نارەزاییەکان لە دەستێوەردانی حکومەت

♦ جۆن ستیوارت میڵ

2010-09-28

مه‌به‌ستی ئه‌م وتاره‌ بریتییه‌ له‌ چه‌سپاندنی یه‌ک پره‌نسیپی زۆر ‏ساده‌:ئه‌وه‌ی که‌ له‌ پای حوکمکردنی ره‌های مامه‌ڵکردنی کۆمه‌ڵگادا ‏له‌گه‌ڵ تاکه‌که‌س له‌ رێگه‌ی ناچارکردن و کۆنتڕۆڵه‌وه‌، ئایا ئه‌و ‏وه‌سیله‌یه‌ی به‌کار ده‌هێنرێت هێزی فیزیکی بێت له‌شێوه‌ی سزای ‏یاساییدا، یان ملپێکه‌چکردنی ئاکاریانه‌ بێت بۆ رای گشتی.‏

ئه‌و پره‌نسیپه‌ش، که‌ تاقه‌ ئامانجی رێگه‌پێدراوی مرۆڤ، له‌سه‌ر ‏ئاستی تاکه‌که‌سی و ده‌سته‌جه‌معی، له‌ ده‌ستخستنه‌ ناو ئازادی ‏کرداری هه‌ر یه‌ک له‌ تاکه‌کانی ، بریتییه‌ له‌ خودپارێزی. که‌ تاقه‌ ‏مه‌به‌ستیش له‌ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر هه‌ر ئه‌ندامێکی ‏چڤاتێکی شارستاندا، به‌دژی ئیراده‌ی خۆی، بۆ رێگه‌پێگرتنیه‌تی له‌ ‏ئازاردانی ئه‌وانی دیکه‌. چاکه‌ی ئه‌و که‌سه‌ خۆی، ئینجا ئاکاری بێت ‏یان فیزیکی، به‌س نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سه‌لامه‌تی بپارێزرێت.‏

ناڕه‌زایی له‌ ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت، کاتێک که‌ نه‌گاته‌ راده‌ی ‏ئه‌وه‌ی ئازادیی پێشێل بکات، ره‌نگه‌ سێ جۆر بێت.‏

یه‌که‌میان ئه‌وه‌یه‌ که‌ کاتێک ئه‌و شته‌ی ده‌بێت بکرێت ئه‌وا ‏ئه‌گه‌ری زیاتره‌ له‌لایه‌ن تاکه‌کانه‌وه‌ به‌ باشتر ئه‌نجامبدرێت وه‌ک له‌ ‏حکومه‌ت. به‌شێوه‌یه‌کی گشتی، هیچ که‌سێک ئه‌وه‌نده‌ گونجاو نیه‌ ‏پیشه‌یه‌ک ئه‌نجامبدات، یاخود ده‌ستنیشانی ئه‌وه‌ بکات که‌ چۆن و ‏له‌لایه‌ن کێوه‌ ئه‌نجامبدرێت، وه‌ک له‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌شێوه‌یه‌کی ‏شه‌خسی ئاره‌زویان له‌و پیشه‌یه‌ هه‌یه‌.‏

ئه‌م پره‌نسیپه‌ نه‌فره‌ت له‌ ده‌ستێوه‌ردان ده‌کات، که‌ سه‌رده‌مانێک ‏باوبوو یاسادانه‌ران یان کارمه‌ندانی حکومه‌ت ده‌ستیان وه‌رده‌دایه‌ ‏پرۆسه‌ ئاساییه‌کانی پیشه‌سازییه‌که‌وه‌.‏

ناڕه‌زایی دووه‌م زیاتر نزیکه‌ له‌ بابه‌ته‌که‌مانه‌وه‌. له‌ زۆر باردا، ‏هه‌رچه‌نده‌ ره‌نگه‌ تاکه‌کان نه‌توانن شتێکی تایبه‌ت به‌ باشی بکه‌ن، به‌ ‏شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ کارمه‌ندانی حکومه‌ت. له‌گه‌ڵ ‏ئه‌وه‌شدا واباشتره‌ که‌ تاکه‌کان خۆیان ئه‌نجامی بده‌ن، نه‌وه‌ک ‏حکومه‌ت ئه‌نجامی بدات، وه‌ک وه‌سیله‌یه‌ک بۆ فێربوونی عه‌قڵیی ‏تاکه‌کان. ئه‌مه‌ش رێگه‌یه‌که‌ بۆ به‌هێزکردنی توانا عه‌قڵییه‌ ‏کاراکانیان، پراکتیزه‌کردنی تواناکانی هه‌ڵسه‌نگاندنیان، هه‌ره‌وه‌ها ‏زانینێکی ناسراویان پێده‌به‌خشێت له‌باره‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ ‏جێهێڵراون بۆیان تا مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بکه‌ن.‏

