بەکارهێنانی زانین لە کۆمەڵدا

♦ فرێدریش هایاك

2010-09-27

ئەو گرفته کامه‌یه‌ ده‌مانه‌وێت چاره‌سه‌ریبکه‌ین کاتێک هه‌وڵده‌ده‌ین نیزامێکی ئابوریی عه‌قڵانی ‏بنیات بنێین؟ له‌سه‌ر بنه‌مای گریمانه‌ باوه‌کان، وه‌ڵامه‌که‌ ئاسانه‌. ئه‌گه‌ر هه‌موو زانیارییه‌ ‏په‌یوه‌سته‌کانمان هه‌بێت، ئه‌گه‌ر بتوانین ده‌ستبه‌کاربین له‌سه‌ر بنه‌مای سیسته‌می به‌باشزانراوه‌کان، و ‏ئه‌گه‌ر زانینی ته‌واوه‌تیمان هه‌بێت له‌باره‌ی ئامرازه‌ فه‌راهه‌مه‌کانه‌وه‌، ته‌نها گرفتێک که‌ ده‌مێنێته‌وه‌ ‏بریتییه‌ له‌ گرفتی لۆژیک.‏
ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ وه‌ڵامی پرسیاری ئه‌وه‌ی که‌ به‌ چ شێوه‌یه‌ک ئه‌و ئامرازانه‌ی له‌به‌رده‌ستدان ‏به‌باشترین شێوه‌ به‌کارببرێن له‌ناو گریمانه‌کانماندا خۆی مه‌ڵاسداوه‌. ئه‌و بارودۆخانه‌ی که‌ له‌ سایه‌یاندا ‏پێویسته‌ چاره‌سه‌ری ئه‌م گرفته‌ پله‌یه‌که‌ بکرێت زۆر به‌باشی دانراوه‌ و ده‌کرێت له‌م هاوکێشه‌ ‏بیرکاریانه‌یه‌دا بخرێته‌ ڕوو: به‌ کورتی، ئه‌وانیش بریتین له‌وه‌ی که‌ رێژه‌ی په‌راوێزیی جێگرتنه‌وه‌ ‏‏(بریتییه‌ له‌ که‌مترین یان نه‌خوازراوترین رێژه‌ که‌ که‌سێک بیه‌وێت یه‌که‌یه‌ک له‌ که‌لوپه‌ل یان ‏خزمه‌تگورزاییه‌کانی بگۆڕێته‌وه‌ به‌ یه‌که‌یه‌کی دیکه‌.) له‌ نێوان هه‌ر دوو که‌لوپه‌لێک یان دانه‌یه‌ک (له‌ ‏هه‌ر لایه‌کی هاوکێشه‌که‌دا) پێویسته‌ هه‌مان شت بێت له‌ هه‌موو به‌کارهێنانه‌ جیاجیاکانییاندا. ‏
ئه‌مه‌ش، سه‌رباری ئه‌وه‌، به‌ته‌رکیزکردنه‌وه‌ بریتی نیه‌ له‌ گرفتێکی ئابوری که‌ کۆمه‌ڵگا به‌ره‌وڕوی ‏ده‌بێته‌وه‌. و حساباته‌ ئابورییه‌کان که‌ ئێمه‌ په‌ره‌مان پێداون بۆ چاره‌سه‌رکردنی گرفته‌ لۆژیکییه‌کان، ‏هه‌رچه‌نده‌ هه‌نگاوێکی گرنگه‌ به‌ره‌و چاره‌سه‌ری گرفتی ئابوری کۆمه‌ڵگا، به‌ڵام هێشتاش وه‌ڵامێکی ‏پێنیه‌ بۆی. هۆکاری ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌وه‌ی که‌ ئه‌و “داتا (زانیاری)”یانه‌ی که‌ حساباته‌ ‏ئابوریه‌ییه‌کانی لێوه‌ی ده‌ستپێده‌که‌ن هه‌رگیز بۆ هه‌موو کۆمه‌ڵگا نین “دراونه‌ته‌” تاقه‌ عه‌قڵێک که‌ ‏ده‌توانێت ده‌رکه‌وته‌کانی چاره‌سه‌ربکات.‏
خاسیه‌تی زۆر تایبه‌تی گرفتی نیزامێکی ئابوری عه‌قڵانی به‌وردی به‌هۆی ئه‌و راستییه‌وه‌ دیاریکراوه‌ ‏که‌ زانین له‌باره‌ی بارودۆخه‌کانه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ پێویسته‌ به‌کاریانبهێنین هه‌رگیز بونیان نه‌بووه‌ له‌ شێوه‌ی ‏چڕکراوه‌ یان تێکئاڵاو به‌ڵکو به‌ته‌نها به‌شێوه‌ی زانینی په‌رتوبڵاوی ناته‌واوبوه‌ و زۆرجاریش ناکۆک که‌ ‏هه‌ریه‌که‌ له‌ تاکه‌ جیاوازه‌کان هه‌یانه‌.‏
به‌م پێیه‌ش گرفتی ئابوری کۆمه‌ڵگا به‌ ته‌نها گرفتی ئه‌وه‌ نیه‌ چۆن بتوانین سه‌رچاوه‌ی “دیاریکراو” ‏ته‌رخانبکه‌ین ئه‌گه‌ر بێتو “دیاریکراو” به‌ مانای ئه‌وه‌ بێت که‌ دراوه‌ته‌ تاقه‌ عه‌قڵێک که‌ راسته‌وخۆ ئه‌و ‏گرفته‌ چاره‌سه‌ر ده‌کات که‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌و “داتا”یانه‌وه‌ خراونه‌ته‌ڕوو.‏
به‌ڵکو گرفتێکه‌ تایبه‌ته‌ به‌ چۆنیه‌تی زامنکردنی باشترین به‌کارهێنانی سه‌رچاوه‌ زانراوه‌کان بۆ ‏هه‌ریه‌که‌ له‌ ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا، بۆ مه‌به‌ستگه‌لێک که‌ گرنگی رێژه‌ییان ته‌نها ئه‌و تاکانه‌ ده‌یزانن. یان، ‏به‌کورتی، بریتییه‌ له‌گرفتی به‌کاربردنی زانین که‌ نه‌دراوه‌ته‌ هه‌مووان به‌گشتی.‏
پێده‌چێت خاسیه‌تی گرفته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ ته‌مومژاویکرابێت له‌بری ئه‌وه‌ی رونکرابێته‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی ‏زۆرێک له‌و چاکسازیانه‌ی له‌م دواییه‌دا له‌ تیۆره‌ ئابورییه‌کاندا کراون، به‌ تایبه‌تی به‌هۆی زۆر ‏به‌کارهێنانی بیرکارییه‌وه‌.‏
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و گرفته‌ی من ده‌مه‌وێت به‌شێوه‌یه‌یکی سه‌ره‌کی مامه‌ڵه‌ی له‌ته‌ک بکه‌م له‌م نوسینه‌دا ‏بریتییه‌ له‌ گرفتی رێکخستنی عه‌قڵانی ئابوریی، که‌ له‌و ئاراسته‌یه‌دا چه‌ندجارێک ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر ‏ئه‌وه‌ی ئاماژه‌ به‌و په‌یوه‌ندییه‌ نزیکه‌ی بده‌م له‌گه‌ڵ چه‌ندین مه‌سه‌له‌یه‌کی میتۆدی دیاریکراودا.‏
زۆرێک له‌و خاڵانه‌ی ده‌مه‌وێت پێیانبگه‌م له‌ راستیدا ده‌رئه‌نجامن که‌ به‌ ئاراسته‌یاندا رێگه‌ ‏جۆراوجۆره‌کانی موناقه‌شه‌ی عه‌قڵی به‌شێوه‌یه‌کی چاوه‌ڕواننه‌کراو چونه‌ته‌وه‌ سه‌ریه‌ک.‏
به‌ڵام، وه‌ک ئه‌وه‌ی ئێستا ئه‌و گرفتانه‌ ده‌بینم، ئه‌مه‌ له‌خۆوه‌ روینه‌داوه‌. وا دێته‌ پێشچاوی من که‌ ‏ناکۆکییه‌کانی ئه‌مدواییه‌ له‌باره‌ی هه‌ردوو تیۆره‌ی ئابوری و سیاسه‌ته‌کانی ئابوریی هه‌ردوو ریشه‌ی ‏هاوبه‌شیان هه‌یه‌ له‌و به‌هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنه‌ی هه‌یه‌ له‌باره‌ی سروشتی گرفتی ئابوری کۆمه‌ڵگاوه‌. ‏
ئه‌م به‌هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنه‌ له‌لای خۆیه‌وه‌ ده‌رئه‌نجامی گۆڕینی به‌هه‌ڵه‌ی خووی بیرکردنه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ له‌ ‏مامه‌ڵه‌کردنماندا له‌گه‌ڵ دیارده‌کانی سروشتدا گه‌شه‌مانپێدا، گۆڕینی بۆ دیارده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی.‏
‏2‏
