فەرامۆشکردنی واقیع

♦ پیتەر باوەر

2010-09-27

وه‌ک زۆربه‌ی هاوزه‌مه‌نه‌کانم، هاوه‌ڵه‌کانی کۆلێژ و ئه‌کادیمیکاره‌ لاوه‌کان، وه‌ختی خۆی چاوه‌ڕوانی زۆرم ‏له‌ ئابوریناسی ده‌کرد، له‌ رووی سیاسه‌تی گشتی و بواری رۆشنبیرییه‌وه‌. به‌ره‌وپێچوونه‌ مه‌زنه‌کانی ‏بابه‌ته‌که‌ و ئاستی باڵای رۆشنبیریی هاوه‌ڵه‌ ئه‌کادیمییه‌کانم هه‌موو پێکه‌وه‌ پێده‌چوو ئه‌و هیوایانه‌ ‏به‌هێزتربکه‌ن. سه‌رباری ئه‌وه‌ش، به‌ نزیکی له‌ ساڵانی په‌نجاکانه‌وه‌، گومان و ته‌حه‌فوزه‌کانم شان به‌ ‏شانی بانگه‌شه‌کانی پیاده‌کارانی ئابوریناسی رووی له‌ زیادبوونکرد.

هیوای باڵا و سه‌رهه‌ڵدانی گومانه‌کان ‏

بۆ نمونه‌ گه‌یشتمه‌ ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ ئابوریناسان زۆرجار به‌ شێوه‌یه‌کی سیسته‌ماتیکی زیاده‌ڕۆیی ده‌که‌ن ‏له‌ کاریگه‌ری بیروڕاکانیاندا. له‌ یه‌کێک له‌و بڕگانه‌ی تیۆره‌یى گشتی که‌ زۆرجار باسده‌کرێت، کینس ‏جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌ له‌ مه‌ودای دوردا، جیهان به‌ ته‌نها به‌ بیری ئابوریناسان و فه‌یله‌سوفه‌ ‏سیاسییه‌کان به‌ڕێوه‌ ده‌برێت.‏

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست بوایه‌، ئه‌وا جیهان نزیکه‌ی 100 ساڵێک بوو له‌زه‌تی له‌ خێروبێری بازرگانی ئازاد ‏بینیبوو. سه‌رباری ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ سه‌قامگیر نیه‌. رایه‌که‌ی کینس زۆر ساویلکانه‌ مایه‌ی ‏ره‌وینه‌وه‌یه‌ له‌وه‌دا که‌ تاقه‌ کاریگه‌ری له‌سه‌ر دنیا ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئابوریناسان و فه‌یله‌سوفه‌ ‏سیاسییه‌کان. کێنس کاریگه‌ری دامه‌زرێنه‌ر و رێبه‌ری بزوتنه‌وه‌ ئاینییه‌کان پشتگوێده‌خات، به‌ بودا و ‏مه‌سیح و محه‌مه‌د یشه‌وه‌، هه‌روه‌ها رۆڵی سه‌رکرده‌ سه‌ربازییه‌کانی وه‌ک ئه‌سکه‌نده‌ری گه‌وره‌ و یۆلیۆس ‏سیزار و ناپلیۆنیش.‏

پاشه‌کشه‌ی چاوه‌ڕواننه‌کراو

بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی 1950دا سه‌رنجی فه‌رامۆشکردنی واقیعم دا له‌ ئابوریناسیدا که‌ له‌ دوو سیاقدا ‏به‌دی ده‌کرا: کێشه‌ی دۆلار و بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژاری.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بۆ ماوه‌ی زیاد له‌ ده‌یه‌یه‌ک له‌ ساڵانی چله‌کان و په‌نجاکاندا، ئابوریناسان ده‌ستیانکرد به‌ ‏نوسین له‌باره‌ی باری هه‌میشه‌ نه‌بڕاوه‌ و قوتارنه‌بونێکی جیهانی به‌ده‌ست که‌می دۆلاره‌وه‌.‏

هه‌ندێک له‌و به‌شداریکردن و پێشبینیکردنانه‌ به‌ ئاڵۆز ده‌هاتنه‌ به‌رچاو. له‌ راستیدا، به‌ شێوه‌یه‌کی ‏سیسته‌ماتیکی رێژه‌ی ئاڵوگۆڕیان پشتگوێخستبوو، که‌ ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ نرخی دۆلار و هه‌روه‌ها ‏ده‌ستنیشانکه‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌و نرخه‌ وه‌ک رێژه‌ی قازانج و سیاسه‌تی دارایی.‏

پشتگوێخستنی ئه‌و بنه‌مایانه‌ به‌ زویی بوه‌ هێنانه‌دی ئه‌و قه‌ده‌ره‌ی که‌ شایانی بوو. له‌ کۆتاییه‌کانی ‏په‌نجاکاندا، ئه‌و که‌مییه‌ی دۆلار ره‌ویه‌وه‌ و، له‌ راستیدا، به‌ بڕی زیاد له‌ پێویست جێگه‌ی گیرایه‌وه‌. ‏

زۆرێک له‌ ئابوریناسه‌ پێشه‌نگه‌کان، نه‌ک ته‌نها چه‌ند خولیاگه‌ر و تازه‌پێگه‌یشتویه‌ک، ئه‌وه‌یان به‌ سه‌ردا ‏تێپه‌ڕی که‌ فه‌راهه‌می و داواکاریی له‌سه‌ر دۆلار له‌سه‌ر نرخ به‌نده‌ (یاخود به‌شێوه‌یه‌کی وردتر، بڕی ‏فه‌راهه‌کراو و داواکراو).‏

ئه‌م گفتوگۆیه‌ له‌گه‌ڵ کۆتایی که‌می دۆلاردا کۆتایی پێهات. به‌ڵام میتۆدی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌که‌ی هه‌ر زوو ‏به‌ده‌رکه‌وته‌وه‌ له‌ بیرۆکه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ وڵاته‌ هه‌ژاره‌کان روبه‌ڕوی هاوسه‌نگییه‌کی لێقوتارنه‌بووی ‏ئاسته‌نگه‌کانی پاره‌ ده‌فعکردن ده‌بنه‌وه‌ (ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ تا ئێستاش هه‌یه‌).

ئێستا دێمه‌ سه‌ر بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژاری. به‌گوێره‌ی ئه‌م دیدگایه‌، چه‌قبه‌ستن و هه‌ژاری به‌ زه‌روره‌ت ‏خۆژێنن (واته‌ به‌رده‌وامی به‌خۆی ده‌دات له‌ڕێگه‌ی نوێکردنه‌وه‌ی و دروستکردنه‌وه‌ی خۆیه‌وه‌): خه‌ڵکی ‏هه‌ژار به‌ گشتی و وڵات و کۆمه‌ڵگا هه‌ژاره‌کانیش به‌تایبه‌تی که‌وتونه‌ته‌ داوی هه‌ژارییه‌وه‌، و له‌ ‏توانایاندا نیه‌ به‌پێی پێویست پاشه‌که‌وت بکه‌ن تاوه‌کو له‌و هه‌ژارییه‌ قوتاربن. ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ی بوو به‌ ‏گریمانیه‌کی دیار له‌ ره‌وتی باوی ئابوریناسی گه‌شه‌کردندا. بوو به‌ شیعاری بانگێشه‌بۆکه‌رانی کۆمه‌کی ‏بیانی له‌ سه‌رتاسه‌ری په‌نجاکاندا. ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ هه‌تا ئێستاش ستایش ده‌کرێت. له‌ کاتێکدا ئه‌م ‏بیرۆکه‌یه‌ له‌ ناکۆکییه‌کی به‌رچاودایه‌ له‌گه‌ڵ واقیعدا.

به‌درێژایی مێژوو، ژماره‌ی بێشوماری تاکه‌که‌س و خێزان و گروپ و کۆمه‌ڵگا و وڵاتان له‌ خۆرئاوا و ‏جیهانی سێ، گه‌یشتون به‌ خۆشگوزه‌رانی به‌بێ پاره‌ی به‌خشراوی ده‌ره‌کی.