ئه‌مه‌ ئامۆژگارییه‌کی سه‌ره‌کییه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تاقه‌ دانه‌ نیه‌، بۆ: ‏دادگاییکردن له‌ رێگه‌ی ده‌سته‌ی دادوه‌رییه‌وه‌ (هیئهة المحلفین- ‏jury‏) له‌و مه‌سه‌لانه‌دا که‌ سیاسی نین، و له‌باره‌ی دامه‌زراوه‌ ‏سه‌ربه‌ست و جه‌ماوه‌ریییه‌ ناوخۆیی و شاره‌وانییه‌کانه‌وه‌، و ‏له‌باره‌ی ره‌فتاری دامه‌زراوه‌ قازانجخوازه‌ پیشه‌سازی یان ‏خێرخوازییه‌کان له‌ڕێگه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی خۆویسته‌وه‌. ‏

ئه‌مانه‌ دۆزی ئازادی نین، به‌ڵکو وابه‌سته‌ی مه‌سه‌له‌که‌ کراون ‏له‌ڕێگه‌ی مه‌یلی دوره‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ دۆزی گه‌شه‌کردنن. ئه‌وه‌ سه‌ر ‏به‌ مه‌سه‌له‌یه‌کی جیاوازه‌ له‌ ئیستادا که‌ نیشتۆته‌ سه‌ر ئه‌و شتانه‌ ‏وه‌ک به‌شێک له‌ فێربونی نیشتیمانی. وه‌ک ئه‌وه‌ی، له‌راستیدا، ‏راهێنانی تایبه‌تمه‌ندانه‌ی هاوڵاتی بێت، به‌شه‌ پراکتیکیه‌که‌ی ‏په‌روه‌رده‌ی سیاسی گه‌لێکی سه‌ربه‌ست، که‌ بیانهێنیته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ ‏بازنه‌ به‌رته‌سکه‌کانی ئه‌نانیه‌تی شه‌خسی و خێزانی، و راهێنانیان ‏له‌سه‌ر تێگه‌یشتن له‌ سودی هاوبه‌ش، به‌ڕێوه‌بردنی هاوبه‌شانه‌ی ‏بایه‌خه‌کان (راهێنانیان له‌سه‌ر ره‌فتارکردن له‌سه‌ر بنه‌مای پاڵنه‌ری ‏جه‌ماوه‌ری یان نیمچه‌ جه‌ماوه‌ری)، و رێنماییکردنی ره‌فتاریان به‌ ‏ئاراسته‌یه‌ک که‌ یه‌کیانده‌خات له‌بری ئه‌وه‌ی له‌یه‌کتریان ‏دوربخاته‌وه‌.  ‏

به‌بێ ئه‌م نه‌ریت و ده‌سه‌ڵاتانه‌، پێکهاته‌یه‌کی سه‌ربه‌ستانه‌ نه‌ ‏دروستده‌بێت و نه‌ده‌پارێزرێت. وه‌ک له‌ نمونه‌ی سروشتی زۆرجار ‏که‌مخایه‌نی سه‌ربه‌ستی سیاسی ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ‏راده‌ی پێویستی ئازادییه‌ ناوخۆییه‌کان به‌ند نیه‌.‏

به‌ڕێوه‌بردنی بزنیسه‌ ته‌واو لۆکاڵییه‌کان له‌لایه‌ن کایه‌ ‏لۆکاڵه‌کانه‌وه‌، و به‌ڕێوه‌بردنی رێکخراوه‌ بزنیسییه‌ پیشه‌سازییه‌کان ‏له‌لایه‌ن یه‌کێتی ئه‌وانه‌ی که‌ خۆویستانه‌ پێداویستییه‌ داراییه‌کانی ‏دابینده‌که‌ن، زیاتر به‌باش ده‌زانرێن و پێشنیاز ده‌کرێت له‌سه‌ر ‏بنه‌مای هه‌موو ئه‌و باشیانه‌ی که‌ پێشتر له‌م وتاره‌دا خراونه‌ته‌ڕوو ‏که‌ تایبه‌تن به‌ تاکگه‌رایی گه‌شه‌سه‌ندنه‌وه‌، و هه‌مه‌چه‌شنی ‏جۆره‌کانی کرداره‌وه‌.‏