له‌ زمانی ئاساییدا، مه‌به‌ستمان له‌ به‌کارهێنانی وشه‌ی “پلاندانان” بریتییه‌ له‌ وه‌سفکردنی ده‌سته‌یه‌کی ‏وابه‌سته‌ له‌ بڕیار له‌باره‌ی ته‌رخانکردنی سه‌رچاوه‌ (ئه‌و ماده‌ و که‌لوپه‌لانه‌ی که‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ‏دروستکردنی سامان) فه‌راهه‌مه‌کانه‌وه‌. هه‌ر چالاکییه‌کی ئابوری به‌م مانایه‌ی بریتییه‌ له‌ پلاندانان. ‏له‌هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کدا که‌ تێیدا زۆربه‌ی خه‌ڵک هاریکاری ده‌که‌ن، ئه‌م پلاندانانه‌، هه‌ر که‌سێک بیکات، به‌ ‏گوێره‌ی هه‌ندێک پێوه‌ر ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای زانین بێت. زانینێک که‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ نه‌دراوه‌ به‌ که‌سی ‏پلاندانه‌ر به‌ڵکو دراوه‌ به‌که‌سێکی دیکه‌، که‌ پێویسته‌ به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان بخرێته‌ به‌رده‌ستی ‏پلاندانه‌ر.‏
ئه‌و شێوازه‌ جۆراوجۆرانه‌ی که‌ له‌ ریگه‌یانه‌وه‌ زانین ده‌خرێته‌ به‌رده‌ستی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ‏پلاندانانه‌کانیان له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و زانینانه‌یه‌، گرفتی سه‌ره‌کی هه‌ر تێوه‌ره‌یه‌که‌ که‌ پرۆسه‌ی ئابوری ‏راڤه‌ ده‌کات. هه‌روه‌ها گرفتی ئه‌وه‌ی که‌ ئایا کامه‌ باشترین رێگه‌یه‌ بۆ خستنه‌کارو به‌کارهێنانی زانین که‌ ‏له‌ بنه‌ڕه‌تدا په‌رتوبڵاوکراوه‌ته‌وه‌ به‌سه‌ر سه‌رجه‌م خه‌ڵکیدا، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ یه‌کێکه‌ له‌ گرفته‌ ‏سه‌ره‌کییه‌کانی سیاستیکاری ئابوری، یان نه‌خشه‌سازی سیسته‌مێکی ئابوری کارا.‏
وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ زۆر به‌ نزیکی په‌یوه‌سته‌ به‌و پرسیاره‌وه‌ که‌ لێره‌دا قوتده‌بێته‌وه‌. ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: ‏ئه‌و که‌سه‌ کێیه‌ که‌ پلانداده‌رێژێت. هه‌موو ئه‌و ناته‌باییه‌ی له‌باره‌ی “پلاندانانی ئابوری”یه‌وه‌ له‌ ‏ئارادایه‌ له‌ ده‌وری ئه‌و پرسیاره‌ چه‌قیان به‌ستوه‌. ‏
ناته‌باییه‌که‌ له‌وه‌دا نیه‌ که‌ ئایا پێویسته‌ پلاندانان هه‌بێت یان نا. به‌ڵکو پرسیاره‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا ‏پێویسته‌ پلاندانان ناوه‌ندی بێت، له‌لایه‌ن یه‌ک ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ئه‌نجامبدرێت له‌باره‌ی سه‌رتاپای سیسته‌می ‏ئابورییه‌وه‌. یان پێویسته‌ دابه‌شبکرێت له‌ نێوان چه‌ندین تاکدا.‏
پلاندانان به‌ مانا ورده‌که‌ی که‌ زاره‌وه‌که‌ی تێدا به‌کاردێت له‌ مشتومڕی هاوچه‌رخدا به‌ زه‌روره‌ت به‌ ‏مانای پلاندانانی ناوه‌ندی دێت:  ئاراسته‌کردنی سه‌رتاپای سیسته‌می ئابوری به‌گوێره‌ی یه‌ک پلانی ‏یه‌کانگیره‌وه‌. له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌، پێشبڕکی له‌لای زۆر که‌س به‌مانای پلاندانانی له‌ناوه‌ندخراو ‏‏(‏decentralized‏)دێت. شوێنێکیش له‌و نێوه‌ندادا هه‌یه‌ که‌ زۆر که‌س باسی لێوه‌ ده‌که‌ن و که‌م ‏که‌سیش به‌دڵیانه‌ کاتێک ده‌یبنن، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ راسپاردنی هه‌ندێک پیشه‌سازی رێکخراو بۆ ئه‌وه‌ی ‏به‌ ئه‌رکی پلاندانان هه‌ڵبستن، ئه‌مه‌ش به‌ مانایه‌کی دیکه‌، واته‌ قۆرغکردن (‏monopoly‏).‏
راستی ئه‌وه‌ی کام له‌و سیسته‌مانه‌ زیاتر کارا ده‌بێت، به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی پشت به‌و مه‌سه‌له‌یه‌ ‏ده‌به‌ستێت که‌ ئایا له‌ سایه‌ی کامیاندا چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌که‌ین ئه‌و زانینه‌ی له‌ بوندایه‌ به‌ باشترین و ‏پڕاوپڕترین شێوه‌ به‌کار ده‌هێنرێت. ده‌رئه‌نجام ئه‌مه‌ش پشت به‌وه‌ ده‌به‌ستێت که‌ ئایا تا چه‌ند ئه‌گه‌ری ‏ئه‌وه‌ هه‌یه‌ سه‌رکه‌وتوو بین له‌وه‌ی که‌ هه‌موو ئه‌و زانینانه‌ی که‌ پێوستن به‌کار بهێنرێن و به‌سه‌ر تاکه‌ ‏جیاوازه‌کاندا په‌رتوبڵاوکراونه‌ته‌وه‌، بخه‌ینه‌ به‌رده‌ستی تاقه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ناوه‌ندی. یاخود تا چه‌ند ‏سه‌رکه‌وتوو بین له‌وه‌ی ئه‌و زانینه‌ زیادانه‌ بده‌ین به‌ تاکه‌کان که‌ پێویستیان پێیه‌تی تاوه‌کو بتوانن ‏پلانه‌کانیان له‌گه‌ڵ پلانه‌کانی ئه‌وانیتردا بگونجێنن.‏
‏3‏
یه‌کسه‌ر ئه‌وه‌ روون و ئاشکرا ده‌بێت که‌ له‌م خاڵه‌دا پێگه‌که‌ جیاواز ده‌بێت به‌گوێره‌ی جۆره‌ ‏جیاوازه‌کانی زانین. وه‌ڵامی پرسیاره‌که‌شمان پشتده‌به‌ستێت به‌ گرنگی رێژه‌یی جۆره‌ جیاوازه‌کانی ‏زانین. ئه‌و زانینانه‌ی ئه‌گه‌ری زیاتریان هه‌یه‌ له‌به‌رده‌ستی تاکه‌ که‌سی دیاریکراودا بن، ئه‌وانه‌شی که‌ ‏پێویسته‌ ئێمه‌ زۆر به‌ متمانه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یان لێبکه‌ین له‌ به‌رده‌ستی ده‌سته‌ڵاتێکدا بن که‌ له‌و ‏شاره‌زایانه‌ پێکهاتووه‌ که‌ به‌ گونجاوی ده‌ستنیشانکراون. ‏
ئه‌گه‌ر له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان وایبۆده‌چین که‌ ئه‌مه‌ی دوایینیان له‌ پێگه‌یه‌کی ‏باشتردایه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یه‌ک جۆر له‌ زانین، مه‌به‌ست له‌ زانینی زانستییه‌، جێگه‌یه‌کی زۆر دیاری ‏داگیرکردوه‌ له‌ خه‌یاڵی جه‌ماوه‌ردا که‌ ئێمه‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چین له‌بیری بکه‌ین که‌ ئه‌وه‌ ته‌نها جۆر نیه‌ ‏که‌ په‌یوه‌ندی به‌مه‌سه‌له‌که‌وه‌ هه‌یه‌.‏
له‌وانه‌یه‌ دانبه‌وه‌دابنرێت، له‌وه‌ی که‌ په‌یوه‌ندی به‌ زانینی زانستییه‌وه‌ هه‌یه‌، که‌ ده‌سته‌یه‌ک له‌ ‏شاره‌زایی به‌ گونجاوی هه‌ڵبژێدراو له‌وانه‌یه‌ له‌ باشترین پێگه‌دابن بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رجه‌می باشترینی زانینه‌ ‏فه‌راهه‌مه‌کانیان له‌ژێرده‌ستدا بێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ بێگومان به‌ روونی سه‌ختیی مه‌سه‌له‌که‌ ‏ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ گرفتی هه‌ڵبژاردنی شاره‌زایان.‏