هه‌موو وڵاته‌ پێشکه‌وتوه‌کان سه‌ره‌تا پێشکه‌وتوو نه‌بوون. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی بازنه‌ی بێکۆتا راستبێت، ‏ئه‌وا مرۆڤایه‌تی هه‌تا ئێستا له‌ چاخی به‌ردیندا ده‌مایه‌وه‌ (ئه‌مه‌ له‌ باشترین حاڵه‌تدا)‏

شانبه‌شانی ئه‌م نمونانه‌ که‌ به‌ڵگه‌ن بۆ پاشه‌کشه‌، به‌ره‌وپێشچوونی گه‌وره‌ش له‌بواری ئابوریناسیدا ‏رویدا، له‌وانه‌ش به‌ره‌وپێشچوون له‌ تیۆره‌ی بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی و تیۆره‌ی ئاڵوگۆڕی بیانی، که‌ ‏هه‌ردووکیان په‌یوه‌ستن به‌ پاشه‌کشه‌کانه‌وه‌.‏

ده‌نگی ناره‌زاییش له‌ نێو هه‌ره‌دیارترینی بیروڕاکاندا بوونی هه‌بوو. ئه‌مه‌ زۆر به‌ ئاشکرا له‌ گرفتی ‏دۆلاردا ده‌رکه‌وت، به‌ڵام بۆ مه‌سه‌له‌ی بازنه‌ی بێکۆتاش ده‌گونجا. هه‌ندێک له‌و ده‌نگه‌ نارازییانه‌ پێگه‌ی ‏ئه‌کادیمی باڵایان هه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بیروڕاکانیان کاریگه‌ری ئه‌وتۆی نه‌بوو له‌سه‌ر نێوه‌نده‌ ‏ئه‌کادیمییه‌کان و نه‌شگه‌یشته‌ جه‌ماوه‌رێکی فراوان. هۆکاره‌که‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و راستییه‌ی که‌ له‌ ‏رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا، و به‌هه‌مان شێوه‌ی له‌ بواری ئه‌کادیمادا، ده‌نگێکی تایبه‌ت زۆر به‌ ده‌گمه‌ن ‏گاریگه‌ری ده‌بێت ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌نگه‌ ده‌نگدانه‌وه‌ی نه‌بێت.‏‎ ‎‏ که‌سه‌ نارازییه‌کانیش به‌لایه‌نه‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌ ‏زه‌مانه‌تی ئه‌وه‌ بکه‌ن ئه‌گه‌ر بێت ناره‌زاییه‌که‌یان له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مدا نه‌یه‌ته‌وه‌ (وه‌ک مۆدێل).

‏راڤه‌کارییه‌کانی مه‌سه‌له‌ی دۆلار و بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژاری، به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ی دوایینیان، پشتگیری و ‏هانده‌درا له‌لایه‌ن گروپه‌ ده‌نگ زوڵاڵه‌کانی بواری ئه‌کادیمیا و میدیاوه‌. ده‌نگی ناڕه‌زایی هه‌ڵتۆقی. ‏

هه‌ندێک جاریش ده‌وترێت که‌ هه‌ژاری جیهانی سێهه‌م به‌رئه‌نجامی ئیهمالیی خۆرئاوایه‌. زۆرجاریش ‏ده‌وترێت که‌ هه‌ژاری ده‌رئه‌نجامی سه‌رکوتکردن و ئیستیغلالکردن و قۆرغکردنی بازرگانی ‏نێوده‌وڵه‌تییه‌ له‌لایه‌ن خۆرئاواوه‌. ئه‌م بیروڕایانه‌ی که‌ زۆر به‌ربڵاوبون به‌ته‌نها چه‌قیان له‌مارکسیزم ‏لینینزمه‌دا نه‌به‌ستوه‌ (به‌راستی پیاو پێویسته‌ بڵێت لینینییه‌کان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جارهه‌بووه‌ مارکس ‏شاعیریانه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستکه‌وته‌کانی سه‌رمایه‌داری کردوه‌ له‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگا دواکه‌وتوه‌کانی ‏گۆڕیوه‌.) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ زیاد له‌ پێویست ئاشکرایه‌ که‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهانی سێهه‌مدا کۆمه‌ڵگا و ‏ناوچه‌ هه‌ره‌ هه‌ژار و دواکه‌وتوه‌کان ئه‌وانه‌ن که‌ که‌مترین په‌یوه‌ستنامه‌ی بازرگانییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ‏خۆرئاوادا، و هه‌ره‌ پێشکه‌وتوه‌کانیش ئه‌وانه‌ن که‌ په‌یوه‌ستنامه‌ی هه‌ره‌ چڕ و هه‌مه‌لایه‌نیان هه‌یه‌ ‏له‌گه‌ڵ خۆرئاوادا، به‌و په‌یوه‌ستنامانه‌شه‌وه‌ که‌ له‌گه‌ڵ دێوه‌زمه‌کاندایه‌ (کۆمپانیا خۆرئاواییه‌ ‏فره‌ره‌گه‌زه‌کان).‏

به‌ره‌وپێشچونه‌کان له‌ ئابوریناسیدابه‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ی که‌ من چالاک بووم له‌بواری ئابوریناسی ئه‌کادیمیدا، به‌ره‌وپێشوونی گرنگم ‏بینیوه‌، وه‌ک به‌م دواییانه‌ش باسمکرد، سه‌رنجی چه‌ند پاشه‌کشێیه‌کم داوه‌ که‌ ده‌گاته‌ راده‌ی ‏دواکه‌وتوویی زه‌ق.

به‌ره‌وپێشچوون له‌ زانیندا له‌ بابه‌ته‌ ئه‌کادیمییه‌کان چاوه‌ڕوان کراو، به‌تایبه‌ت کاتێک ئه‌و بابه‌ته‌ ‏ئه‌کادیمیانه‌ به‌رفراوانبوونی گه‌وره‌یان به‌خۆیانه‌وه‌ دیوه‌ له‌ بواری سه‌رچاوه‌ی داهات و هه‌لی گونجاوه‌دا.

ته‌نانه‌ت لیستێکی به‌زه‌روره‌ت ناکامڵ به‌و به‌ره‌وپێشچوونه‌ دیارانه‌، پێویسته‌ ئه‌و به‌شدارییه‌ جیاوازانه‌ ‏له‌خۆبگرێت که‌ تیۆره‌ی نرخدا کراون، له‌ ده‌ستنیشانکردنی بڕی تێچونی موعامه‌له‌وه‌ بۆ سروشت و ‏رۆڵی کۆمپانیا، به‌ ئابوری تێهه‌ڵکێشی ستونییه‌وه‌، بۆ چه‌مک و جێکه‌وته‌ی تێچونی کۆمه‌ڵایه‌تی، بۆ ‏تیۆره‌ی بازگانی نێوده‌وڵه‌تی و تیۆره‌ی ئاڵوگۆڕی ده‌ره‌کی، بۆ شیکارکردنی بڵاوکردنه‌وه‌ و به‌کارهێنانی ‏زانین، بۆ لایه‌نی ئابوری مافه‌کانی موڵکایه‌تی، بۆ لایه‌نی ئابوری پرۆسه‌ سیاسی و بیرۆکراتییه‌کان.‏

هه‌ندێک له‌م به‌ره‌وپێشچونانه‌ به‌سودبوون بۆ ئه‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی بواری ئابوریناسی و به‌سودبوون بۆ ‏مێژوونوسان و ئه‌نترۆپۆلۆجیست و زانا سیاسییه‌کان و پسپۆڕانی بواری دیمۆگرافی.

به‌ره‌وپێشچوونی له‌م جۆره‌ پشتگیری له‌ ئومێده‌ گه‌شبینه‌کانی سه‌ره‌تاکانی هاتنمه‌وه‌ بۆ ناو ئه‌م بواره‌ ‏ده‌کات، به‌هه‌مان شێوه‌ش توانا رۆشنبیرییه‌کان و کارامه‌ییه‌ ته‌کنیکییه‌کانی زۆرێک له‌ پێڕه‌وکه‌رانی ‏ئابوریناسی.‏

هاوه‌ڵه‌ ئه‌کادیمییه‌کانم له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، هیچیان که‌متر نیه‌ له‌ڕوی زیره‌کی و کارامه‌ییه‌وه‌ له‌ ‏زۆربه‌ی مامۆستاکانم نه‌وه‌یه‌ک پێش ئێستا. ئه‌گه‌ر من ئێستا واقموڕمابێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ روبه‌ڕوی ‏نمونه‌ی بێشوماری به‌ره‌وپاشچون ده‌بمه‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی فه‌رامۆشکردنی واقیعه‌وه‌ هاتونه‌ته‌بوون.‏

ئه‌و به‌ره‌وپاشچونانه‌ زۆر جیاوازن له‌ڕوی به‌دواویه‌کدا هاتنیانه‌وه‌ له‌وانه‌ی له‌ بواری ئابوریناسیدا له‌ ‏رابردوودا رویانداوه‌. نوسینه‌کانی ئابوریناسانی سه‌ده‌ی 19 و سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م زۆرجار ‏نائاڵۆزبوون، زۆرجاریش کاڵوکرچبوون.‏‎ ‎به‌ڵام هێنده‌ به‌ ئاشکرا ناکۆک نه‌بوون له‌گه‌ڵ واقیعدا به‌ ‏به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیاتیی ئه‌م دواییانه‌دا.‏

به‌بیرکاریکردنی بابه‌ته‌که‌ پێده‌چێت دیارترین سیما بێت له‌ ناو ئابوریناسیدا له‌و کاته‌وه‌ی که‌ من بۆ ‏یه‌که‌مجار هاتمه‌ناوی. له‌ ساڵانی 1930یه‌کاندا، مرۆڤ ده‌یتوانی گۆڤاره‌ تایبه‌ته‌کان بخوێنێته‌وه‌ به‌بێ ‏هه‌بوونی هیچ زانیارییه‌ک له‌باره‌ی بیرکارییه‌وه‌، به‌ ئستیسنای گۆڤاری ئیکۆمێتریکا و رۆیڤیو ئۆڤ ‏ئیکۆنۆمیک سیته‌دیز.‏

