رێڕه‌وی کۆمۆنیستی به‌ره‌و خودکۆیله‌یی‏

♦ کارڵ پۆپەر

2010-09-28

هیچ بیریارێکی تیۆری به‌ هێنده‌ی فرێدریش ڤۆن هایاک به‌شداری به‌سودی نه‌کردوه‌ له‌ تێگه‌شتن ‏له‌ هه‌ره‌سهێنانی حوکمی سۆشیالیستیدا. هایاک ئه‌م کاره‌ی له‌ په‌رتوکێکی بچوکدا ئه‌نجامداوه‌ ‏به‌ناوی “رێگا به‌ره‌و کۆیله‌یه‌تی”، که‌ بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی 1944 دا بڵاوکرایه‌وه‌، ئه‌و کاته‌ی ‏که‌ کۆتایی جه‌نگی جیهانی دووه‌م له‌ ئاسۆدابوو.

دوای ئه‌وه‌ش چه‌ندین به‌رهه‌می دیکه‌ی گرنگی ‏نوسی له‌ په‌رتوک و وتار. یه‌کێک له‌ گرنگترینی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ په‌رتوکێًک بوو به‌ناوی ‏‏”ده‌ستوری سه‌ربه‌ستی” که‌ له‌ ساڵی 1960دا بڵاوبوه‌وه‌.‏

بڵاوکراوه‌کانی‎ ‎دیکه‌ی هایاک له‌ سێ به‌رگدا به‌ناوی “یاسا، یاسادانان ، سه‌ربه‌ستی” له‌ نێوان ‏ساڵانی 1973و 1979دا بڵاوبونه‌ته‌وه‌.‏

کاتێک هایاک ته‌مه‌نی 89 ساڵ بوو، په‌رتوکێکی به‌ هاوکاری ده‌بلیو بارتلی بڵاوکرده‌وه‌، که‌ به‌ ‏په‌رتوکێکی زۆر سه‌رکه‌توو داده‌نرێت له‌ژێر ناوی “له‌خۆباییبوونی کوشنده‌” که‌ له‌ ساڵی 1989دا ‏بڵاوکرایه‌وه‌. ئه‌و په‌رتوکانه‌ کۆمه‌ڵه‌ په‌رتوکێکن که‌ خاسیه‌تێکی زانستی زۆر باڵایان هه‌یه‌. له‌ ‏هه‌مانکاتیشدا ئه‌و په‌رتوکانه‌ گورزی کوشنده‌ن له‌ رژێمه‌ تۆتالیتار و سه‌رکوتکه‌ره‌کان.‏

هه‌روه‌ها ئه‌و په‌رتوکانه‌ به‌شدارییه‌کی باشیانکرد له‌ روخاندنی دیواری به‌رلیندا که‌ له‌ سه‌رده‌می ‏خرۆشۆفدا دروستکرابوو، و هه‌روه‌ها رمانی په‌رده‌ی ئاسنینی ستالین. ‏
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هایاک به‌ ته‌نها خۆی نه‌به‌ستبوه‌وه‌ به‌ نوسینی ئه‌م په‌رتوکه‌ سیاسییه‌ ‏سه‌رسوڕهێنه‌ره‌ گرنگانه‌وه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هایاک زانایه‌کی مه‌زن و مرۆڤێکی دانسقه‌بوو، ‏پارێزگاریشبوو له‌ شێوازی ژیان و بیرکردنه‌وه‌ی و په‌روه‌رده‌یدا. و به‌شداری هیچ چالاکییه‌کی ‏سیاسیشی نه‌کردوه‌. به‌ ماویه‌کی که‌م پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌م، کۆمه‌ڵه‌ی “مۆنت پێلیرین”ی ‏دامه‌زراند. ئامانج له‌ دامه‌زراندنی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌یه‌ بریتیبوو له‌ راگرتنی هاوسه‌نگی به‌رامبه‌ر ‏ژماره‌ی بێشوماری ئه‌و بیریاریارانه‌ی که‌ سۆشیالیزمیان هه‌ڵبژارد.

هایاک هه‌ستی به‌وه‌کرد که‌ به‌ته‌نها ئه‌وه‌ به‌س نه‌بوو که‌ کتێب و لێکۆڵێنه‌وه‌ بنوسێًت. بۆیه‌ ‏کۆمه‌ڵه‌یه‌کی دامه‌زراند له‌ بیریار و زانای ئابووری زانستی، که‌ ئاراسته‌که‌ی پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ‏ره‌وته‌ سۆشیالیستییه‌ باوه‌ی زۆرینه‌ی رۆشنبیران و بیریارانبوو که‌ باوه‌ڕیان به‌ داهاتوییه‌کی ‏سۆشیالیستی هه‌بوو. کۆمه‌ڵه‌که‌ له‌ سویسرا و له‌ ساڵی 1947 له‌ چیای پیلیرین دامه‌زرا، ئه‌و ‏چیایه‌ی که‌ ده‌یڕوانی به‌سه‌ر که‌ناری باشوری ده‌ریاچه‌ی جنێڤدا.