ئه‌وه‌ی که‌ خوازیارم ده‌ستنیشانی بکه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌، ته‌نانه‌ت واشیدابنێین که‌ ئه‌م گرفته‌ ده‌کرێت به‌ ‏حازری چاره‌سه‌ربکرێت، بریتییه‌ له‌ به‌شێکی بچوکی گرفتێکی گه‌وره‌تر.‏
له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆدا، ته‌نانه‌ت کفره‌ ئه‌گه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌یت که‌ زانینی زانستی بریتی نیه‌ له‌ کۆی ‏هه‌موو زانینه‌کان. به‌ڵام ئه‌گه‌ر که‌مێک وردبینه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ به‌بێگومان ده‌سته‌یه‌ک له‌ زانینی ‏زۆر گرنگ، به‌ڵام نه‌زانراو، هه‌ن که‌ بواری تێدانیه‌ به‌ زانستی ناوببرێن به‌مانای زانینی یاسا ‏گشتییه‌کان: زانینی هه‌لومه‌رجێکی دیاریکراوی کات و شوێن. ‏
ئه‌ویش به‌گوێره‌ی ئه‌مه‌ی که‌ به‌شێوه‌یه‌کی پراکتیکی هه‌ر تاکێک بڕێک له‌ پێشینه‌یی هه‌یه‌ به‌سه‌ر ‏هه‌موو ئه‌وانی دیکه‌دا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و که‌سه‌ زانیاری دانسقه‌ی هه‌یه‌ که‌ ده‌کرێت به‌کار بهێنرێت بۆ ‏مه‌به‌ستی قازانج. به‌ڵام به‌کارهێنانی ته‌نها ده‌توانرێت له‌ بارێکدا روبدات ئه‌گه‌ر بێت ئه‌و بڕیارانه‌ی ‏له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و زانیارییه‌وه‌ ده‌درێن له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ بدرێن، یاخود به‌ هاریکاری چالاکانه‌ی خۆی ‏بدرێن.‏
پێویسته‌ ته‌نها ئه‌وه‌مان له‌بیربێت که‌ بواری ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چه‌ند فێربیین له‌ هه‌ر پیشه‌یه‌کدا پاش ‏ئه‌وه‌ی راهێنانه‌ تیۆرییه‌کان ته‌واوده‌که‌ین. به‌شێکی چه‌ند گه‌وره‌ له‌ ژیانی کارکردنمان سه‌رفده‌که‌ین له‌ ‏فێربوونی ئیشێکی دیاریکراودا. و چ خاسیه‌تێکی به‌هاداره‌ له‌ رێڕه‌وی ژیاندا که‌ زانین هه‌بێت له‌باره‌ی ‏خه‌ڵک و بارودۆخی ناوخۆیی و هه‌لومه‌رجه‌ تایبه‌ته‌کانه‌وه‌.‏
زانین و به‌کارخستنی ئامێرێک که‌ به‌ پڕاوپڕی به‌کارنه‌هاتوه‌، یان توانا و کارامه‌ییه‌کانی که‌سێک که‌ ‏ده‌کرێت باشتر به‌کاربهێنرێن، یان ئاگاداربوون له‌ هه‌بوونی عه‌مباری که‌لوپه‌لی به‌کارنه‌هێنراو (ئه‌و ‏که‌لوپه‌لانه‌ی به‌رهه‌مهێنراون بۆ کارێکی دیاریکراو، بۆ نمونه‌ بۆ سوپا و سه‌ربازه‌کان، هه‌رگیز به‌کار ‏نه‌هێنراون به‌ نرخی هه‌رزان ده‌فرۆشرێن) که‌ ده‌کرێت پشتی پێببه‌سترێت له‌ کاتی که‌مووکورتی له‌ ‏دابینکردنی که‌لوپه‌لدا، ئه‌مانه‌ هه‌موو له‌روی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ هه‌مان سودیان هه‌یه‌ وه‌ک زانینی ‏ته‌کنیکی جێگره‌وه‌ی باشتر.‏
ئه‌وه‌ راستییه‌کی سه‌یره‌ که‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ زانین له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆدا به‌شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ چاوی ‏رازیبوونه‌وه‌ ته‌ماشابکرێت، و هه‌ر که‌سێک که‌ به‌هۆی زانینی له‌م جۆره‌وه‌ سودێکی ده‌ستبکه‌وێت به‌سه‌ر ‏که‌سێکی دیکه‌دا که‌ پرچه‌کتره‌ له‌ڕوی زانینی تیۆری و ته‌کنیکییه‌وه‌ وا ته‌ماشاده‌کرێت که‌ تا راده‌یه‌کی ‏زۆر به‌شێوه‌یه‌کی ناشه‌ریفانه‌ کردویه‌تی.‏
ده‌ستکه‌وتنی سودی زیاتر له‌ زانینی باشتری  که‌لوپه‌له‌کانی په‌یوه‌یندیکردن و گواستنه‌وه‌ به‌ شتێکی ‏ناشه‌ریفانه‌ داده‌نرێت، هه‌رچه‌نده‌ گرنگییه‌که‌ی به‌قه‌ده‌ر گرنکی به‌کارهێنانی دوایین دۆزینه‌وه‌کانی ‏زانسته‌ که‌ کۆمه‌ڵگا باشترین فرسه‌ته‌کانی به‌کارده‌هێنێت. ‏
ئه‌م دژایه‌تییه‌ پێشوه‌خت ئاماده‌یه‌ به‌ گوێره‌ی پێوه‌ره‌ به‌رچاوه‌کان کاریکردۆته‌ سه‌ر هه‌ڵوێستمان ‏به‌رامبه‌ر بازرگانی به‌شێوه‌یه‌کی گشتی به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ کاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنان. ته‌نانه‌ت ئه‌و ‏ئابوریناسانه‌ش که‌ خۆیان وا دێته‌ به‌رچاو که‌ به‌ته‌واوی به‌رگری ناوه‌خۆییان هه‌یه‌ له‌دژی له‌رێگه‌لاده‌ره‌ ‏مه‌تریالییه‌ خاوه‌کانی رابردوو، ئه‌وانه‌ به‌رده‌وام هه‌مان هه‌ڵه‌ دوباره‌ده‌که‌نه‌وه‌ له‌وه‌ی که‌ په‌یوه‌ندی ‏هه‌یه‌ به‌ ده‌ستکه‌وتنی ئه‌و زانینه‌ پراکتیکییانه‌وه‌. پێده‌چێت له‌به‌ر ئه‌وه‌بێت که‌ له‌ سیسته‌می شته‌کانی ‏لای ئه‌واندا هه‌موو زانینێک وا پێشبینی ده‌کرێت که‌ “به‌خشراو” بێت.‏
ئایدیا هاوبه‌شه‌که‌ ئێستا پێده‌چێت ئه‌وه‌ بێت که‌ سه‌رجه‌می زانینی له‌و جۆره‌ پێویسته‌ به‌زه‌روره‌ت به‌ ‏ئاماده‌یی له‌ به‌رده‌ستی هه‌مواندابێت. ئه‌و رێبازه‌ ناعه‌قڵانییه‌ی کراوه‌ته‌ دژه‌ هاوتا له‌به‌رامبه‌ر ‏رێکخستنی ئابوریدا به‌رده‌وام له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و راستییه‌ به‌نده‌ که‌ به‌و شێوه‌یه‌ فه‌راهه‌م نیه‌.‏
ئه‌م دیده‌ ئه‌و راستییه‌ فه‌رامۆشده‌کات که‌ ئه‌و میتۆده‌ی به‌هۆیه‌وه‌ زانینی له‌م جۆره‌ هه‌تا ده‌کرێت ‏به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان فه‌راهه‌مبکرێت به‌وردی ئه‌و گرفته‌یه‌ که‌ پێویسته‌ له‌سه‌رمان وه‌ڵامێکی بۆ ‏بدۆزینه‌وه‌.‏
‏4‏
ئه‌گه‌ر له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆدا باوه‌ که‌ گرنگی زانینی هه‌لومه‌رجێکی تایبه‌تی کات و شوێن بچوکبکه‌ینه‌وه‌، ‏ئه‌مه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر نزیک وابه‌سته‌یه‌ به‌ گرنگییه‌ بچوکتره‌که‌وه‌ که‌ له‌ ئێستادا له‌ پای ئه‌وه‌دایه‌ ‏به‌هه‌مان شێوه‌ بگۆڕدرێت.‏
له‌راستیدا، چه‌ند خاڵێک هه‌ن که‌ گریمانه‌که‌یان له‌سه‌ر بنیاتنراوه‌ (زۆرجار به‌شاراوه‌یی) له‌لایه‌ن ‏‏”پلاندانه‌رانه‌وه‌” جیاوازن له‌وانه‌ی که‌ له‌لایه‌ن دژه‌کانیانه‌وه‌ دانراون تا ئه‌و راده‌یه‌ی له‌روی گرنگی و ‏زۆری گۆڕانه‌وه‌ که‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی گۆڕانکاری له‌ ده‌رئه‌نجامدا له‌ پلانه‌کانی به‌رهه‌مهێناندا ‏پێویست بن.‏