ئه‌مڕۆ، مرۆڤ به‌ ناشیاو داده‌نرێت به‌بێ هه‌بوونی زانین له‌باره‌ی ئابوریناسییه‌وه‌، و به‌تایبه‌تیش ‏زمانه‌که‌ی. به‌و پێیه‌ی که‌ ئابوریناسی به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندییه‌ کاراکان و ‏پرۆسه‌ دینامیکییه‌کاندا ده‌کات، بڕێک له‌ تێگه‌یشتن له‌ بیرکاری بێگومان به‌هاداره‌ له‌ زۆرێک له‌ ‏سیاقه‌کاندا له‌ تێگه‌یشتنی شیاوه‌وه‌ بۆ چه‌مکی “نه‌رمیی بۆ گۆڕانه‌” بۆ ته‌قدیرکردنی کاریگه‌رییه‌کانی ‏فیدباک. زۆرجاریش باشتره‌ به‌ شێوازی بیرکارییانه‌ گوزارشت له‌ ده‌رهاته‌ و ده‌رئه‌نجامه‌کان بکه‌یت که‌ ‏له‌ ئه‌نجامی پرۆسه‌ی عه‌قڵانی و به‌ڵگه‌ی ئه‌زمونییه‌وه‌ هاتونه‌ته‌بوون.‏

شیاوتره‌ گفتوگۆکردنی عه‌قڵی به‌ بیرکاری بکه‌یت نه‌ک له‌ بیرکارییه‌وه‌ بیکه‌یت. به‌ڵام وه‌ک به‌کاربه‌ره‌ ‏به‌هره‌مه‌نده‌کانیش ده‌ڵێن، میتۆده‌ بیرکارییه‌کان و هاوکێشه‌کان ته‌راتێنیانه‌ له‌ بواری ئابوریناسیدا ‏به‌بێ نرخاندنی شیاوی سنوردارییه‌کانیان. سنوردارییه‌ سه‌ره‌کییه‌کان له‌لایه‌ن زانایانی پایه‌داری خاوه‌ن ‏توانای بیرکارییانه‌ی ته‌کنیکییه‌وه‌ خراونه‌ته‌ ڕوو، له‌و زانایانه‌ش: مارشاڵ پیگو، کێنیز، لیۆنتیف، ‏ستیگلر، و سه‌رنجه‌کانیان ورد و به‌تایه‌تیش شیاوبوون. سه‌رنجه‌کانی نۆربێرت واینه‌ر، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ ‏که‌سه‌ هه‌ره‌ دیاره‌کانی بیرکاریی مۆدێرن، به‌تایبه‌ت کاریگه‌ربوون.‏

له‌ یه‌کێک له‌ په‌رتوکه‌کانمدا تاراده‌یه‌ک به‌درێژی باسم له‌ په‌رتوکه‌ی ئه‌وکرد به‌ ناوی “کۆمپانیای خودا ‏و گۆلیم” (له‌ فۆلکلۆری جوله‌که‌دا به‌و داهۆڵه‌ ده‌وترێت که‌ ده‌ستکردی مرۆڤه‌ و گیانی کراوه‌ به‌به‌ردا) که‌ له‌ ‏ساڵی 1964دا و پاش کۆچکردنی ئه‌و بڵاوکرایه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و سه‌رنجه‌ ره‌خنه‌ییانه‌ی کاریگه‌ری زۆر ‏که‌میان هه‌بووه‌. به‌ خوێندنه‌وه‌ی گۆڤاره‌کان وا دێته‌ پێشچاو که‌ ئابوریناسی بۆته‌ لقێک له‌ بیرکاری ‏ته‌تبیقی، و بۆته‌ لقێک که‌ ده‌توانرێت زۆر سه‌رکه‌وتوانه‌ پێڕه‌وبکرێت به‌ ئاماژه‌ی زۆر که‌م بۆ دیارده‌ ‏راسته‌قینه‌کانی ژیان.‏

یه‌کێکی تر له‌ گه‌شه‌کردنه‌ دیاره‌کانی ئابوریناسی له‌و کاته‌وه‌ی که‌ من ده‌ستمکرد به‌ دیراسه‌کردنی ‏بابه‌ته‌که‌، بریتییه‌ له‌ به‌کارهێنانی میتۆدی ئابوری ئاماریی. کاری زۆر به‌سود به‌هۆی ئه‌و میتۆدانه‌وه‌ ‏کراون. به‌ڵام خه‌ڵکانی زۆر له‌من کارامه‌تر باس له‌ خراپ به‌کارهێنان و به‌هه‌ڵه‌ راڤه‌کردن و به‌هه‌ڵه‌ ‏به‌کارهێنانی ده‌ره‌ئه‌نجامه‌کانیان ده‌که‌ن.‏

لێره‌دا ده‌مه‌وێت سه‌رنج ته‌نها بۆ هه‌ندێک له‌و رێگه‌یانه‌ رابکێشم که‌ ئابوریناسی بیرکارییانه‌ و ‏به‌کارهێنانی میتۆدی ئاماریی و بیرکارییانه‌ له‌ ئابوریناسیدا بونه‌ مایه‌ی فه‌رامۆشکردن و ‏پشتگوێخستنی واقیعی به‌ڵگه‌نه‌ویست. به‌کارهێنانی ئه‌و میتۆدانه‌ رێگه‌ی خۆشکرد له‌به‌رده‌م ‏ته‌رکیزکردنی بێسنور له‌سه‌ر ئابوریناسی خشته‌ی دراوه‌ گۆڕاوه‌کان بۆ شیکارکردنی ره‌سمی. وه‌ک ‏سه‌لمێنراوێکیش، بوه‌ مایه‌ی پشتگوێخستنی کاریگه‌رییه‌کان، ته‌نانه‌ت کاتێکیش که‌ زۆر په‌یوه‌ستبوون به‌ ‏مه‌سه‌له‌که‌وه‌، به‌ڵام به‌و شێوه‌یه‌ی مامه‌ڵه‌ناکرێن.

به‌هه‌مان شێوه‌ش، بۆته‌ مایه‌ی سه‌رلێتێکچوون له‌ ‏نێوان دیار له‌لایه‌ک و پێوراو ( به‌شێوه‌یه‌کی ناره‌سه‌ن پێوراو) له‌لایه‌کی تر. ئه‌مه‌ش بوه‌ مایه‌ی ‏پشتگوێخستنی بارودۆخی پاشخانی و پرۆسه‌ مێژووییه‌کان که‌ شته‌گه‌لێکن ناتوانین ده‌ستبه‌رداریانبین ‏له‌ تێگه‌شتنماندا. بۆ نمونه‌، جیاوازی له‌ نێوان داهات و ساماندا، له‌ هه‌ردوو باری خۆماڵی و ‏نێوه‌ده‌وڵه‌تیدا، ناکرێت سودبه‌خشانه‌ به‌هێند وه‌ربگیرێن به‌بێ سه‌رنجدانه‌ پێشینه‌ و پاشخانه‌کانیان.‏

باوه‌ڕبوون به‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی که‌ تاقیکردنه‌وه‌ به‌ میتۆده‌ ئابورییه‌کان تا راده‌یه‌کی زۆر زۆر به‌ ‏شێوه‌یه‌کی گه‌ردونی به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌گه‌ره‌کاندا ده‌سه‌پێت، بوه‌ مایه‌ی بانگه‌شه‌ی نه‌شیاوی ئه‌و ‏میتۆدانه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ جۆره‌کانی تری گفتوگۆی عه‌قڵی و هه‌ڵهێنجانی شاردۆته‌وه‌.

میتۆدی ته‌قلیدی سه‌رنجدانی راسته‌خۆ و تێڕامان و پێکه‌وه‌گرێدانی خاڵه‌کان و گه‌یشتن به‌ ده‌رئه‌نجامی ‏وریایانه‌ و گه‌ڕاندنه‌وه‌یان بۆ سه‌رنجدانه‌کان و دامه‌زراندنی پێکهێنه‌ره‌کانی رێباز، یان دۆزینه‌وه‌ی ‏رێبازی عه‌قڵی، هه‌موو ئه‌مانه‌ چیان به‌سه‌ر هات.‏

پرۆسه‌ی له‌م جۆره‌ هیچی که‌متر نیه‌ له‌ زانیاری به‌خشیندا له‌چاو شیکاری چۆنایه‌تیدا. بۆ نمونه‌، له‌ ‏رێبازی ته‌قلیدیدا، ئابوریناس زۆر زیاتر رێگه‌ی تێده‌چوو ئاگای له‌و که‌لێنه‌ بێت که‌ له‌ نێوان چه‌مکه‌ ‏تیۆرییه‌کان و زانیارییه‌ فه‌راهه‌مه‌کاندا هه‌یه‌.‏

په‌سه‌ندکردنی میتۆدی چه‌ندایه‌تی وه‌ک به‌به‌هاترین پرۆسه‌، بوه‌ رێگه‌خۆشکه‌ر له‌به‌رده‌م ‏به‌رفراوانبوونی لێکۆڵینه‌وه‌ی ئابوریی ئامارئامێزی ناکارامه‌ یان ناشیاو، به‌وانه‌شه‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر زانیاری ‏تا ئه‌وپه‌ڕ پوچه‌ڵ به‌ندن.

