مانوێڵ ئایاو: پاڵه‌وانی ئازادی

♦ ماری ئۆگرەیدی

2010-09-27

له‌سه‌ر به‌رزاییه‌ك که‌ به‌سه‌ر ئه‌م ده‌ریاچه‌ بورکانیه‌ قه‌شه‌نگه‌دا ده‌ڕوانێت، مانویڵ “موسۆ” ئایاو – کاریگه‌رترین پاڵه‌وانی بیری ئازادی ئه‌مه‌ریکای لاتین له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیستدا – مانگی رابردوو به‌ خاك سپێردرا.

من دوای چل رۆژ هاتوومه‌ته‌ ئێره‌ تاوه‌کو به‌شداری له‌ یادکردنه‌وه‌یه‌کدا بکه‌م. به‌یانی زوو بۆ ماوه‌ی کاتژمێریك به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی شاری گواتیمالا گه‌شت ده‌که‌م و سه‌ردانی مه‌زارگه‌یه‌کی ئۆرسه‌دۆکسی یۆنانی ده‌که‌م که‌ ئێستا ته‌رمه‌که‌ی ئایاوی لێ نێژراوه‌‌. چه‌ندین هاوڕێیان که‌ له‌ ناوچه‌که‌ و له‌ ئیسپانیاوه‌ هاتوون سڵاو لەیەکدی ده‌که‌ن. قه‌ره‌باڵغیه‌که‌ هێنده‌ زۆره‌ هه‌ندێك له‌ میوانه‌کان له‌ ده‌رگای دواوه‌ی کڵێسا بچوکه‌که‌وه‌ ده‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌. ئێمه‌ تێکه‌ڵه‌یه‌کین له‌ لاو و پیر‌، لاتینی و ئه‌وروپی و گرینگۆ[1] ، باوه‌ڕدار و بێباوه‌ڕ‌، به‌ڵام هه‌موومان یه‌ك خه‌می هاوبه‌شمان هه‌یه‌ که‌ خه‌می له‌ده‌ستدانی مامۆستایه‌ك‌ و رێپیشانده‌رێك و سه‌رکرده‌یه‌ك و هاوڕێیه‌كه‌.

دواتر، له‌ زانکۆی پایه‌به‌رزی فرانسیسکۆ مارۆکوین، که‌ گرنگترین پێگه‌ی جێدەستی ئایاوه‌، نزیکه‌ی 300 که‌س ئەو مەیدانەیان تەنیوە بۆ یادکردنه‌وەی ژیانی ئایاو‌.

ئەوانەی که‌ به‌هۆی داخورانی مافه‌کانی تاکه‌که‌سه‌وه‌  ساردبوونه‌وه‌ته‌وه‌ ده‌توانن زۆر له‌ گه‌شته‌ بوێرانه‌که‌ی ئایاوه‌وه فێرببن‌. به‌ده‌گمه‌ن ژیانی که‌سێك هێنده‌ به‌شداریکردوه‌‌ له‌ ئامانجی نه‌هێشتنی سته‌مکاریدا به‌ساده‌یی له‌رێگه‌ی وابەستەبوونیەوە بە بره‌ودان به‌ بیرکردنەوەی ئازاد. ئایاو ئه‌مه‌ی له‌ ژینگه‌یه‌کدا ئه‌نجامدا که‌ رۆژ به‌ رۆژ دژایه‌تیکردنی ئازادی تیایدا زیادی ده‌کرد.

ئایاو، له‌دایکبووی ساڵی  1925، ئه‌ندازیارێك بوو که‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کان خوێندنی ته‌واوکردبوو به‌ڵام مەیلەکانی ناخی وەهیان لێکرد کە وه‌ك ئینترۆپەنۆرێک[2] لێره‌ له‌ گواتیمالا چاره‌نوسی وه‌ك سیمبولێك بۆ ئازادی دیاریبکەن. ئه‌و چه‌ند بازرگانیه‌کی سه‌رکه‌وتووی دامه‌زراند و به‌ڕێوه‌برد. له‌وانه‌ کۆمپانیایه‌کی بازرگانی گاز و کارگەی دروستکردنی کاشی. له‌کاتی کارکردنیدا رۆژ به‌ رۆژ زیاتر له‌و دژیه‌کبوونە‌ سه‌ری سوڕده‌ما که‌ له‌نێوان توانا ئینترۆپەنۆریەکانی وڵاته‌کەی‌ و ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی شکستی بازرگانیه‌کاندا هه‌بوو. ئه‌مه‌ش هانیدا تاوه‌کو به‌دوای هۆکاره‌کانی هه‌ژاری درێژخایه‌ن و دواکه‌وتنی گواتیمالادا بگه‌ڕێت‌.