بێگومان ئه‌گه‌ر بێت و پلانه‌ ئابورییه‌کان ماوه‌یه‌کی تاره‌ده‌یه‌ک درێژ پێشوه‌خت دابنرێن و پاشان ‏به‌ته‌واوی په‌یڕه‌وبکرێن، تاوه‌کو هیچ بڕیارێکی دیکه‌ی ئابوری پێویست نه‌بێت، ئه‌وکات ئه‌رکی کێشانی ‏پلانێکی گشتگیر بۆ به‌ڕێوه‌بردنی هه‌موو چالاکییه‌ ئابورییه‌کان زۆر که‌متر جێگه‌ی دڵه‌ڕاوکێ ده‌بێت.‏
پێده‌چێت شایانی ئه‌وه‌ بێت تیشک بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ گرفته‌ ئابورییه‌کان هه‌رده‌م و به‌ته‌نها له‌ ‏ده‌رئه‌نجامی گۆڕانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرن. تا ئه‌و کاته‌ی شته‌کان وه‌ک پێشووی خۆیان بمێننه‌وه‌، یان ‏به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ تا ئه‌و راده‌یه‌ی چاوه‌ڕوانیان لێده‌کرا، هیچ گرفتێک سه‌رهه‌ڵنادات که‌ پێویستی به‌ ‏بڕیاردان هه‌بێت، هیچ پێویست نیه‌ پلانی نوێ دابڕێژرێت.‏
ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ گۆڕان، یان به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ گونجاندنی رۆژانه‌، وایان لێهاتوه‌ که‌متر گرنگبن له‌ ‏سه‌رده‌می هاوچه‌رخدا ئه‌و ناکۆکییه‌ ناوخۆییه‌ له‌ خۆ ده‌گرێت که‌ گرفته‌ ئابورییه‌کان به‌هه‌مان شێوه‌ ‏وایان لێهاتوه‌ گرنگییان که‌مبێته‌وه‌. ئه‌م بڕوابونه‌ به‌ که‌مبونه‌وه‌ی گرنگی گۆڕان، له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌، ‏زۆرجار بڕوای هه‌مان ئه‌و که‌سانه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێن گرنگی به‌هێنده‌وه‌رگتنه‌ ئابورییه‌کان خراونه‌ته‌ لاوه‌ ‏به‌هۆی گرنگی هه‌ڵکشاوی زانینی ته‌کنه‌لۆجییه‌وه‌.‏
ئایا راسته‌ که‌، له‌گه‌ڵ شێوازی قه‌شه‌نگی به‌رهه‌مهێنانی هاوچه‌رخدا، بڕیاری ئابوری ته‌نها له‌ کاتی ‏پچڕانه‌ درێژه‌کاندا پێویسته‌. وه‌ک ئه‌وه‌ی کاتێک کارگه‌یه‌کی نوێ له‌ دروستکردندایه‌، یان پرۆسه‌یه‌کی ‏نوێ له‌ هاتنه‌کایه‌وه‌ دایه‌؟ ئایا راسته‌، هه‌ر که‌ کارگه‌یه‌ک دروستکرا، ئه‌وه‌ی که‌ ماوه‌ که‌م تا زۆر ‏میکانیکییه‌، و به‌ گوێره‌ی خاسیه‌تی کارگه‌که‌ دیاریده‌کرێت، و هیچ بوارێک بۆ گۆڕان ناهێڵرێته‌وه‌ له‌ ‏کاتی په‌یڕه‌وکردنی هه‌لومه‌رجی به‌رده‌وامگۆڕاوی ساتدا؟
ئه‌و بڕوایه‌ی تاراده‌یه‌کی زۆر به‌ربڵاوه‌ له‌ نێو ئه‌وانه‌دا که‌ داکۆکی له‌ بیرۆکه‌که‌ ده‌که‌ن، تا ئه‌و راده‌یه‌ی ‏من بیزانم، له‌ ئه‌نجامی ئه‌زمونی پراکتیکییی پیاوانی بیزنیسه‌وه‌ یه‌کلایی نه‌کراونه‌ته‌وه‌. له‌ ‏پیشه‌سازییه‌کی کێبرکدا به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت (و پیشه‌سازی له‌و جۆره‌ به‌ته‌نها ده‌توانرێت وه‌ک ‏تاقیکردنه‌وه‌ به‌کاربهێنرێت) ئه‌رکی رێگرتن له‌ به‌رزبونه‌وه‌ی تێچوون پێویستی به‌ خه‌باتی به‌رده‌وام ‏هه‌یه‌، که‌ بڕێکی زۆری وزه‌ی به‌ڕێوه‌به‌ره‌که‌ ده‌بات. ‏
تا چه‌ند ئاسانه‌ بۆ به‌ڕێوه‌به‌رێکی ناکارامه‌ که‌ ئه‌و کارا جیاکه‌ره‌وانه‌ی قازانجکردنی له‌سه‌ر به‌نده‌ ‏په‌رتوبڵاوبکاته‌وه‌، و له‌باریشه‌، به‌ هه‌مان که‌لوپه‌له‌ ته‌کنیکییه‌کان، که‌ بتوانیت به‌رهه‌مبهێنێت به‌ ‏هه‌مه‌جۆری تێچونه‌وه‌، له‌و کاره‌ باوانه‌ی ناو پیشه‌ی بیزنسه‌ که‌ پێناچێت به‌ شێوه‌یه‌کی یه‌کسان ئاشنا ‏بن له‌ لێکۆڵێنه‌وه‌کانی ئابوریناسدا. ‏
هێزی ئه‌و خواسته‌ی، که‌ به‌رده‌وام به‌رهه‌مهێنه‌ران و ئه‌ندازیاران باسی ده‌که‌ن، که‌ رێگه‌پێدراوبیت ‏به‌بێ رێگریی له‌به‌رچاوگرتنی تێچونی پاره‌وه‌ به‌رده‌وامبیت، بریتییه‌ له‌ تاقیکردنه‌وه‌یه‌کی قه‌شه‌نگ تا ‏ئه‌و راده‌یه‌ی ئه‌و فاکته‌رانه‌ ده‌که‌ونه‌ کاری رۆژانه‌ی خۆیان.‏
یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی ئه‌وه‌ی بۆچی ئابوریناسان به‌رده‌وام مه‌یلی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ گۆڕانه‌ بچوکه‌ ‏به‌رده‌وامه‌کان له‌بیربکه‌ن که‌ سه‌رجه‌می دیمه‌نی ئابوری پێکده‌هێنێت، پێده‌چێت بریتیبێت له‌ ‏سه‌رقاڵبونی روو له‌ زیادبوویان به‌ کۆی سه‌رجه‌مه‌ ئامارییه‌کانه‌وه‌، که‌ بڕیکی زۆر زیاتری جێگیریی ‏ده‌رده‌خات وه‌ک له‌ جوڵه‌کانی ورده‌کاریی. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، جێگیریی به‌راوردکاری سه‌رجه‌مه‌کان ‏ناتوانێت حسابی بۆ بکرێت (که‌ هه‌ندێک جار ئامارکاران که‌ پێده‌چێت بیانه‌وێت بیکه‌ن) به‌ گوێره‌ی ‏‏”یاسای ژماره‌ی گه‌وره‌” یان قه‌ره‌بوکردنه‌وه‌ی هاوبه‌شی گۆڕانه‌ هه‌ره‌مه‌کییه‌کان. ژماره‌ی ئه‌و یه‌کانه‌ی ‏که‌ پێویسته‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بکه‌ین هێنده‌ گه‌وره‌ نین تاوه‌کو ئه‌و هێزه‌ رێکه‌وتییانه‌ جێگیری ‏به‌رهه‌مبهێنن. ‏
شه‌پۆلی به‌رده‌وامی کاڵا و خزمه‌تگوزایی ده‌هێڵرێته‌وه‌  به‌هۆی گونجاندنی ویستراوی به‌رده‌وامه‌وه‌، ‏به‌هۆی ئه‌و رێگه‌چاره‌ نوێیانه‌وه‌ که‌ رۆژانه‌ ده‌گیرێنه‌به‌ر له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌دا که‌ رۆژی ‏پێشوتر نه‌زانرابوون، به‌هۆی هاتنه‌ناوه‌وه‌ی (ب) کاتێک (ڕ) فه‌شه‌لی هێنا له‌ ئه‌نجامدانی شته‌که‌دا. ‏ته‌نانه‌ت کارگه‌ گه‌وره‌ و پرئامێره‌که‌ش به‌رده‌وام ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی بنه‌مای بارودۆخێک له‌ ‏سایه‌یدا ده‌توانێت حساب بۆ هه‌موو جۆره‌کانی پێداویستییه‌ نه‌بینراوه‌کان بکات. وه‌ک پارچه‌ی ‏چاککردنی سه‌قف، دابینکردنی که‌ره‌سته‌ی پێویست بۆ فۆرمه‌کانی، و هه‌موو ئه‌و هه‌زار و یه‌ک جۆره‌ ‏له‌ ئامێر که‌ ناتوانن سه‌ربه‌خۆ کاربکه‌ن و پلانی کاره‌کانی کارگه‌که‌ ئه‌وه‌ ده‌خوازێت که‌ ساز و ئاماده‌ ‏بێت له‌ بازاڕدا.‏