هه‌ر ئێستا پرسیاره‌ باوه‌که‌م کرد که‌ ئایا له‌ ئابوریناسیدا به‌دواییه‌کداهاتنی ته‌قلیدیانه‌ی سه‌رنجدان و ‏تێڕامان و هه‌ڵهێنجان و ده‌رئه‌نجامه‌ ئه‌زمونییه‌کان و ئاماژه‌دان به‌ گریمانه‌ سه‌لمێنراوه‌کان و ‏دۆزینه‌وه‌کانی بواره‌کانی دیکه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ چیان به‌سه‌رهات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاره‌که‌ ‏باوه‌، ده‌کرێت وه‌ڵامه‌که‌شی ئاماده‌بێت.‏

ئه‌م جۆره‌ له‌ گفتوگۆی عه‌قڵی و زاراوه‌کانی له‌ سه‌رتاپای بابه‌ته‌که‌دا ئاخنراونه‌ته‌ ناو یه‌ک و ‏به‌شێوه‌یه‌کی نادیار له‌ به‌شه‌ گه‌وره‌کانیدا بزربوون. میتۆده‌ ته‌قلیدییه‌که‌ پاشه‌کشه‌ی کردوه‌ نه‌ک له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی که‌ سه‌لمێنراوه‌ که‌متر زانیاریبه‌خشه‌ له‌و میتۆدانه‌ی که‌ شوێنیانگرتۆته‌وه‌.‏

پاشه‌کشه‌ی کردوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ها وه‌سفکراوه‌ که‌ که‌متر لۆژیکیانه‌و وردبێت له‌چاو جێگره‌وه‌ ‏که‌شخه‌که‌یدا، به‌زۆریش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌متر له‌ پرۆسه‌کانی زانسته‌ سروشتییه‌کان ده‌چێت، به‌تایبه‌ت ‏پرۆسه‌کانی زانستی فیزیک.‏

پێموایه‌ له‌ مه‌ودای ئه‌م گۆڕانه‌ له‌ رێبازدا، جیاوازی وابه‌سته‌ له‌نێوان لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ سروشت ‏‏(به‌تایبه‌تی زانستی فیزیک) و ئابوریناسی به‌پێی پێویست حسابیان بۆنه‌کراوه‌. هه‌نگدێک جیاوازی ‏ره‌نگه‌ به‌ته‌نها له‌ پله‌دابن، هه‌ندێکی دیکه‌یان زیاد له‌ پێویست وه‌ها ده‌درێنه‌ قه‌ڵه‌م که‌ زیاتر نزیکبن ‏له‌وه‌ی جیاوازیبن له‌ جۆردا.

زانایانی زانسته‌ سروشتییه‌کان ده‌گه‌ڕێن به‌دوای چه‌سپاندنی هاویه‌کبووندا له‌باره‌ی دیارده‌کان و ‏په‌یوه‌ندییه‌کان که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی نه‌گۆڕن.‏

هه‌ندێک له‌و دیارده‌ و په‌یوه‌ندییانه‌ی که‌ لێکۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌وه‌کراوه‌ له‌لایه‌ن ئابوریناسانه‌وه‌ ‏به‌هه‌مان شێوه‌ نه‌گۆڕن. هه‌ندێکی تریان به‌و شێوه‌یه‌ نه‌گۆڕ نین، یاخود له‌باری دیکه‌دا پێکهێنه‌ره‌ ‏نه‌گۆڕه‌کانیان ئاخنراونه‌ته‌ نێو زۆری دیکه‌وه‌ که‌ زۆرجار زه‌حمه‌ته‌ ئاماده‌بوون و راده‌که‌یان ‏به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کانگیر جیابکرێنه‌وه‌. ‏

دیسانه‌وه‌، چه‌مک و جیاکه‌ره‌وه‌کان که‌ به‌شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو له‌لایه‌ن ئابوریناسانه‌وه‌ به‌کارده‌هێنرێن ‏‏(یان ته‌نانه‌ت وه‌ک بنه‌ڕه‌تی ته‌ماشاده‌کرێن) نارێکوپێک و هه‌ڕه‌مه‌کی و گۆڕاون و هاوشێوه‌کانیشیان له‌ ‏واقیعدا زۆر زه‌حمه‌ته‌ دیاریبکرێن: چالاکی یه‌که‌می و دووه‌می و سێهه‌می، یان چالاکی خزمه‌تگوزاری و ‏دروستکه‌رانه‌، بێکاری خۆویست و خۆنه‌ویست، وڵاتانی پێشکه‌وتوو و ناپێشکه‌وتوو، که‌لوپه‌لی سه‌ره‌تایی ‏و کۆتا (جیاکارییه‌که‌ که‌ زۆر سه‌ره‌کییه‌ له‌ پێناسه‌کردنی داهاتدا)، و چه‌ندانی دیکه‌ش.‏

ئه‌و ناڕونییه‌ مه‌زنه‌ی چه‌مک و جۆره‌کان له‌ ئابوریناسیدا سنور داده‌نێت بۆ به‌کارهێنانی ‏زانینبه‌خشانه‌ی میتۆدی بیرکاریانه‌. له‌ بیرکاریدا، چه‌مک و په‌یوه‌ندییه‌کان، هه‌رچه‌نده‌ زۆریش ‏موجه‌ره‌دن، زۆر ورد و هاوگونجاون.‏

له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ جۆراوجۆرانه‌، میتۆدی ناسینه‌وه‌ی هاوشێوه‌بوون و راده‌ و سنوردارییه‌کانیان، له‌ نێوان ‏زانسته‌ سروشتییه‌ جیاوازه‌کاندا ده‌گۆڕێت، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ک، به‌تایبه‌تیش فیزیا و کیمیا که‌ زۆر ‏سه‌رکه‌وتوانه‌ به‌بیرکاریکراون. له‌یه‌کی تره‌وه‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ ئابوریناسیشه‌وه‌.‏

هه‌ندێک به‌شی ئابوریناسی، زۆر به‌ رونیش ئابوریناسی گه‌شه‌کردن، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ روداو و ‏ده‌رئه‌نجامه‌کاندا ده‌کات، ئه‌و لێکۆڵێنه‌وه‌ زانینبه‌خشه‌ی که‌ پێویسته‌ کاره‌ مێژوویه‌ ئه‌کادیمییه‌کانی ‏تێهه‌ڵکێشبکرێت، وه‌ک پشتبه‌ستن به‌ سه‌رچاوه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کان، سه‌رنجدانی له‌نزیکه‌وه‌، تێڕامانی ‏به‌رده‌وام، پێکه‌وه‌ به‌ستنی خاڵه‌کان و شتی دیکه‌ش.

ئه‌م سه‌رنجانه‌ له‌باره‌ی جیاوازییه‌کانی نێوان لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ سروشت و لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا به‌ته‌نها ‏به‌ ئاراسته‌ی په‌سه‌ندکردنی دیدی ئابوریناسیدا نین (یان لێکۆڵێنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌شێوه‌یه‌یکی ‏گشتی) که‌ گفتوگۆی عه‌قڵی بابه‌تیانه‌ تێیدا موسته‌حیل بێت، که‌ خۆی له‌ خۆیدا مه‌سه‌له‌یه‌کی دیکه‌یه‌. ‏وه‌ک چۆن له‌ چه‌ندین بڵاوکراوه‌دا له‌سه‌رم نوسیوه‌، نامه‌وێت لێره‌دا زیاتر له‌سه‌ری بڕۆم و ته‌نها ئه‌وه‌ ‏ده‌ڵێم که‌ گفتوگۆی عه‌قڵی بابه‌تیانه‌ی زۆر شیاوه‌ له‌ ئابوریناسیدا به‌هه‌مان شێوه‌ی زانسته‌ ‏سروشتییه‌کان.‏

میتۆده‌ بیرکارییه‌کان زۆرجار روکه‌شێکی کاریگه‌ر ده‌به‌خشن که‌ ره‌سمیبوونی به‌تاڵ ده‌پۆشێت یان ‏ده‌شارێته‌وه‌. ده‌توانن په‌رده‌پۆشیی بکه‌ن به‌بێ گوێدانه‌ پێشنیازه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی یان به‌ڵگه‌ی ساده‌ به‌ ‏شێوازی تایبه‌ت به‌مه‌به‌ستی به‌کارهێنانی وه‌ک بنه‌مایه‌ک بۆ سیاسه‌تیکار.