کرده‌وه‌کانی حکومه‌ت پێده‌چێت له‌ هه‌موو شوێنێک هاوشێوه‌ بن. ‏به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، له‌کاتی هه‌بوونی تاکه‌کان و کۆمه‌ڵه‌ ‏خودویسته‌کاندا تاقیکردنه‌وه‌ی جیاواز و ئه‌زمونی هه‌مه‌چه‌شنه‌ی ‏بێکۆتاش هه‌ن. ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌توانێَت به‌ باشی بیکات ئه‌وه‌یه‌ که‌ ‏خۆی بکاته‌ عه‌مباری ناوه‌ندی، ببێته‌ په‌خشه‌ر و بگۆڕێکی چالاک، بۆ ‏ئه‌و ئه‌زمونه‌ی که‌ له‌ تاقیکردنه‌وه‌ی زۆره‌وه‌ هاتۆته‌بوون. ئه‌رکی ‏ئه‌وه‌یه‌ رێگه‌ خۆشبکات له‌به‌رده‌م ئه‌وه‌ی هه‌ر ئه‌زمونگه‌رایه‌ک سود ‏وه‌ربکرێت له‌ تاقیکردنه‌وه‌کانی ئه‌وانی دیکه‌، له‌بری ئه‌وه‌ی چاوی ‏به‌رایی نه‌یه‌ت هیچ تاقیکردنه‌وه‌یه‌ک ببینێت بێ له‌وانه‌ی خۆی.‏

شێهه‌میش، و دیارترین هۆکاریش بۆ سنوردارکردنی ‏ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت بریتییه‌ له‌ خراپه‌ی مه‌زن له‌ زیادکردنی ‏ناپێویستانه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کانی. هه‌ر ئه‌رکێکی له‌راده‌به‌ده‌ر زیادکراو ‏بۆ ئه‌و ئه‌رکانه‌ی که‌ حکومه‌ت خه‌ریکیانه‌، کاریه‌کاته‌ سه‌ر زیاتر ‏به‌ربڵاوکردنه‌وه‌ی هیوا و مه‌ترسییه‌کان،و ئاوه‌ژووکردنی زیاتر و ‏زیاتری به‌شه‌ چالاک و پڕهیواکانی جه‌ماوه‌ر بۆ خۆهه‌ڵواسین به‌ ‏حکومه‌تدا، یان به‌ هه‌ندێک پارتدا که‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان ببن به‌ ‏حکومه‌ت. ئه‌گه‌ر رێگاوبان و هێڵی شه‌مه‌نده‌فه‌ر و بانکه‌کان و ‏کۆمانیاکانی دڵنیایی و کۆمپانیا پڕ پیشکه‌کان و زانکۆکان و ‏ناوه‌نده‌ خێرخوازییه‌کان هه‌موویان لقی حکومه‌ت بونایه‌. ئه‌گه‌ر ‏بێتو، سه‌رباری ئه‌وانه‌ش، دامه‌زراوه‌ شاره‌وانییه‌کان و ده‌سته‌ ‏لۆکاڵییه‌کان، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و ئه‌رکانه‌ی پێیانه‌وه‌ به‌ندن، ببونایه‌ ‏به‌ فه‌رمانگه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ناوه‌ندی. ئه‌گه‌ر کارمه‌ندانی هه‌موو ‏ئه‌و رێکخراوه‌ بزنیسییانه‌ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌ دابمه‌زرێنرانایه‌ و ‏موچه‌یان پێبدرایه‌، و بۆ هه‌ر باشبونێکی ژیان چاوڕوانی حکومه‌ت ‏بونایه‌: هه‌موو ئازادی رۆژنامه‌گه‌ری و پێکهاته‌ی جه‌ماوه‌رییانه‌ی ‏یاسادانان ئه‌و وڵاته‌ و هیچ وڵاتێکی دیکه‌یان پێنه‌ده‌کرایه‌ وڵاتێک که‌ ‏ئازادی تێدابێت، مه‌گه‌ر به‌س به‌ ناو.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.