ئه‌مه‌ش پێده‌چێت ئه‌و خاڵه‌ بێت که‌ پێویست ده‌کات به‌ کورتی باسی ئه‌و راستییه‌بکه‌م که‌ جۆری ئه‌و ‏زانینه‌ی که‌ من خولیای بووم ئه‌و جۆره‌یه‌ له‌ زانین که‌ به‌پێ سروشتی خۆی ناچێته‌ بواری ئاماره‌وه‌ و ‏به‌و پێیه‌ش ناتوانرێت له‌ شێوه‌ی ئامارییدا بدرێته‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی ناوه‌ندی. ئه‌و ئامارانه‌ی که‌ ‏ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی له‌و جۆره‌ ده‌توانێت به‌کاری بهێنێت پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر ورده‌کارییانه‌ ‏ده‌رهێنرابێت له‌ڕێگه‌ی به‌تاڵکردنه‌وه‌ی له‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کانی جیاوازی بچوکه‌وه‌ له‌نێوان ‏شته‌کاندا، پێکه‌وه‌ کۆکردنه‌وه‌یان، وه‌ک سه‌رچاوه‌ی هه‌مان چه‌شن، بابه‌تگه‌لێک که‌ له‌ڕوی جێگه‌ و ‏چۆنایه‌تی و تایبه‌تمه‌ندێتی دیکه‌وه‌ جیاوازن، به‌شێوه‌یه‌کی که‌ له‌وانه‌یه‌ زۆر ئاشکرابن بۆ بڕیارێکی ‏دیاریکراو.‏
له‌مه‌شه‌وه‌یه‌ که‌ پلانی ناوه‌ندی (سیسته‌می ئابوری بلۆکی سۆشیالیستی که‌ تێیدا حکومه‌ت سه‌رجه‌می ‏سیسته‌می ئابوری ئاراسته‌ده‌کات و ده‌بات به‌ڕێوه‌) پشتبه‌ستوه‌ به‌ زانیاری ئاماریی به‌ گوێره‌ی سروشتی ‏خۆی ناتوانێت حسابی راسته‌وخۆ بۆ هه‌لومه‌رجه‌کانی کات و شوێن بکات و پلاندانه‌ری ناوه‌ندی پێویستی ‏ده‌بێت رێگه‌یه‌ک بدۆزێته‌وه‌  که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئه‌و بڕیارانه‌ی پشتی پێده‌به‌ستن بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ “ئه‌و که‌سی ‏له‌و شوێنه‌دایه‌”‏
‏5‏
ئه‌گه‌ر رێکبکه‌وین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی گرفتی ئابوری کۆمه‌ڵگا به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی بریتییه‌ له‌ گرفتی ‏گونجاندنی په‌له‌ له‌گه‌ڵ گۆڕانه‌کاندا له‌ هه‌لومه‌رجی کات و شوێنی دیاریکراودا، پێده‌چێت بمانگه‌یه‌نێته‌ ‏ئه‌وه‌ی که‌ بڕیاری کۆتایی پێویسته‌ جێبهێڵرێت بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ئاشنان به‌و هه‌لومه‌رجانه‌. که‌سانێک ‏که‌ راسته‌وخۆ ئه‌و گۆڕانه‌ په‌یوه‌ندیدارانه‌ ده‌زانن و ئه‌و سه‌رچاوانه‌ش ده‌زانن که‌ خێرا ئاماده‌ ده‌بن بۆ ‏هێناندی ئه‌و گۆڕانانه‌.‏
ئێمه‌ ناتوانین پێشبینی ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت یه‌که‌م شت گه‌یاندنی هه‌موو ئه‌م ‏زانیارییانه‌ به‌ ده‌سته‌یه‌کی ناوه‌ندی که‌، پاش تێکهه‌ڵکێشکردنی هه‌موو زانینه‌کان، فه‌رمانی خۆی ‏ده‌رده‌کات. پێویسته‌ ئه‌م گرفته‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کانی له‌ ناوه‌ندخستن (‏decentralization‏) ‏چاره‌سه‌ربکه‌ین. به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها وه‌ڵامی به‌شێک له‌ گرفته‌کانمان ده‌داته‌وه‌. پێویستمان به‌ ‏له‌ناوه‌ندخستنه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌نها ئه‌وده‌م ده‌توانین زه‌مانه‌تی ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ زانینی هه‌لومه‌رجێکی ‏دیاریکراوی کات و شوێن به‌ شێوه‌یه‌کی گونجاو به‌کارده‌هێنرێن.‏
به‌ڵام “پیاو له‌ شوێنی خۆی” ناتوانێت به‌ته‌نها بڕیاربدات له‌سه‌ر بنه‌مای زانینه‌ ئازیزه‌کانی به‌ڵام ‏له‌هه‌مان کاتدا سنورداره‌ له‌ باره‌ی ئه‌و راستییانه‌ی که‌ له‌ ده‌وروبه‌ره‌ نزیکه‌که‌ی خۆیین. هێشتاش ‏گه‌یاندنی ئه‌و زانیارییه‌ زیاترانه‌ وه‌ک گرفتێک ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی که‌ پێویستی پێیانه‌ بۆ ‏گونجاندنی بڕیاره‌کانی له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌می کڵێشه‌کانی گۆڕانی سیسته‌مه‌ ئابورییه‌ کشتییه‌که‌دا.‏
پێویستی به‌ چه‌ند له‌ زانین هه‌یه‌ تا بتوانێت ئه‌و شته‌ به‌ سه‌رکه‌وتویی ئه‌نجامبدات؟ کام له‌و روداوانه‌ی ‏که‌ له‌ودیو ئاسۆی زانینی راسته‌وخۆی ئه‌وه‌ی رووده‌ده‌ن په‌یوه‌ندی و گرنگاییان هه‌یه‌ له‌ بڕیاریه‌ ‏راسته‌وخۆکه‌یدا، و پێویستیشییه‌تی چه‌ندێک له‌وانه‌ بزانێت؟
زۆر زه‌حمه‌ته‌ شتێک هه‌بێت له‌ هه‌رجێگه‌یه‌کی ئه‌م دنیایه‌دا روبدات و ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی نه‌بێت که‌ کاربکاته‌ ‏سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ی که‌ ئه‌م ده‌بێت بیدات. به‌ڵام پێویستیه‌تی ئه‌و روداوانه‌ وه‌ک خۆیان بزانێت، نه‌وه‌ک ‏سه‌رجه‌می کاریگه‌رییه‌کانیان. بۆ ئه‌و گرنگ نیه‌ بزانێت بۆچی له‌ ساتێکی دیاریکراودا بڕێکی زیاتری ‏قه‌باره‌یه‌کی برغو زیاتر پێویسته‌ له‌ قه‌باره‌یه‌کی دیکه‌، بۆچی زه‌رفی کاغه‌ز زۆرتر له‌به‌رده‌سته‌ وه‌ک له‌ ‏زه‌رفی کانڤاس، یان بۆچی وه‌ستا، یان ئامرازی دیاریکراوی ئامێر له‌م ساته‌دا زۆر به‌ زه‌حمه‌ت ‏ده‌ستده‌که‌ون. ‏
هه‌موو ئه‌وه‌ی به‌لای ئه‌وه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ی که‌ تا چه‌ند، زۆرتر یان که‌متر، به‌ده‌ستهێانیان قورسبووه‌ به‌ ‏به‌راورد له‌گه‌ڵ شتی دیکه‌دا که‌ جێگه‌ی بایه‌خی ئه‌ون. یان تا چه‌ند، زۆرتر یان که‌متر، ویستی به‌په‌له‌ ‏هه‌یه‌ بۆ ئه‌و شته‌ جێگره‌وانه‌ی که‌ ئه‌و به‌رهه‌میان ده‌هێنێت یان به‌کاریانده‌هێنێت.‏
هه‌میشه‌ مه‌سه‌له‌ی گرنگی رێژه‌یی شته‌ دیاریکراوه‌کانه‌ که‌ جێگه‌ی بایه‌خی ئه‌ون، و ئه‌و هۆکارانه‌ش که‌ ‏گرنگی رێژه‌ییان ده‌گۆڕن هیچ جێگه‌ی بایه‌خی ئه‌و نین له‌ودیو کاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ ‏به‌رجه‌ستانه‌ی که‌ له‌ ژینگه‌که‌ی خۆیدان.‏
له‌م په‌یوه‌ندییه‌دایه‌ ئه‌وه‌ی پێشتر ناومبرد به‌ “حساباتی ئابوری” یارمه‌تیمان ده‌دات، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ ‏له‌ڕێگه‌ی به‌راورده‌وه‌، تا بزانین چۆن ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌رده‌کرێت، له‌ راستیشدا چاره‌سه‌رکراوه‌، له‌لایه‌ن ‏سیسته‌می نرخه‌وه‌. ‏