ئامار، زاراوه‌گه‌لی تایبه‌ت و ته‌کنیکی ئاڵۆزی ئابوریی ئاماریی به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌توانن وه‌ک په‌رده‌ی ‏پارێزه‌ر ده‌ورببینن. به‌ڵام به‌کارهێنانی بیرکاری به‌تایبه‌ت کاریگه‌ره‌ به‌هۆی ئه‌و به‌ربه‌سته‌ زمانه‌وانیه‌ی ‏که‌ دروستی ده‌کات. ئه‌وه‌ی ده‌یبینین ئاوه‌ژووکردنی چیرۆکه‌ ناسراوه‌که‌ی هانس ئه‌ندرسنه‌ که‌ تایبه‌ته‌ ‏به‌ پۆشاکه‌ نوێیه‌کانی ئیمبراتۆر. ئه‌وه‌تا ئه‌مه‌ پۆشاکه‌ نوێیه‌کانی ئیمبراتۆره‌، که‌چی زۆرجار ئیمبراتۆر ‏له‌ناو پۆشاکه‌که‌دا نیه‌.‏

ده‌ستکه‌وته‌کانی ئابوریناسی بیرکارییانه‌ و ته‌کنیه‌که‌کانی ئابوریی ئاماری زۆری تێچوه‌ تا هاتونه‌ته‌دی. ‏ئه‌و تێچونه‌ به‌ وردی ره‌نگی نه‌داوه‌ته‌وه‌ له‌ تێچونی راسته‌وخۆی سه‌رچاوه‌ی داهاتدا. له‌و په‌رتوکه‌دا که‌ ‏ئاماژه‌م پێدا، واینه‌ر جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌کردۆته‌وه‌ که‌ په‌یڕه‌وکردنی هاوکێشه‌ی بیرکاریانه‌ و میتۆدی ‏ئابوری ئامارییانه‌ لاساییکردنه‌وه‌ی باوه‌ڕپێنه‌که‌رانه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌کان له‌خۆده‌گرێت. هه‌روه‌ها ‏توانای به‌خشیوه‌ به‌ ئابوریناسان که‌ خۆیان و خه‌ڵک به‌دوربگرن له‌ بیرکردنه‌وه‌ له‌ واقیع.

شتێکی سه‌رسورهێن نیه‌ که‌ بێباکی به‌رامبه‌ر واقیع به‌ ته‌نها نه‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئابوریناسییه‌وه‌، ‏به‌ڵکو په‌لی کێشاوه‌ به‌سه‌ر دیمه‌نه‌ فراوانتره‌که‌دا. ئه‌م ته‌ڵاقدانه‌ی واقیع به‌تایبه‌ت سه‌رلێشێوێنه‌ره‌ له‌ ‏دیدی خوێنده‌واری گه‌ردونییه‌وه‌ له‌ خۆرئاوا و به‌ره‌وپێشچونه‌کانی بواری گواستنه‌وه‌ی زانیاریدا.‏

سه‌رلێشێوێنه‌ریشه‌ له‌ دیدی به‌ره‌وپێشچونه‌ چه‌سپیوه‌کانی زانست و ته‌کنه‌لۆجیا. زانست و ته‌کنه‌لۆجیا ‏پشت به‌ موناقه‌شه‌ی عه‌قڵی ده‌به‌ستن که‌، وه‌ک پێویست موجه‌ره‌دن، ناتوانن له‌ ئاستی واقیعدا ‏خۆیانبگرن.‏

هه‌ندێک که‌س ده‌ڵێن هیچ سه‌رسوڕمانێک نیه‌ له‌و ره‌فتار و رایانه‌دا که‌ ناکۆکن له‌گه‌ڵ واقیعدا، به‌و ‏پێیه‌ی که‌ به‌ته‌نها ره‌نگدانه‌وه‌ی بره‌ودانن به‌ سودی خود. له‌م کڵێشه‌یه‌ی شته‌کانیشدا ئایدیا و باره‌کانی ‏ره‌فتار که‌ به‌ئاشکرا دژیه‌ک و ناکۆکن، سه‌رچاوه‌ده‌گرن له‌ ئۆپراسیۆنه‌کانی گروپه‌کانی سودی تایبه‌ت ‏یان هاوپه‌یمانییه‌کان، به‌ سیاسه‌تمه‌داران و کارمه‌ندانی حکومه‌ت و ئه‌کادیمیکاران، له‌گه‌ڵ هه‌ندێک ‏که‌رت له‌ ده‌نگده‌ران. ئه‌م فاکته‌ره‌ ده‌شێت گرنگ بێت.‏

هێشتاش کرده‌وه‌کانی گروپه‌کانی سودی تایبه‌ت ناکرێت به‌ هۆکاری لادانی ئاشکرا دابنرێن. به‌و پێیه‌ش ‏نه‌ ده‌توانێت رونکردنه‌وه‌ بدات له‌باره‌ی دوژمنکاریی به‌رامبه‌ر خۆرئاوا له‌ هه‌ندێک له‌ گه‌وره‌ رێکخراوه‌ ‏نێوه‌ده‌وڵه‌تییه‌کاندا و نه‌ له‌باره‌ی ره‌فتاری ته‌مبه‌ڵانه‌ی خۆرئاوا تێیاندا. هه‌ندێک له‌و رێکخراوانه‌ له‌ ‏دۆخی کۆرپه‌ییدا له‌ پێش جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ بوونیان هه‌بووه‌: عوسه‌به‌ت ئه‌لئومه‌م له‌ جنێڤ ‏و په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی کشتوکاڵ که‌ له‌ رۆما بوو، ئه‌مانه‌ پێشینه‌ی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان و ‏فاوی ئه‌مڕۆن. به‌ڵام پێگه‌یان به‌ شێوه‌یه‌کی رادیکاڵانه‌ جیاوازبوو له‌وه‌ی که‌ ئێستا له‌ گۆڕێیه‌. ‏

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، خۆرئاوا به‌سه‌خاوه‌ته‌وه‌ پشتگیری و به‌جیاوازییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی فه‌رمانڕه‌واکانی ئه‌فریقیا ‏ده‌کات که‌ پێکه‌وه‌ به‌خراپ باسی خۆرئاوا ده‌که‌ن. هه‌ڵوێستی له‌م جۆره‌ له‌لایه‌ن خۆرئاواوه‌ جێگه‌ی ‏باوه‌ڕپێکردن نه‌بوو له‌ ساڵانی 1930 یه‌کاندا. ئه‌م فه‌رمانڕه‌وایانه‌ هیچ ده‌نگێکیان نیه‌ له‌ خۆرئاوا و ‏رێکلامی زۆریش ناکه‌ن له‌ میدیاکاندا.‏

بڕین و لێکردنه‌وه‌ی گۆشه‌نیگای کات

سه‌رلێشێوان له‌نێوان به‌ره‌وپێشچوونی زانین و بره‌ودان به‌ سیاسه‌تی کاردا، بێگومان ده‌بێته‌ مایه‌ی ‏خوڵقاندی حاڵه‌تی بێباکی به‌رامبه‌ر به‌ واقیع. ئه‌م کاریگه‌رییه‌ بێگومان له‌ ئابوریناسیدا گرنگه‌. راستی ‏ئه‌مه‌ش له‌و پێشێلکارییه‌ زۆرانه‌دا ده‌رده‌که‌وێت که‌ له‌ دژی واقیع ده‌کرێن له‌و به‌شانه‌ی بابه‌ته‌که‌دا که‌ ‏نزیکن له‌ سیاسه‌تیکاره‌وه‌، وه‌ک ئابوریناسی گه‌شه‌کردن، ئابوریناسی شێوازی پلانڕێژی سۆڤیه‌تی، ‏ئابوریناسی کار، ئابوریناسی هه‌ژاریی، هه‌روه‌ها ئابوریناسی فه‌شه‌لهێنانی بازاڕ.‏

هه‌ندێک له‌ پێڕه‌وکه‌ران دانبه‌وه‌دا ده‌نێن که‌ خه‌ریکی به‌ده‌ستهێنانی ئامانجه‌گه‌لی سیاسیین. هه‌روه‌ها ‏هانی ئه‌وه‌ش ده‌ده‌ن که‌ له‌ هه‌موو بارێکدا له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیدا گفتوگۆی عه‌قڵی باباتییانه‌ ‏موسته‌حیله‌.‏

ده‌کرێت یه‌کێک له‌ ئه‌زمونه‌کانی خۆم باس بکه‌م. له‌ زۆر حاڵه‌تدا ئه‌و وانانه‌ی ده‌موتنه‌وه‌ ره‌خنه‌یان ‏تێدابوو له‌باره‌ی چه‌مکی بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژارییه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی که‌ گوێبیستی وانه‌که‌م بوون وتیان که‌، ‏راستی و دروستی ره‌خنه‌که‌م هه‌رچییه‌ک بێت، ئه‌و چه‌مکه‌ بێبه‌هابوو له‌ بره‌ودان به‌ کۆمه‌کی ده‌ره‌کی.‏

ئیرنست گۆمبریچ ئه‌م دیارده‌یه‌ی به‌ بڕینی ره‌هه‌ندی کات له‌ کولتوری ئێمه‌ ناوزه‌دکرد. ئه‌و چه‌مکه‌ ‏گوتاری به‌شێکی زۆری ئابوریناسی هاوچه‌رخی پوچه‌ڵکرده‌وه‌، له‌وانه‌ش رێبازی میانڕه‌وی ئابوریناسی ‏گه‌شه‌کردن و گفتوگۆی جیاوازییه‌کانی داهاتی خۆماڵی و نێوده‌وڵه‌تی. له‌م به‌شه‌ و به‌شی دیکه‌ی ‏ئابوریناسیدا، ناتوانین له‌و باره‌ی که‌ سه‌ره‌نجی ده‌ده‌ین تێبگه‌ین به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانین که‌ چۆن ‏سه‌ریهه‌ڵداوه‌.‏