ئه‌و سەردەمە سەردەمێکی پڕ ئاشوب بوو. کۆمۆنیسته‌کان چاویان بڕیبووه‌ گواتیمالا. له‌ 1954دا، پیاوه‌که‌یان، سه‌رۆك جاکۆبۆ ئه‌بێنز، لابرا. ئه‌وه‌شی دوای ئه‌و هات بریتیبوو له‌ تێکه‌ڵه‌یه‌كی ژه‌هراوی له‌ حکومه‌تی سه‌ربازی و یاخیه‌ چه‌کداره‌کان که‌ توندوتیژیان به‌ وڵاته‌که‌دا بڵاوکرده‌وه‌.

ئایاو له‌ نێو ئه‌م ناله‌باریه‌دا دەرکەوت. هاوه‌ڵ له‌گه‌ڵ شه‌ش هاوبیری گواتیمالاییدا کە ته‌نها چه‌کی ده‌ستیان بریتیبوو له‌و ئاره‌زوه‌ی که‌ هه‌یان بوو بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و بیرۆکانه‌ی که‌ له‌وانه‌یه‌ وڵاته‌که‌یان بگۆڕێت بۆ وڵاتێکی دادپه‌روه‌ر و گه‌شه‌کردوو‌. له‌ تشرینی دووه‌می ساڵی 1958دا ‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’یان دامه‌زراند. ئامانجی ئه‌م نێوه‌نده‌، وه‌ك موسۆ له‌ یاده‌وه‌ریه‌کەیدا له‌ ساڵی 1992 دا سه‌باره‌ت به‌ دامه‌زراندنی زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکوین نوسیوێتی “بریتیبوو له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ و بڵاوکردنه‌وه‌ی پرنسیپه‌ ئه‌خلاقی و ئابوری و یاساییه‌کانی کۆمه‌ڵێکی ئازاد.”

ئایاو و هاوه‌ڵه‌کانی به‌تینوێتیه‌کی زۆره‌وه‌ ده‌ستیانکرد به‌ خوێندنه‌وه‌ و گفتووگۆکردن. ئه‌و ده‌ڵێت “ئێمه‌ هەموو خۆمان خۆمانمان فێری ئەم مەسلانە کرد، که‌ دواتر زۆربه‌ی کاتی داگیرکردین.” به‌درێژایی نیو سه‌ده‌ی دواتر ‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’ زیاتر له‌ 900 بڵاوکراوە بۆ داکۆکیکردن له‌ بازاڕ بڵاوده‌کاته‌وه‌. به‌شداریه‌کانی ئایاو که‌ 98 دانه‌ بوون ناونیشانی له‌م جۆره‌یان هه‌بوو ‘سه‌باره‌ت به‌ ئاکاری حکومه‌ت’، ‘پلاندانان: عه‌قڵانی یان بێمانا’، ‘رۆبنسن و فرایده‌ی[3] بازاڕی هاوبه‌ش ده‌دۆزنه‌وه‌’. له‌ تشرینی یه‌که‌می 1978دا وتارێکی له‌ یه‌كێك له‌ بڵاوکراوەکانی ‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’ دا نوسی به‌ ناونیشانی ‘کۆنترۆڵکردنی نرخ’ له‌کاتێكدا میڵتن فریدمان وتاری ‘له‌ به‌رگری فڕێداندا’ له‌ هه‌مان بڵاوکراوه‌دا نوسی.

ئه‌و بڵاوکراوانە‌ له‌ ‌سه‌رتاسه‌ری ناوچه‌که‌دا بڵاوبوونه‌وه‌. ئێنریك گێرسی خەڵکی وڵاتی پێرو، یه‌كێك له‌ هاونوسه‌رانی پڕفرۆشترین کتێبی ساڵی 1986 به‌ ناونیشانی ‘رێگه‌که‌ی دیکه‌’، ده‌ڵێت که‌ یەکێک لەو بڵاوکراوانە ناوی ‘١٠ وانه‌ بۆ دواکه‌وتن’ بوو، کە بریتیبوو له‌ “کلیلی به‌ئاگاهاتنه‌وه‌ی من له‌ مه‌یل و وابەستەییمدا بۆ به‌رگریکردن له‌ ئازادی.”

‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’ رۆشنبیری مەزنی وه‌ك لودڤیك ڤۆن میسیز (1964) و فرێدریش هایاك (1965) و لودڤیك ئێرهارد (1968)ی هێنا بۆ گواتیمالا.