ته‌نانه‌ت تاقه‌ عه‌قڵی کۆنتڕۆڵکه‌ریش، که‌ سه‌رجه‌می ئه‌و داتایانه‌ی له‌ژێر ده‌ستدایه‌ی که‌ بۆ سیسته‌مێکی ‏ئابوری بچوکی سه‌ربه‌خۆ ده‌بن، ناتوانێت (هه‌رکاتێک پێویستبکات گونجاندنێکی بچووک له‌ ته‌رخانکردنی ‏سه‌رچاوه‌دا ئه‌نجامبدرێت)  به‌ته‌واوی به‌ هه‌موو ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌دا بچێته‌وه‌ که‌ له‌ نێوان ئامراز و ‏ئامانجدا هه‌یه‌ که‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی لێده‌کرێت کاری تێبکرێت.‏
له‌راستیدا ئه‌وه‌ به‌شداریکردنی مه‌زنی لۆجیکی رووتی هه‌ڵبژاردنه‌ که‌ توانیویه‌تی  ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ ‏بخاته‌ڕوو که‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و تاقه‌ عه‌قڵه‌ش ده‌توانێت گرفتی له‌م جۆره‌ چاره‌سه‌ربکات به‌تها له‌ڕێگه‌ی ‏دروستکردن و به‌کارهێنانی به‌رده‌وامی رێژه‌کانی یه‌کسانیبونه‌وه‌ (یان “به‌هاکان” یان “رێژه‌ی لاوه‌کی ‏جێگرتنه‌وه‌”) . به‌واتایه‌کی دیکه‌، له‌ڕێگه‌ی لکاندنی ژماره‌یه‌کی لیستی بۆ هه‌ر جۆرێک له‌ سه‌رچاوه‌ ‏که‌مه‌کان، ژماره‌یه‌کی که‌ ناکرێت له‌ڕێگه‌ی هیچ یه‌کێک له‌و خاسیه‌تانه‌ی که‌ ئه‌و شته‌ تایبه‌ته‌ هه‌یه‌تی ‏وه‌ربگیرێت. به‌ڵام ره‌نگده‌داته‌وه‌ له‌، یاخود چرده‌بێته‌وه‌ له‌، له‌ بایه‌خداریی سه‌رجه‌می بونیادی (ئامراز-‏ئامانج) دا
له‌ هه‌ر گۆڕانێکی بچوکدا، پێویسته‌ ته‌نها ئه‌و لیسته‌ چه‌ندایه‌تییانه‌ وه‌ربگرێت (یان به‌هایانه‌) که‌ تێیاندا ‏هه‌موو زانیارییه‌ په‌یوه‌سته‌کان چرکراونه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها، له‌ڕێگه‌ی گونجاندنی یه‌که‌ به‌ یه‌که‌ی بڕه‌کان، ‏ده‌توانێت به‌ شێوه‌یه‌کی رێکوپێک دوباره‌رێکخستنه‌وه‌ی کۆنترۆڵی خۆی به‌بێ ئه‌وه‌ی پێویست بکات ‏سه‌رجه‌می مه‌ته‌ڵه‌کی ئاب ئینیشیۆ (ئامرازێکه‌ به‌کاردێت بۆ به‌کارهێنانی داتا) یان به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ هیچ ‏قۆناغێکدا پێویست به‌وه‌ بکات له‌هه‌مان کاتدا هه‌مووی روپێو بکه‌یت و به‌هه‌موو ده‌ره‌ئه‌نجام و ‏ده‌رکه‌وته‌کانیه‌وه‌.‏
به‌شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی، له‌ سیسته‌مێکدا که‌ زانیاری له‌باره‌ی راستییه‌ په‌یوه‌ندیداره‌کانه‌وه‌ له‌ نێو ‏خه‌ڵکێکی زۆردا بڵاوبوبێته‌وه‌، نرخه‌کان ده‌توانن کاربکه‌ن بۆ رێکخستنی کرداره‌ له‌یه‌ک دابڕاوه‌کانی ‏خه‌ڵکی جیاجیا به‌هه‌مان ئه‌و شێوه‌یه‌ی که‌ به‌ها بابه‌تییه‌کان یاریده‌ی تاک ده‌ده‌ن بۆ رێکخستنی ‏به‌شه‌کانی پلانه‌که‌ی.  ‏
شایانی ئه‌وه‌یه‌ بۆ ساتێک تێڕامانبکه‌ین له‌ نمونه‌یه‌کی زۆر باو و زۆر  ساده‌ی کرده‌ی سیسته‌می نرخه‌کان ‏بۆ ئه‌وه‌ی ببینین به‌ وردی چی به‌ده‌ستده‌هێنێت. وایدابنێ له‌ شوێنێکی دنیادا هه‌لێکی نوێ بۆ ‏به‌کارهێنانی ماده‌ی خاو دێته‌ کایه‌وه‌، با بڵێن ته‌نه‌که‌، یاخود یه‌کێک له‌ سه‌رچاوه‌کانی دابینکردنی ‏ته‌نه‌که‌ له‌کارخراوه‌. بۆ مه‌به‌سته‌که‌ی ئێمه‌ هیچ ناگۆڕێت (زۆر گرنگیشه‌ که‌ هیچ ناگۆڕێت) که‌ ئایا کام ‏له‌م دوو هۆکاره‌ بونه‌ته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی ته‌نه‌که‌ که‌متربێته‌وه‌.‏
هه‌موو ئه‌و شته‌ی به‌کارهێنه‌رانی ته‌نه‌که‌ پێویستیانه‌ بیزانن ئه‌وه‌ که‌ به‌شێک له‌و ته‌نه‌که‌یه‌ی که‌ پێشتر ‏راهاتبوون له‌سه‌ر به‌کارهێنانی ئێستا به‌ شێوه‌یه‌کی زیاتر قازانجبه‌خش له‌ شوێنێکی دیکه‌ به‌کاردێت، و ‏ده‌رئه‌نجامیش، پێویسته‌ ئیقتیسادی بکه‌ن له‌ به‌کارهێنانی ته‌نه‌که‌دا.‏
هیچ پێویستییه‌ک نیه‌ بۆ زۆربه‌یان ته‌نانه‌ت بزانن له‌ چ شوێنێک پێداویستی له‌ناکاو سه‌ریهه‌ڵداوه‌، یان له‌ ‏خزمه‌تی کام له‌ پێداویستییه‌کانی دیکه‌دا له‌سه‌ریانه‌ ده‌ستبگرن به‌ دابینکردنه‌وه‌.‏
ئه‌گه‌ر به‌ته‌نها هه‌ندێکیان راسته‌وخۆ به‌ داواکارییه‌ نوێیه‌که‌ بزانن، و سه‌رچاوه‌کانیان ئاراسته‌ی بکه‌ن. ‏هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی ئاگاداری که‌لێنه‌ نوێیه‌که‌ن که‌ دروستبوه‌ ده‌توانن به‌ سه‌رچاوه‌ی دیکه‌ ‏پڕیبکه‌نه‌وه‌، کاریگه‌رییه‌که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی خێرا به‌ سه‌رجه‌می سیسته‌می ئابوریدا بڵاوده‌بێته‌وه‌ و ‏کارده‌کاته‌ سه‌ر نه‌ک به‌ته‌نها هه‌موو به‌کارهێنانه‌کانی ته‌نه‌که‌، به‌ڵکو کاریش ده‌کاته‌ سه‌ر جێگره‌وه‌کانی ‏ته‌نه‌که‌ و جێگره‌وه‌ی ئه‌و مادانه‌ی که‌ جێگه‌ی ته‌نه‌که‌یان گرتۆته‌وه‌، دابینکردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌ ‏ته‌نه‌که‌ دروستکراون و جێگره‌وه‌کانیان هتد.‏
گشت وه‌ک یه‌ک بازاڕ کارده‌کات، نه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یه‌کێک له‌ ئه‌ندامه‌کانی روپێویی سه‌رجه‌می بواره‌که‌ی ‏کردوه‌، به‌ڵکو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بواری بینی سنورداری تاکه‌که‌سییان به‌شێوه‌یه‌کی پێویست به‌یه‌کدا ده‌چن بۆ ‏ئه‌وه‌ی له‌ڕێگه‌ی چه‌ندین نێوه‌نده‌وه‌ زانیارییه‌ په‌یوه‌سته‌کان بگه‌یه‌نرێت به‌ هه‌مووان.‏
راستی ئه‌وه‌ی که‌ ته‌نها یه‌ک نرخ هه‌یه‌ بۆ هه‌ر که‌لوپه‌ڵێک (یاخود بڵێن نرخه‌ ناوخۆییه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی ‏پێکه‌وه‌ به‌ستراون که‌ به‌ تێچوونی کواستنه‌وه‌ و هتد دیاریده‌کرێن)  ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ دێنێته‌ ئاراوه‌ که‌ ‏‏(به‌شێوه‌یه‌کی چه‌مکیی له‌باره‌ رووبدات) ده‌کرێت له‌لایه‌ن ته‌نها عه‌قڵێکه‌وه‌ پێکرابێت که‌ هه‌موو ئه‌و ‏زانیاریانه‌ی له‌لایه‌ که‌ له‌ راستیدا له‌نێو هه‌موو ئه‌و خه‌ڵکانه‌دا بڵاو که‌ له‌ پرۆسه‌که‌دان.‏