بۆ نمونه‌، که‌میی داهات به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ خۆرئاوادا له‌ زۆرێک له‌ وڵاته‌ که‌متر پێشکه‌وتووه‌کاندا که‌ ‏بڕێکی به‌رچاویان هه‌یه‌ له‌و به‌روبومه‌ کشتوکاڵیانه‌ی که‌ ده‌ینێرنه‌ ده‌ره‌وه‌، زۆرجار وه‌ک به‌ڵگه‌ی ‏پیشتگیریکردنی ئه‌و کێشمه‌کێشه‌ به‌کارهاتووه‌ که‌ په‌یوه‌ندی ده‌ره‌کی و به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و ‏به‌روبومانه‌ی که‌ ده‌نێردرێنه‌ ده‌ره‌وه‌ کاریگه‌رییان نیه‌ له‌سه‌ر به‌ره‌وپێشچوونی ئابوری، و له‌ راستیشدا ‏په‌کی ده‌خه‌ن.‏

له‌ راستیدا، زۆرێک له‌و وڵاتانه‌ی به‌روبوم ده‌نێرنه‌ده‌ره‌وه‌ زۆر به‌ خێرایی به‌ره‌وپێشچوون و ‏گه‌شه‌یانکردوه‌ له‌ سه‌د ساڵی رابردوودا. به‌ڵام چۆن چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ له‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ بکه‌ین که‌ له‌ ‏کۆتایی سه‌ده‌ی 19دا دواکه‌وتووبون، یان ته‌نانه‌ت به‌ربه‌ری بوون، که‌ بتوانن له‌ ماوه‌ی چه‌ندی ‏ده‌یه‌یه‌کدا بگه‌نه‌ ئاستی ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی مێژووی درێژی چه‌ندین سه‌ده‌ و بگره‌ هه‌زاره‌شییان له‌ ‏گه‌شه‌ی ئابوری له‌ پشته‌وه‌یه‌؟ ‏

نمونه‌یه‌کی دیکه‌ بریتییه‌ له‌ دابه‌شکردنی داهات له‌ وڵاتێکی دیاریکراودا. پله‌یه‌کی به‌رزی نایه‌کسانی ‏بابڵێین ده‌رئه‌نجامی که‌مکردنه‌وه‌ی زیاتری رێژه‌ی مردنه‌ له‌ نێو هه‌ژاراندا (که‌ ئاماژه‌ی ئه‌وه‌یه‌ی ئاستی ‏ژیانیان باشتربوه‌) یاخود به‌ سه‌پاندنی رژێمێکی باجی پاشکه‌وتووانه‌.‏

فاکته‌ره‌کانی پشت له‌کارخستنی نه‌بوونی دیدگای زه‌مه‌نی و پشتگوێخستنی پاشخانی دیاری ‏به‌ڵگه‌نه‌ویست به‌هه‌مان شێوه‌ خێرایی گۆڕانه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌کنیکییه‌کانیش له‌ خۆ ده‌گرێت و ‏چه‌ندێتبوون ئه‌و په‌یامانه‌ی ده‌گه‌نه‌ خه‌ڵکی، زۆرجار له‌باری روداوگه‌لێکه‌وه‌ که‌ له‌ جێگه‌یه‌کی دور ‏رویانداوه‌. گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌کنیکی زۆر خێرا و پچرپچر خه‌ڵک لاواز و په‌رت ده‌کات. بڕێکی ‏دیاریکراو له‌ گۆڕان هه‌یه‌ که‌ تاکه‌که‌س و خێزان و کۆمه‌ڵگا به‌رگه‌ی بکرن. به‌ پچراندنی سه‌رنجدانی ‏به‌رده‌وام، ئه‌و کاریگه‌رییانه‌ ده‌بنه‌ هۆی له‌ تواناخستنی بیرکردنه‌وه‌ی بێپچڕان و به‌رده‌وامبوون که‌ ‏به‌هۆی گۆشه‌نیگای کات و پاشخانه‌وه‌ دابینکراون. ‏

دیسانه‌وه‌، هه‌ر مه‌یلێک به‌ ئاراسته‌ی هاوشێوه‌کردنی میتۆده‌کانی زانسته‌ سروشتییه‌کان له‌گه‌ڵ ‏میتۆده‌کانی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌بێته‌ مایه‌ی که‌مبایه‌خکردن و پشتگوێخستنی پێشینه‌ و ‏پرۆسه‌کان.‏

له‌و کاته‌ی پێشینه‌ و پرۆسه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی گه‌وره‌ هیچ مانایه‌کیان نیه‌ له‌ کیمیا و فیزیادا، و به‌ ‏ته‌واوه‌تیش بێمانان له‌ بیرکاریدا، زۆر گرنگن بۆ تێگه‌یشتن له‌ دیارده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان.‏

ده‌ستکه‌وته‌ ئاماژه‌ده‌ره‌کانی زانسته‌ سروشتییه‌کان و ده‌رئه‌نجامه‌ به‌ربڵاوه‌کانی ته‌تبیقکردنیان بونه‌ته‌ ‏مایه‌ی بره‌ودان به‌ خوویه‌ک له‌ بیرکردنه‌وه‌ی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا که‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ‏به‌راوردکردنی له‌خشته‌به‌رانه‌ی نێوان هه‌ردوو بواره‌که‌ی لێکۆڵینه‌وه‌دا.‏

ئه‌و فاکته‌رانه‌ی له‌ پشتیانه‌وه‌یه‌ هه‌رچییه‌ک بن ( و لێره‌دا لیسته‌که‌ ئه‌زمونی و ناته‌واوه‌) نه‌بوونی ‏زانین له‌باره‌ی رابردوو و پشتگوێخستنی دیدگای زه‌مه‌نی له‌ زۆربه‌ی زۆری گوتاره‌ هاوچه‌رخه‌کاندا ‏ئاشکرایه‌. ده‌رئه‌نجام له‌ ده‌ستدانی بیره‌وه‌ری ده‌سته‌جه‌معی رێگه‌ی خۆشکرد له‌به‌رده‌م ئیستیغلالکردن و ‏دوباره‌ نوسینه‌وه‌ی مێژوودا.‏

هه‌ستکردنی به‌ربڵاو یاخود به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان دانپێدانراو به‌ گوناه له‌ خۆرئاوا کارتێکه‌رێکی زۆر ‏ئاشکرایه‌ له‌ سه‌ر هه‌ندێک له‌و ده‌رکه‌وته‌ نوێ و سه‌رسوڕهێنه‌رانه‌ی فه‌رامۆشکردنی هاوچه‌رخانه‌ی ‏واقیع یان ته‌نانه‌ت نکوڵیلێکردنی.‏

ئه‌و هه‌سته‌ یاریده‌ده‌ر ده‌بێت له‌ راڤه‌کردنی مه‌سه‌له‌ی وه‌ک په‌سه‌ندکردنی گریمانه‌ی بێبناغه‌ی وه‌ک ‏به‌رپرسیاربوونی خۆرئاوا له‌ دواکه‌وتویی جیهانی سێهه‌م یاخود کاریگه‌ریی تێکده‌رانه‌ی مه‌زه‌نده‌کراوی ‏په‌یوه‌ستنامه‌ بازرگانیه‌کانی نێوان خۆرئاوا و وڵاته‌ که‌متر پێشه‌که‌وتوه‌کان. ره‌فتاری ترسنۆکانه‌ی ‏خۆرئاوا به‌رامبه‌ر به‌ سه‌رکرده‌ سته‌مکاره‌ ئه‌فریقاییه‌کاندا که‌ هێزی ده‌ره‌کی و سه‌رچاوه‌کانینان هێنده‌ ‏که‌مه‌ که‌ وه‌ک نه‌بوو وایه‌، و ئاماده‌بونی خۆرئاوا بۆ پشتیوانیکردنیان سه‌رباری دژایه‌تیکردنیان بۆ ‏خۆرئاوا و هه‌ندێک جار له‌ شێوه‌ی سیاسه‌تی نامرۆڤانه‌ی ناوخۆییدا. هه‌روه‌ها ئاماده‌بوونی خۆرئاوا به‌ ‏پاره‌دان به‌و رێکخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ی که‌ مه‌یدانن بۆ ئیحراجکردن و بریندارکردنی خۆرئاوا. بۆ ‏نمونه‌ هه‌ستکردن به‌ گوناه له‌ خۆرئاوادا له‌ هه‌ڵوێستی دوژژمنکارانه‌دا به‌رامبه‌ر ئه‌فریقای باشور ‏ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌. ‏

هه‌رچۆنێک بیربکه‌یته‌وه‌، ره‌فتاری سه‌رکرده‌کانی ئه‌فه‌ریقای باشور هیچی زیاتر نه‌بووه‌ له‌ ره‌فتاری ‏توندوتیژانه‌ی فه‌رمانره‌وا ره‌شپێسته‌کانی وڵاتانی دیکه‌. وه‌ک ئاشکراشه‌، زۆرێک له‌ خه‌ڵکانی ئه‌فه‌ریقای ‏ره‌شپێست ده‌سڵه‌منه‌وه‌ له‌ کۆچکردن بۆ ئه‌فه‌ریقای باشور. فه‌رمانڕه‌واکانی ئه‌فه‌ریقای باشور به‌ ‏تایبه‌ت که‌وتونه‌ته‌ به‌ر ره‌خنه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سپی پێستن. ئه‌گه‌ر پێستیان هه‌ر ره‌نگێکی تربوایه‌، ‏ره‌فتاره‌کانیان ده‌بوه‌ مایه‌ی سه‌رنجی که‌متر یان هه‌ر هیچ سه‌رنجێکیان له‌سه‌ر نه‌ده‌درا له‌ خۆرئاوا.‏

دیسانه‌وه‌، ئاماده‌باشیی بۆ پێدانی کۆمه‌ک به‌ فه‌رمانڕه‌وا ئه‌فه‌ریقایی و ئاسیاییه‌کان به‌بێ لێپێچینه‌وه‌ ‏له‌ سیاسه‌ته‌کانیان ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌مان کاریگه‌رین. ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌ده‌ست هه‌ستکردن به‌ گوناهه‌وه‌ ‏ده‌ناڵێن هیوا ده‌خوازن ئه‌و هه‌سته‌یان له‌کۆڵبێته‌وه‌ له‌ رێگه‌ی به‌خشینه‌وه‌ی پاره‌وه‌ (به‌تایبه‌ت پاره‌ی ‏باجده‌ران) به‌بێ لێپێچینه‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامه‌کان، ئه‌وه‌ی به‌لایانه‌وه‌ گرنگه‌ پاره‌ به‌خشینه‌وه‌یه‌ نه‌ک ‏ده‌رئه‌نجامه‌کانی ئه‌و پرۆسه‌یه‌.

هه‌رچه‌ند هه‌ستکردن به‌ گوناه به‌شێکه‌ له‌ کولتوری جوو مه‌سیحی، ‏گوناه له‌مڕۆدا شتێکی تازه‌بابه‌ته‌. له‌ڕووی واقیعیشه‌وه‌، خۆرئاوا هه‌رگیز ئه‌م شێوه‌یه‌ی ئێستا به‌ باشی ‏نه‌یبوه‌ و هه‌رگیزیش به‌م شێوه‌ قوڵه‌ی ئێستا هه‌ستیپێنه‌کردوه‌. یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی ئه‌مه‌ ره‌نگه‌ ‏فه‌شه‌لهێنان بێت له‌ خۆشگوزه‌رانی مادیدا که‌ رازیبوون و دڵخۆشبوونی چاوه‌ڕوانکراو له‌گه‌ڵ خۆی ‏ده‌هێنێت. گوناه بۆته‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی تێکه‌ڵکردن له‌نێوان لایه‌نه‌ باشه‌کانی خێرپێکردن وه‌ک ‏یارمه‌تیدانی بێبه‌خته‌کان له‌ لایه‌ک و ئه‌و بیرکردنه‌وه‌یه‌ی که‌ پێیوایه‌ جیاوازی له‌ داهاتدا وه‌ک ئه‌وه‌ی ‏که‌ هه‌یه‌ ده‌رئه‌نجامی به‌رپرسیارن له‌ سه‌رکوتکردن و چه‌وساندنه‌وه‌.‏

ئه‌و جیاوازییانه‌ زۆر جار به‌ نایه‌کسانی و هه‌ندێک جار به‌ ناعه‌داله‌تی ناوده‌برێن. تێکه‌ڵکردنه‌که‌ ‏له‌لایه‌ن په‌رۆشی پیاوانی که‌نیسه‌وه‌ بره‌وی پێدراوه‌ که‌ خۆیان وه‌ک کارای سیاسی و کاربۆکه‌ری ‏خۆشگوزه‌رانی کۆمه‌ڵایه‌تی دێته‌پێچاو نه‌ک وه‌ک رابه‌ری رۆحی.‏

سه‌رباری ئه‌وه‌ش، زۆرێک له‌و که‌سانه‌ی که‌ کاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر دروستکردنی بیروڕای خه‌ڵکی، به‌ ‏مامۆستا و پیاوه‌ ئاینی، که‌سانی بواری میدیا شه‌وه‌، گه‌یشتنه‌ ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ حه‌زیان به‌ کۆمه‌ڵگای ‏خۆرئاوایی نه‌بێت و ته‌نانه‌ت رقیشیان لێی ببێته‌وه‌. ئه‌و که‌سانه‌ زۆر شیاون بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ستکردن له‌ ‏گوناه له‌ خۆبگرن و بیورژێنن.‏

فاکته‌رێکی سه‌ره‌کی سه‌رهه‌ڵدانی گوناهی به‌کۆمه‌ڵی هاوچه‌رخ به‌شێوه‌یه‌کی گریمانه‌یی بریتیه‌ له‌ ‏هه‌ره‌سهێنانی به‌رپرسیارێتی شه‌خسی له‌ژێر کاریگه‌ری حه‌تمه‌یه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تیدا (ئه‌و رێبازه‌ی که‌ ‏پێیوایه‌ ره‌فتار و کرده‌ی مرۆڤ له‌ رێگه‌ی پێکهاته‌ و ره‌وتی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ دیاریده‌کرێت).‏

به‌شداریکردن له‌ گوناهی به‌کۆمه‌ڵدا شوێنی به‌رپرسیارێتی تاکه‌که‌سی گرتۆته‌وه‌. هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان به‌ ‏به‌رپرس ته‌ماشاده‌کرێن له‌ به‌دڕه‌فتاریی و به‌دبه‌ختی شه‌خسیدا. ئینجا ئه‌گه‌ر هه‌موومان گوناهبارین، ‏ئه‌وا هیچ تاکێک گوناهبار نیه‌.‏

هه‌ستکردن به‌ گوناه له‌ کۆمه‌ڵگا خۆرئاواییه‌کاندا بره‌وی داوه‌ به‌ بێباکی به‌رامبه‌ر به‌ واقیع، ‏له‌ده‌ستدانی که‌رامه‌ت و بڕوابه‌خۆبوون. له‌ده‌ستدانی به‌رده‌وامی و له‌ ریشه‌کێشکردنی دیدی زه‌مه‌نی ‏ده‌بنه‌ پاڵپشتی به‌هێز بۆ کاریگه‌رییه‌کانی گوناهی به‌کۆمه‌ڵ.‏

کێنس کلارک له‌ نوسنێکیدا باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ دڵنیانه‌بوه‌ له‌وه‌ی که‌ سه‌رجه‌می پێکهینه‌ره‌ ‏پێویسته‌کانی شارستانیه‌ت چیبوون، به‌ڵام دڵنیابوه‌ له‌وه‌ی که‌ بڕوابه‌خۆبوون و به‌رده‌وامی هه‌ردووک ‏ده‌ست لێهه‌ڵنه‌گیراون. هه‌ردوو له‌م چه‌ند ده‌یه‌یه‌ی دواییدا توشی داخوران بوون.‏

هه‌ندێک جار، خراپ به‌کارهێنانی زمان ‏ته‌نانه‌ت دانیپێدانراوه‌. ئه‌گه‌ر وڵاتێک به‌ره‌سمی ناوی له‌خۆی نابێت دیموکراتی یان کۆماری گه‌ل، ئه‌وه‌ ‏ده‌زانین که‌ ئه‌و وڵاته‌ وڵاتێکه‌ خه‌ڵکه‌که‌ی هیچ قسه‌یان ناخوات له‌ لای حکومه‌ت. یه‌کێکی تر له‌ ‏جۆره‌کانی نمونه‌ بریتییه‌ له‌ مامه‌ڵه‌کردنی وڵاتان و ده‌سته‌کان وه‌ک ئه‌وه‌ی پێکهاته‌ی تاکی بڕیارده‌ربن، ‏یان پێکهاته‌یه‌ک بن که‌ هه‌موو خه‌ڵک سودمه‌ندی و ئه‌زمون و باری هاوشێوه‌ی یه‌کتریان هه‌بێت له‌ ‏سایه‌یدا. ریزبه‌ندکردنی دوو له‌سه‌ر سێی مرۆڤایه‌تی وه‌ک جیهانی سێهه‌م نمونه‌یه‌کی زه‌قی ئه‌م ‏مه‌سه‌له‌یه‌ی.‏

گه‌شه‌کردنی تایبه‌تمه‌ندبوون، به‌ راهێنانی تایبه‌تمه‌ندانه‌ی درێژخایه‌نیشه‌وه‌، توانا عه‌قڵییه‌ ‏ره‌خنه‌ییه‌کان ده‌خاته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنورێکی به‌رته‌سکه‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆی خوڵقاندنی فه‌رامۆشکردنی واقیع ‏له‌ زۆربه‌ی گوتاره‌ ئاکادیمی و جه‌ماوه‌ره‌ییه‌کاندا.‏

