باشترینه‌ بۆ مرۆڤایه‌تی: ئه‌وه‌ی که‌ خه‌ڵک هه‌میشه‌ له‌به‌ر گوژمی ‏‏بێسنوری سته‌مکاریدابن یاخود پێویسته‌ سه‌رکرده‌کان له‌پای ئه‌وه‌دابن به‌ره‌نگاری بکرێن کاتێک سنوری ‏به‌کارهێنانی ‏ده‌سه‌ڵاتی خۆیان ده‌به‌زێنن و به‌کاریده‌هێنن له‌پێناوی وێرانکردن نه‌وه‌ک پاراستن سه‌روماڵی خه‌ڵکدا؟ ‏

هه‌رکه‌سێک هێز به‌کاربهێنێت به‌بێ ماف، وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌موو له‌ کۆمه‌ڵگادا ده‌یکه‌ن، ئه‌وه‌ی به‌بێ یاسا ده‌یکات ‏خۆی ‏ده‌خاته‌ باری شه‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا که‌ له‌ دژیان به‌کاریهێناوه‌، و له‌و باره‌دا هه‌موو په‌یوه‌سته‌کانی پێشوو ‏‏هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌، سه‌رجه‌م مافه‌کان نامێنن و هه‌موو که‌س مافی ئه‌وه‌ی ده‌بێت پارێزگاری له‌خۆی بکات و به‌ره‌نگاری ‏‏سته‌مکاربێته‌وه‌…‏

لێره‌دا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بکرێت: کێیه‌ ئه‌و که‌سه‌ی بڕیاری ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ ئایا میر یاخود ئه‌نجومه‌نی ‏‏یاسادانان ره‌فتاریان به‌دژی ئه‌و بڕوایه‌داکردوه‌ که‌ پێیانبه‌خشراوه‌؟ له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێم: خه‌ڵک پێویسته‌ بڕیارده‌ربن. ‏

له‌به‌رئه‌وه‌ی کێ ده‌توانێت ببێته‌ دادوه‌ر و بڕیارده‌ر له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی که‌ ئایا باوه‌ڕپێکراوه‌کانی و نوێنه‌ره‌کانی باش ‏ره‌فتار ‏ده‌که‌ن، و به‌گوێره‌ی ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ پێیبه‌خشراوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌شی که‌ کردویه‌تییه‌ نوێنه‌ر پێویسته‌ له‌سه‌ر ‏بنه‌مای ‏هه‌مان ده‌سه‌ڵات که‌ کردویه‌تییه‌ نوێنه‌ر لێشی وه‌ربگرێته‌وه‌ کاتێک که‌ ئه‌و بڕوایه‌ ده‌دۆڕێنێت؟

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست بێت له‌باری دیاریکراوی تاکه‌کاندا، بۆچی راست نابێت بۆ ساته‌ مه‌زنه‌که‌ که‌ تێیدا ‏خۆشگوزه‌رانی ‏ملیۆنان که‌س ده‌گرێته‌وه‌؟ کاتێک شه‌رانگێزییه‌که‌، ئه‌گه‌ر رێگه‌ی پێنه‌گیرێت، زۆر گه‌وره‌تره‌ و ‏ده‌بێته‌ شتێکی زۆر سه‌خت ‏و ئاسته‌م و مه‌ترسیداری لێده‌که‌وێته‌وه‌.‏

ئه‌گه‌ر ناکۆکییه‌ک له‌نێوان میر و به‌شێک له‌ خه‌ڵکدا سه‌ریهه‌ڵدا، له‌ مه‌سه‌له‌یه‌کدا که‌ یاسا لێی بێده‌نگه‌ یان به‌ گومانه‌ و ‏‏شته‌که‌ی ده‌رئه‌نجامی گه‌وره‌ی ده‌بێت، به‌ بڕوای من له‌و باره‌دا باشترین ناوبژیوان ده‌سته‌ی خه‌ڵک خۆیه‌تی.‏

بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ینه‌ ده‌رئه‌نجام: ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ هه‌ریه‌کێک له‌ تاکه‌کان داویه‌تی به‌ کۆمه‌ڵگا، کاتێک چۆته‌ ناوی، ‏هه‌رگیز ‏دیسانه‌وه‌ ناگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ تاکه‌کان هه‌تا ئه‌و کاته‌ی کۆمه‌ڵگا به‌رده‌وام بێت. به‌ڵام ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌میشه‌ له‌ ‏کۆمه‌ڵدا ‏ده‌مێنێته‌وه‌ چونکه‌ به‌بێ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ نه‌کۆمه‌ڵ بوونی ده‌بێت و نه‌ ده‌وڵه‌تیش، که‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ‏رێککه‌وتنه‌ ‏بنه‌ڕه‌تییه‌که‌یه‌.‏

هه‌روه‌ها کاتێک کۆمه‌ڵگا یاسادانانی داوه‌ته‌ ده‌ست هه‌ر ئه‌نجومه‌نێکی پیاوان، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ و ئه‌نجومه‌نه‌ و له‌ئه‌وه‌شی ‏که‌ ‏به‌دوایدا دێت به‌رده‌وامبێت، به‌ ئاراسته‌کردن و ده‌سه‌ڵاتێک بۆ دابینکردنی ئه‌و شوێنگره‌وانه‌، ناکرێت ده‌سه‌ڵاتی ‏یاسادانان ‏ناگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ خه‌ڵک له‌کاتێکدا که‌ حکومه‌ت به‌رده‌وام بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی کاتێک ئه‌نجومه‌نێکی ‏یاسادانان ‏داده‌مه‌زرێنیت و ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ده‌یتی که‌ هه‌تاهه‌تایه‌ به‌رده‌وامبێت، ئه‌وکاته‌ خه‌ڵک وازیان له‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏سیاسی خۆیان ‏هێناوه‌ و داویانه‌ته‌ ده‌ستی یاسادانه‌ران، و ناتوانن بیگۆڕن. ‏

به‌ڵام ئه‌گه‌ر سنوریان دانابێت بۆ واده‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌، و کارێکیان کردبێت که‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ باڵایه‌ جا له‌ که‌سێکدا ‏بێت ‏یان له‌ ئه‌نجومه‌نێکدا، ده‌سه‌ڵاتێکی کاتی بێت. ئه‌گه‌ر وا نه‌بێت، کاتێک به‌هۆی به‌دکرداری ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ ‏ده‌سه‌ڵاتدان ئه‌و ‏ئه‌نجومه‌نی یاسادانانه‌ هه‌ره‌س ده‌هێنێت، له‌ ئه‌نجامی خراکاریی فه‌رمانڕه‌واکان بێت یان له‌سه‌ر ‏بنه‌مای ئه‌و کاته‌ی بۆی ‏دانراوه‌، ده‌سه‌ڵاته‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کۆمه‌ڵگا، و خه‌ڵکه‌که‌ مافی ئه‌وه‌یان ده‌بێت وه‌ک هێزێکی ‏باڵا ره‌فتاربکه‌ن. ئینجا یان ‏به‌رده‌وام ده‌بن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان یاسادانه‌ر بن، یاخود شێوازێکی نوێ دروستبکه‌ن ‏یاخود له‌ سه‌ر هه‌مان شێوه‌ ‏بیهێڵنه‌وه‌ به‌ڵام بیخه‌نه‌ ده‌ستی که‌سانێکی نوێوه‌ که‌ خۆیان به‌ باشی ده‌زانن.‏

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.