‏6‏
پێویسته‌ ته‌ماشای سیسته‌می نرخ به‌و شێوه‌یه‌ی بکه‌ین که‌ میکانیزمێکه‌ بۆ گه‌یاندانی زانیاری، ئه‌گه‌ر ‏بمانه‌وێت له‌ وه‌زیفه‌ی راسته‌قینه‌ی تێبگه‌ین. وه‌زیفه‌یه‌ک که‌، بێگومان، که‌متر به‌ کاملی ده‌یهێنێته‌ دی ‏ئه‌و کاته‌ی که‌ نرخ زیاتر ده‌چه‌سپێت.‏
‏(ته‌نانه‌ت کاتێک نرخی دانراو زۆریش جێگیر ده‌بێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌و هێزانه‌ی که‌ کارده‌که‌ن له‌ کاتی ‏گۆڕانی نرخدا، به‌رده‌وام ده‌بن له‌ کارکردن بۆ راده‌یه‌کی دیار له‌ کاتی گۆڕانی مه‌رجه‌کانی دیکه‌ی ‏په‌یمانه‌که‌دا.)‏
هه‌ردیارترین راستی له‌باره‌ی ئه‌م سیسته‌مه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ ئابوری ئه‌و زانینه‌ی که‌ به‌هۆیه‌وه‌ کارده‌کات. ‏یاخود تاکه‌ به‌شداره‌کان پێویستییان به‌ زنیاری زۆر که‌م هه‌یه‌ تاوه‌کو بتوانن بڕایاری راست بده‌ن.‏
به‌شێوه‌یه‌کی کورتکراوه‌، به‌ جۆرێک له‌ هێما، ته‌نها زانیارییه‌ سه‌ره‌کییه‌کان ده‌گوازرێنه‌وه‌ و ته‌نها بۆ ‏ئه‌وانه‌ش ده‌گوازرێنه‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستیانه‌. له‌ میتافۆرێک زیاتره‌ سیسته‌می نرخ به‌ جۆرێک له‌ ئامێری ‏تۆمارکردنی گۆڕانه‌کان بشوبهێنین. یان به‌ سیسته‌مێک له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنییه‌کان که‌ وا له‌ ‏به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ تاکه‌که‌سه‌کان ده‌کات به‌ته‌واوی چاودێری جوڵی چه‌ند ئاماژه‌یه‌کی که‌م بکه‌ن.  وه‌ک ئه‌وه‌ی ‏ئه‌ندازیارێک چاودێری چه‌ند ژماره‌ لێدانێک بکات که‌ له‌ پێناوی ئه‌وه‌ی چالاکییه‌کان له‌گه‌ڵ گۆڕانه‌کاندا ‏بگونجێنێت که‌ پێده‌چێت هه‌رگیز نه‌یزانن زیاتر له‌وه‌ی له‌ جوڵه‌ی نرخه‌کاندا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌.‏
بێگومان رێگه‌ی تێده‌چێت ئه‌م گونجاندنانه‌ هه‌رگیز “کامڵ” نه‌بن به‌و مانایه‌ی که‌ ئابوریناش لێیان ‏تێده‌گات له‌ شیکاریی هاوکێشه‌ییدا. به‌ڵام ترسی ئه‌وه‌م هه‌یه‌ که‌ خوه‌ تیۆرییه‌کانمان بۆ مامه‌ڵه‌کردن ‏له‌گه‌ڵ گرفته‌که‌دا به‌ گریمانه‌ی که‌م تا زۆر هه‌بوونی زانینی کامڵ له‌لایه‌ن هه‌موانه‌وه‌ وایلێکردوین تا ‏راده‌یه‌ک چاوبه‌سته‌ ببین له‌ ئاستی ئه‌رکی راسته‌قینه‌ی میکانیزمی نرخ و گه‌یاندوینیه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ ‏ستانداردی چه‌واشه‌کار به‌کاربهێنین له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی کاریگه‌رییبونیدا.‏
سه‌رسوڕمانه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ باری له‌م جۆره‌ی که‌مبونه‌وه‌ی یه‌کێک له‌ ماده‌ خاوه‌کان، به‌بێ ئه‌وه‌ی ‏بڕیارێک ده‌رچوبێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ژماره‌یه‌کی زۆر که‌م له‌ خه‌ڵک هۆکاره‌که‌ی بزانن، ده‌یان هه‌زار که‌س که‌ ‏دیاریکردنی شوناسیان چه‌ندین مانگی ده‌وێت بۆ لێکۆڵێنه‌وه‌، ده‌توانن ئه‌و ماده‌یه‌ یان یه‌کێک له‌ ‏به‌رهه‌مه‌کانی زیاتر ئیقتیسادیانه‌ (یقتیسادیکرن واته‌ که‌مکردنه‌وه‌ی به‌کارهێنانی شتێک له‌به‌ر که‌می ‏شته‌که‌ یان به‌رزبونه‌وه‌ی نرخه‌که‌ی) به‌کار بهێنن، واته‌ به‌ ئاراسته‌ی دروستدا هه‌نگاو ده‌نێن.‏
ئه‌مه‌ به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ مایه‌ی سه‌رسوڕمان ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر، له‌ دنیایه‌کدا که‌ به‌رده‌وام له‌ گۆڕاندایه‌، ‏هه‌موو شته‌کان له‌ یه‌ک کاتدا و به‌ کامڵی ناچن به‌ڕێوه‌ تاوه‌کو رێژه‌ی قازانجکردنیان به‌رده‌وام له‌ هه‌مان ‏ئاستی نه‌گۆڕ یان “ئاسایی”دا بمێنێته‌وه‌.‏
به‌ مه‌به‌ست وشه‌ی “سه‌رسوڕمان”م به‌کارهێنا تاوه‌کو خوێنه‌ر له‌و خه‌وخۆشییه‌ راپه‌ڕێنم که‌ پێیوایه‌ ‏به‌رده‌وام کاری ئه‌م میکانیزمه‌ باشه‌. من بڕوام وایه‌ ئه‌گه‌ر بهاتایه‌وه‌ ده‌رئه‌نجامی کاری به‌مه‌به‌ستی ‏نه‌خشه‌ی مرۆڤبوایه‌، و ئه‌گه‌ر ئه‌و خه‌ڵکه‌ی که‌ گۆڕانه‌کانی نرخ رێنماینده‌یانه‌ وا تێبگه‌یشتنایه‌ که‌ ‏بڕیاره‌کانیان گرنگیه‌کی زۆر له‌ مه‌به‌سته‌ هه‌نوکه‌ییه‌کانیان زیاتری هه‌یه‌، ئه‌م میکانیزمه‌ وه‌ک یه‌کێک له‌ ‏مه‌زنترین سه‌رکه‌وتنه‌کانی هزری مرۆڤ ته‌ماشاده‌کرا.‏
به‌دبه‌ختییه‌که‌ی دوو توێیه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌رهه‌می خولقاندنی مرۆڤ نیه‌ و ئه‌و خه‌ڵکانه‌ش که‌ ‏به‌هۆیه‌وه‌ رێبه‌ریده‌کرێن نازانن بۆ ئه‌وشتانه‌ ده‌که‌ن که‌ وایانلێکراوه‌ بیکه‌ن.‏
به‌ڵام ئه‌وانه‌ی که‌ هاواری “ئاراسته‌کردنی هۆشیار”انه‌ (و ئه‌وانه‌ی که‌ ناتوانن بڕوا به‌وه‌ بهێنن که‌ شتێک ‏هه‌یه‌ په‌ره‌ی سه‌ندوه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی خولقێنرابێت (ته‌نانه‌ت به‌ده‌ر له‌ تێگه‌یشتنی ئێمه‌ش بۆی) له‌ ‏توانایدایه‌ ئه‌و گرفتانه‌ چاره‌سه‌ربکات که‌ ئێمه‌ له‌ تواناماندا نیه‌ به‌ئاگاییانه‌ چاره‌سه‌ریان بکه‌ین) ئه‌و ‏که‌سانه‌ پێویسته‌ ئه‌مه‌یان له‌بیر بێت: گرفته‌که‌ به‌ وردی بریتییه‌ له‌ چۆنیه‌تی به‌رفراوانکردنی مه‌ودای ‏به‌کاربردنی ده‌ره‌کی سه‌رچاوه‌کان بۆ ئه‌ودیوی مه‌ودای کۆنترۆڵی تاقه‌ عه‌قڵێک. پاشان، چۆن بتوانین خۆ ‏له‌ کۆنترۆڵی هۆشیارانه‌ و چۆن بتوانین ئه‌و قه‌نه‌عاتپێکردنه‌ دابین بکه‌ین که‌ واده‌دات تاکه‌کان ئه‌و شتانه‌ ‏بکه‌ن که‌ خواستیانه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ که‌سێک پێیان بڵێت چی بکه‌ن.‏