له‌ واده‌ی بره‌وداندا به‌م بیرۆکانه‌ ئایاو رووبەڕووبووەوە لەگەڵ کۆمۆنیسته‌کان مەرکێنتاڵەکان و سه‌ندیکاکانی که‌رتی گشتی و پلاندانەرە ناوەندییەکان له‌ دامه‌زراوه‌ به‌هێزه‌کانی وه‌ك بانکی جیهانی و بانکی نێو ئەمەریکاییدا. بەڵام ئەو لە ساتی گەرمبووندا بوو.

له‌ ساڵی 1960ه‌کاندا ئاشکرابوو که‌ چه‌پەکان له‌گه‌ڵ هه‌موو لێنه‌بورده‌ییاندا باڵیان بەسەر ئه‌کادیمیای گواتیمالادا کێشاوە. له‌ 1971دا ئایاو و هاوه‌ڵانی لە برەوداندا بە ئازادی ‘زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکیون’یان دامه‌زراند که‌ له‌ خانویه‌کی کرێدا و بە بڕە پارەیەک که‌ نزیکه‌ی 40،000 دۆلار بوو به‌ هاوکاری ژمارەیەکی کەمی خەڵکی گواتیمالا دابینکرا کە بە پەنجەی دەست دەژمێردران. له‌ یه‌که‌م خولی ده‌رچواندا هه‌شت خوێندکارهه‌بوون. ساڵی رابردوو ژماره‌ی خوێندکاره‌ ده‌رچووه‌کان 509 بوون.

ده‌رچوانی مارۆکیون ده‌سته‌یه‌كن له‌وانه‌ی که‌ له‌به‌ر لێهاتوییه‌که‌یان داواکاریان زۆر لەسەرە. به‌ڵام زانکۆکه‌ ده‌ڵێت شتێکی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ وایان لێده‌کات ده‌گمه‌ن بن: “هه‌موو خوێندکاره‌کان بێ گوێدانه به‌شه‌که‌یان هۆکار و بنەماکانی سامانی وڵاتان ده‌خوێنن.”

ئایاو نه‌ژیا تاوه‌کو هه‌موو ئه‌وه ببینێت که‌ خه‌وی پێوه‌ ده‌بینی بۆ‌ گواتیمالا، به‌ڵام ئه‌و چه‌ند گۆڕانکاریه‌کی گه‌وره‌ی بینی که مایەی شانازی پێوەکردنن. ده‌رچوانی ‘زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکیون’ ده‌ستیان هه‌بوو له‌ گۆڕانکاری ده‌ستوریی ساڵی 1993دا بۆ رێگه‌گرتن له‌ بانکی نێوه‌ندی لە به‌خشینی قه‌رز به‌ حکومه‌ت، هه‌روه‌ها یاسای په‌یوه‌ندیه‌ ته‌له‌فۆنیه‌کانی بازاڕی ئازادی ساڵی 1996 و ئه‌و یاسایه‌ی ساڵی 2001 که‌ دراوی رکابه‌ری بیانی کرده‌ شێوازێکی یاسایی پاره‌دان. چاوخشاندنەوەیەک بە مێژوودا له‌ ساڵی 1960کانه‌وه‌، کاتێك که‌ ئایاو به‌ره‌نگاری ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تگەرایی دەبووەوە، له‌هه‌مانکاتدا فیدێڵ کاسترۆ به‌رجه‌سته‌ی ده‌سه‌ڵاتی ره‌های ده‌وڵه‌تی ده‌کرد له‌ کوبا، توشی سەرسوڕمانمان دەکات له‌وه‌ی که‌ بیرۆکه‌کانی کامیان توانیویانە به‌رگه‌ی تاقیکردنه‌وه‌ی زەمەن بگرن.

له‌وانه‌یه‌ وته‌کانی به‌ڕێز گێرسی، که‌ ئاماده‌ی مەراسیمەکە‌ بوو، به ‌باشترین شێوه‌ وه‌سفی به‌شداریه‌کانی ئایاو بکەن له‌رێگه‌ی ئه‌م وشانه‌وه‌: به‌شداریه‌کی “یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ مێژووی ئازادیدا. زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکیون عەرشی پیرۆزی لیبڕالیزمی [کلاسیکه]‌ له‌ ئه‌مه‌ریکای لاتیندا و مانوێڵ ئایاویش شاهانەکەیەتی.” رەحمەتت لێبیت ئایاو.


[1] لە ئەمەریکا لاتین بە خەڵکانی ویلایەتە یەکگرتوەکان دەڵێن گرینگۆ

[2] ئەو کەسانەی کە خاوەنی بیرۆکەی بازرگانی نوێن و پرۆژەی نوێ دەهێننە ئاراوە.

[3] ئاماژەیە بە هەردوو کارەکتەری رۆمانی رۆبنسۆن کروزۆی نوسەری ئینگلیز دانیاڵ دفەو.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.