ئه‌م فه‌رامۆشکۆردنه‌ هه‌روه‌ها رێگه‌ی بۆ خۆشکراوه‌ له‌لایه‌ن نائاماده‌گی عه‌قڵانی و ماناداری خه‌ڵکه‌وه‌ ‏له‌ پراکتیزه‌کردنی توانا عه‌قڵییه‌ ره‌خنه‌ییه‌کانیاندا له‌ مه‌سه‌له‌گه‌لێک که‌ کاریان تێده‌کات به‌ڵام وا ‏هه‌ست ده‌که‌ن که‌ ناتوانن هیچ شتێک بکه‌ن یان شتی زۆر که‌م بکه‌ن.‏

به‌رفراوانبوونی زانیاری له‌ چه‌ند ده‌یه‌یه‌ی دواید ره‌نگه‌ زۆر سه‌ره‌کی بوبن له‌ پوکانه‌وه‌ی به‌ربڵاوی ‏تێڕامان. خه‌ڵک، به‌ ئه‌کادیمیکارانیشه‌وه‌، لێیان چاوه‌ڕوانکراوه‌ که‌ بڕێکی هێنده‌ زۆر له‌ زانیاری و ‏ته‌کنیک وه‌ربگرن که‌ زۆرجار کات و تاقه‌ت و توانای که‌میان پێماوه‌ بۆ تێڕامان و سه‌رنجدان، ته‌نانه‌ت ‏بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنێکی ساده‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ش که‌ پێیان ده‌گات.

که‌مبونه‌وه‌ی بڕوای ته‌قلیدی ئاینیی له‌وانه‌یه‌ بوبێته‌ هۆکاری فه‌رامۆشکردنی واقیع. ئه‌م ‏رونکردنه‌وه‌یه‌ ره‌نگه‌ خواستراوبێت له‌لایه‌ن بڕواداران و گوماندارانیشه‌وه‌. بیری ته‌قلیدی ئاینیی ‏دیدگایه‌کی یه‌کانگیری هاوبه‌سته‌ی جیهان ده‌به‌خشێت، داخورانیشی ده‌بێته‌ مایه‌ی لاوازکردنی ‏بیرکردنه‌وه‌ی وێک به‌ستراو. ‏

به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ده‌کرێت وا موناقه‌شه‌ی بکرێت که‌ که‌مبونه‌وه‌ی بڕوای ئاینی خۆشباوه‌ڕیی ‏مرۆڤایه‌تی به‌سه‌ر بوارێکی فراوان و زیاتر هه‌مه‌چه‌شندا په‌رشده‌کات. خێرایی ئه‌و که‌مبونه‌وه‌یه‌ ‏کاریگه‌ری له‌م جۆره‌ به‌هێزده‌کات.‏

له‌م به‌شه‌ و له‌ سێ به‌شی پیشتریشیدا، هه‌ندێک له‌و هێز و کاریگه‌ریانه‌م پێشنیازکردوه‌ که‌ له‌ پشت ‏فه‌رامۆشکردنی هاوچه‌رخی واقیعه‌وه‌ن. پێویستیشه‌ ئه‌وه‌ بێنمه‌وه‌ بیری خوێنه‌ر که‌ پێشنیازی ئاوا ‏زۆرجار به‌ زه‌روره‌ت تێڕامانئامێزن. ئه‌مه‌ به‌تایبه‌ت راسته‌ له‌باره‌ی تێڕامانه‌وه‌ له‌مه‌ڕ هێزه‌ ئاڵۆز و ‏جۆراوجۆره‌کانی پشت رۆحی کاتێکه‌وه‌ (که‌شی گشتی ئه‌خلاقی و رۆشنبیری و کولتوری واده‌یه‌کی ‏زه‌مه‌نی دیاریکراو)‏

چیمان به‌سه‌ر هاتووه‌ له‌ خۆرئاوا تاوه‌کو به‌م شێوه‌یه‌ به‌گژ واقیعدا بچین و به‌ڵگه‌ی هه‌سته‌کانمان ‏ره‌تبه‌که‌ینه‌وه‌؟ چی وایلێکردوین که‌رامه‌ت و زێزله‌خۆگرتن له‌ده‌ستبده‌ین؟

وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ که‌ له‌نێو خۆشگوزه‌رانی و ده‌ستکه‌وتی زانستی بێوێنه‌دا، هێزه‌ شه‌رانگێزه‌ ‏راڤه‌نه‌کراوه‌کان چونه‌ته‌ بنکڵێشه‌ی تواناعه‌قڵی و ئاکارییه‌کانمانه‌وه‌.

بێباکی به‌رفراوان و سه‌رلێتێکده‌رانه‌ به‌رامبه‌ر واقیع زۆر گرنگه‌. له‌ نێو ده‌رئه‌نجامی دیکه‌دا، ئه‌و ‏بێباکییه‌ بۆته‌ مایه‌ی لاوازکردنی ستاندارده‌کان له‌ هه‌ندێک به‌شی ئابوریناسی، له‌ هه‌ندێک ‏لێکۆڵینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی دیکه‌، و له‌ بواری فراوانتری گوتاری به‌روخسار جدی. ئه‌و بێباکییه‌ ‏گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ به‌ره‌و به‌ربه‌ریزم. ئۆرتێگا کاسێت له‌ نوسینێکیدا ده‌ڵێت که‌ ئاماده‌نه‌بوونی ستاندارده‌کان ‏بریتییه‌ له‌ کرۆکی به‌ربه‌ریزم. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م باره‌ له‌ هه‌ندێک به‌شی ئابوریناسیدا ‏به‌ده‌رده‌که‌وێت هاوشانی ده‌ستکه‌وته‌ مه‌زنه‌کانی چه‌ند ده‌یه‌ی ئه‌م دواییه‌ که‌ من خۆم زۆر سه‌رم ‏لێشێواوه‌ له‌ باری ئێستای بابه‌ته‌که‌.‏

مه‌یلی فه‌رامۆشکردنی واقیعه‌ ساده‌کان بوه‌ مایه‌ی لاوازبوونی که‌رامه‌ت و له‌خۆدڵنیابوون و پێگه‌ی ‏خۆرئاوا له‌ گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تیدا. هه‌روه‌ها په‌سه‌ندکردنی ناڕه‌خنه‌ییانه‌ی ئه‌و ئایدیا و سیاسه‌تانه‌شی ‏به‌هێزکرد که‌ خۆرئاوا وێران ده‌که‌ن، له‌وه‌ش زیاتر خه‌ڵکانی جیهانی سێهه‌م وێران ده‌که‌ن.‏

ئه‌مه‌ شتێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر نیه‌. ئه‌و سیاسه‌ت و کۆمه‌ڵگایانه‌ی ده‌چه‌مێنه‌وه‌ له‌ژێر باری ‏فه‌رامۆشکردنی واقیعدا خویان دوچاری ته‌نگانه‌ ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها دوچاری هه‌ره‌شه‌ی ناوه‌کی و ‏ده‌ره‌کی ده‌بنه‌وه‌.‏

ئه‌م بایه‌خانه‌ تێگه‌یشتنی قوڵی دوو سه‌رنجی دوو نوسه‌ری ته‌واو له‌یه‌ک دوور له‌ڕوی کات تێڕاوانینی ‏گشتیانه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو. سه‌رنجه‌کانیان ده‌بنه‌ ده‌رئه‌نجامێکی زۆر شیاوه‌ بۆ ئه‌م وتاره‌. پاسکاڵ له‌ سه‌ده‌ی ‏‏17 دا ده‌ڵێت “باخۆمان ماندوو بکه‌ین له‌ هه‌وڵماندا بۆ بیرکردنه‌وه‌ به‌ ڕوونی: ئالێره‌دایه‌ سه‌رچاوه‌ی ‏ره‌فتاری ئاکارییانه‌.”‏

له‌ سه‌رده‌می خۆشماندا جۆرج ئۆروێڵ ده‌ڵێت “له‌ قوڵاییه‌کی هێنده‌ زۆردا نوقوم بووین، که‌ ‏دوباره‌کردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌ بۆته‌ ئه‌رکی یه‌که‌می مرۆڤی رۆشنبیر.”‏

نوسه‌ر مامۆستای خانه‌نشینی ئابوریناسیبوه‌ له‌ قوتابخانه‌ی له‌نده‌ن بۆ ئابوریناسی و زانستی سیاسی و ‏هه‌روه‌ها هاوه‌ڵ بووه‌ له‌ ئه‌کادیمیای به‌ریتانی. له‌ ساڵی 1982دا هه‌ڵبژێردراوه‌ به‌ ئه‌ندامی شه‌ره‌ف. ئه‌م ‏وتاره‌ وێنه‌یه‌کی زۆر درێژکراوه‌ی وته‌ی نوسه‌ره‌که‌یه‌تی که‌ له‌ کۆنفرانسی په‌یمانگای که‌یتۆ ‏‏”ئابوریناسی گه‌شه‌کردن پاش 40 ساڵ” پێشکه‌شیکرد که‌ له‌ 1 ی ئایاری 1986دا سازکرا.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 819 access attempts in the last 7 days.