ئه‌و گرفته‌ی لێره‌دا روبه‌روی ده‌بیته‌وه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک به‌ته‌نها تایبه‌ت نیه‌ به‌ ئابوریناسی به‌ڵکو به‌ ‏نزیکه‌یی له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ هه‌موو دیارده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ راسته‌قینه‌کاندا سه‌رهه‌ڵده‌دات، له‌ زماندا و ‏له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی که‌لتوره‌ بۆ ماوه‌کانماندا. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ که‌ ده‌بێته‌ چه‌قی گرفتی تیۆری هه‌موو زانسته‌ ‏کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان.‏
هه‌ر وه‌ک ئه‌لفرێد وایتهێد وتویه‌تی “ئه‌مه‌ راستییه‌ک به‌ حه‌تمی هه‌ڵه‌یه‌، که‌ له‌ لایه‌ن زۆربه‌ی کتێبه‌ ‏کۆپیکراوه‌کان و خه‌ڵکه‌ ناسراوه‌کانه‌وه‌ کراوه‌ کاتێک وتاریان خوێندۆته‌وه‌، که‌ پێویسته‌ خۆمان له‌سه‌ر ‏بیرکردنه‌وه‌ له‌وه‌ی که‌ ده‌یکه‌ین رابهێنین. مه‌سه‌له‌که‌ به‌ ته‌واوی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌یه‌. شارستانیه‌ت ‏پێشده‌که‌وێت له‌ڕێی زیاکردنی ژماره‌ی ئه‌و کرده‌وه‌ گرنگه‌کانه‌وه‌ که‌ ئه‌نجامیان ده‌ده‌ین به‌بێ بیکردنه‌وه‌ ‏لێیان.”‏
ئه‌مه‌ش گرنگییه‌کی به‌هێزی هه‌یه‌ له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تیدا. ئێمه‌ به‌رده‌وام هاوکێشه‌ و هێما و یاساکان ‏به‌کارده‌هێنین که‌ له‌ ماناکانیان تێناگه‌ین و له‌ڕێگه‌ی به‌کارهێنانیانه‌وه‌ سود به‌خۆمان ده‌گه‌یه‌نین به‌ ‏یارمه‌تی زانین که‌ ئێمه‌ وه‌ک تاکه‌ که‌س ئه‌و زانینانه‌مان نیه‌.‏
ئێمه‌ ئه‌و کرده‌وه‌ و دامه‌زراوانه‌مان دروستکردوه‌ له‌ رێگه‌ی بنیادنانی له‌سه‌ر بنه‌مای خوو و دامه‌زراوه‌کان ‏که‌ سه‌رکه‌وتنی خۆیانیان له‌ بواره‌کانیاندا سه‌لماندوه‌ و ده‌رئه‌نجامیش بونه‌ته‌ بناغه‌یه‌ک بۆ ئه‌و ‏شارستانیه‌ته‌ی ئێمه‌ بنیاتمان ناوه‌.‏
سیسته‌می نرخ ته‌نها یه‌کێکه‌ له‌و دارشتانه‌ی که‌ مرۆڤ فێریبوه‌ به‌کاربهێنێت (گه‌رچی هێشتا زۆر دوره‌ ‏له‌وه‌ی بتوانێت به‌باشترین شێوه‌ به‌کاریبهێنێت) پاش ئه‌وه‌ی بازی به‌سه‌ردا دا به‌بێ ئه‌وه‌ی لێیتێبگات.‏
به‌هۆیه‌وه‌ نه‌ک به‌ته‌نها دابه‌شبونی کار به‌ڵکو به‌کاربردنێکی رێکخراوانه‌ی سه‌رچاوه‌کان له‌سه‌ر بنه‌مای ‏زانینێک که‌ به‌ یه‌کسانی دابه‌شکراوه‌ ئه‌گه‌ری رودانیان بۆ دروستبوو.‏
ئه‌و خه‌لکانه‌شی حه‌زده‌که‌ن گاڵته‌ به‌ هه‌ر پێشنیارێک بکه‌ن که‌ پێیوابێت ئه‌مه‌ ره‌نگه‌ راست بێت هه‌میشه‌ ‏ئارگیومێنته‌که‌ ئه‌و ئاقاره‌دا ده‌بن که‌ تۆمه‌تباری بکه‌ن به‌وه‌ی که‌ ده‌یه‌وێت بڵێت له‌ ڕێگه‌ی ‏په‌رجوویه‌که‌وه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ سیسته‌م له‌خۆوه‌ گه‌شه‌ی کردوه‌ که‌ زۆر گونجاوه‌ بۆ شارستانیه‌ت.‏
به‌ڵکو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌یه‌: مرۆڤ توانیویه‌تی دابه‌شکردنی کار په‌ره‌پێبدات که‌ شارستانیه‌ته‌که‌مانی له‌سه‌ر ‏به‌نده‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وارێکه‌وت که‌ به‌ رێکه‌وت میتۆدێک بدۆزێته‌وه‌ که‌ وایلێکرد له‌بار بێت. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی ‏نه‌کردایه‌، رێگه‌ی تێده‌چێت که‌ شارستانیه‌تێکی ته‌واو جیاوازی دیکه‌ی په‌ره‌پێبدایه‌، یه‌کێک وه‌ک ‏‏”ده‌وڵه‌تی” مێرووله‌ سپییه‌کان، یاخود جۆرێکی دیکه‌ی له‌ ئه‌ندێشه‌نه‌کراو.‏
ته‌نها ده‌توانین بڵێن که‌ هیچ که‌سێک تا ئێستا سه‌رکه‌وتوو نه‌بوه‌ له‌وه‌ی سیسته‌مێکی جێگیره‌وه‌ دابڕێژێت ‏که‌ تێیدا هه‌ندێک خاسیه‌تی دیاریکراوی ئه‌م سیسته‌مه‌ی ئێستا بهێڵرێته‌وه‌ که‌ ئازیزه‌ له‌لای ته‌نانه‌ت ‏ئه‌وانه‌ش که‌ زۆر به‌ توندی هێرشیده‌که‌نه‌سه‌ر- به‌ تایبه‌تی ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ تاک ده‌توانێت رێڕه‌وی خۆی ‏هه‌ڵبژێرێت و ده‌رئه‌نجامیش سه‌ربه‌ستانه‌ زانین و کارامه‌ییه‌کانی خۆی به‌کاربهێنێت.‏
‏7‏
به‌ زۆر شێوه‌ مایه‌ی خۆشبه‌ختییه‌ که‌ ناکۆکی له‌باره‌ی ده‌تبه‌ردارنه‌بوون له‌ سیسته‌می نرخ به‌ پێی حه‌ر ‏حساباتێکی عه‌قڵانی له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی ئاڵۆزدا ئێستا چیتر ناکۆکی نێوان ئه‌و سه‌نگه‌رانه‌ نیه‌ که‌ دیدی ‏سیاسی جیاوازیان هه‌یه‌.‏
ئه‌و تێزه‌ی که‌ پێیوایه‌ به‌بێ سیسته‌می نرخ نه‌مانده‌توانی کۆمه‌ڵگایه‌ک بهێڵینه‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر دابه‌شکردنی ‏به‌رفراوانی کار به‌نده‌ وه‌ک سیسته‌مه‌که‌ی ئێمه‌، ئه‌و تێزه‌ به‌ گاڵته‌پێکردنه‌وه‌ پێشوازی کرا که‌ یه‌که‌مجار ‏له‌لایه‌ن ڤۆن میسسه‌ه‌وه‌ 25 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر خرایه‌ روو.‏
ئه‌مڕۆ ئه‌و سه‌ختیانه‌ی که‌ هه‌ندێک که‌س هێشتا روبه‌روی ده‌نه‌وه‌ له‌ په‌سه‌ندکردنیدا چیتر به‌شێوه‌یه‌کی ‏به‌رفراوان سیاسی نیه‌، ئه‌مه‌ش رێگه‌ خۆش ده‌کات له‌به‌رده‌م که‌شوهه‌وایه‌کدا که‌ گفتوگۆی ماناداری تێدا ‏ئه‌نجامبدرێت.‏
کاتێک گوێمان له‌ لیۆن ترۆتسکی ده‌بێت ده‌ڵێت “ژمێریاریی ئابوری رێگه‌ی تێناچێت به‌بێ ‏په‌یوه‌ندییه‌کانی بازاڕ”. کاتێک مامۆستا ئۆسکار لانگ به‌ڵێنی به‌ مامۆستا میسس دا که‌ په‌یکه‌رێکی بۆ ‏دروستده‌کرێت له‌ هۆڵه‌ مه‌ڕمه‌ڕییه‌کانی ده‌سته‌ی پلانی ناوه‌ندی داهاتوودا، و کاتێک مامۆستا ئابا لێرنه‌ر ‏دوباره‌ ئاده‌م سمیس ده‌دۆزێته‌وه‌ و جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ پێکهێنه‌ری سه‌ره‌کی سیسته‌می نرخ ‏پێکدێت له‌ هاندانی تاک، له‌و کاته‌ی که‌ به‌دوای سودی خۆیدا ده‌گه‌ڕێت، ئه‌وه‌ بکات که‌ سودی گشتی ‏تێدایه‌، ئه‌وکات جیاوازییه‌کان چیتر ناخرێنه‌ پاڵ بیرکردنه‌وه‌ سیاسییه‌کان. ‏
ئه‌وه‌شی که‌ ده‌مێنێته‌وه‌ له‌ نایه‌کبوون پێده‌چێت به‌ته‌واوی جیاوازییه‌کی رۆشنبیرانه‌ بێت و به‌شیوه‌یه‌کی ‏پراکتیکیانه‌ میتۆدیانه‌ بێت.‏

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.