مایه‌ی شانازییه‌ که‌ من یه‌کێک بووم له‌و که‌سانه‌ی هایاک بانگهێشتیکردبوون بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ ‏دامه‌زرێنه‌ری ئه‌و کۆمه‌ڵه‌یه‌. میلتن فریدمان و ئارۆن دایرێًکته‌ر له‌ نێو دامه‌زرێنه‌راندابوون. ئه‌م ‏کۆمه‌ڵًه‌یه‌ هه‌تا ئێستا له‌ بووندایه‌ و به‌درێژایی ساڵانی کارکردنی، کاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌بووه‌ ‏له‌نێو بیریاراندا، به‌تایبه‌ت ئابوریناسان.

به‌بڕوای من، یه‌که‌م و ره‌نگه‌ گه‌وره‌ترین ده‌ستکه‌وتی ‏ئه‌و کۆمه‌ڵه‌یه‌ بریتیبوبێت له‌ هاندانی ئه‌وانه‌ی که‌ شه‌ڕیان له‌ دژی باڵاده‌ستی بیشوماری جۆن ‏مه‌ینارد کینزی و قوتابخانه‌ ئابورییه‌که‌ی ده‌کرد.

هه‌رچه‌نده‌ من خۆم ئابوریناس نیم، له‌به‌ره‌ ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ شیاو نه‌بم بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و ‏کاریگه‌رییه‌ مێژوییه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی مۆنت پێلێرین هه‌یبوه‌. ئه‌رکی هه‌ڵسه‌نگاندن (که‌ به‌ بڕوای من ‏گرنگه‌) ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆی مێژوونوسانی داهاتوو له‌وه‌ی که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ تیۆره‌ و سیاسه‌تی ‏ئابورییه‌وه‌. ‏

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا و له‌ جێگه‌ی خۆمه‌وه‌ که‌ بۆ ساڵانێک ئه‌ندامی قوتابخانه‌ی له‌نده‌نی ئابووری ‏بووم، توانیم ئه‌و شوێن پێلیژکردنه‌ی په‌یڕه‌وی سۆشیالیستی ببینم که‌ له‌ چه‌ند ساڵی ‏دوای جه‌نگدا زۆر به‌هێز بوو.

بۆ مێژوش ده‌یلێم که‌ ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌، که‌ هایاک له‌ په‌رتوکه‌که‌یدا “رێگه‌ به‌ره‌و کۆیله‌یه‌تی” ‏سازیکرد، پێشڕه‌وێکی گرنگی هه‌بوو. مه‌به‌ستم له‌ لۆدڤیک فۆن میسسی مامۆستای هایکه‌ که‌ بۆ ‏یه‌که‌مجار له‌ ڤییه‌ننا به‌ خزمه‌تیگه‌یشتم له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 1935 به‌هۆی بایه‌خدانی ئه‌وه‌وه‌ به‌ ‏یه‌که‌م په‌رتوکی من. و پاش نزیکه‌ی شه‌ش مانگ هایاکم له‌ له‌نده‌ن بینی.‏

میسس ئه‌و که‌سه‌ بوو که‌ یه‌که‌م قوڵترین ره‌خنه‌ی هاوچه‌رخی ئاراسته‌ی سۆشیالیزمکرد: ‏پیشه‌سازی نوێ له‌سه‌ر ئابوری بازاڕی ئازاد به‌نده‌، سۆشیالیزمیش، به‌تایبه‌ت پلانرێژی ‏سۆشیالیستی (التختطیط الاشتراکي)، دژی ئابوری بازاڕی ئازاده‌، به‌و پێيه‌ش ده‌رئه‌نجامی ‏سه‌رنه‌که‌وتنه‌(پلانڕێژی سۆشیالیستی له‌و سه‌رده‌مه‌دا زۆرترین بره‌وی هه‌بوو له‌ نێوه‌نده‌ ‏فیکرییه‌کاندا).

بیرۆکه‌که‌ی میسس بایه‌خێکی گرنگی هه‌بوو، وه‌ک چۆن ئێستا هه‌موو که‌سێک ‏ده‌توانێت درکیپێبکات. ‏

هایاک بڕوای وابوو، وه‌ک به‌ خۆشمی وت، که‌ ئه‌ویش وه‌ک من، له‌ هه‌ڕه‌تی لاویدا مه‌یلی بۆ ‏سۆشیالیزم هه‌بووه‌. ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ش نه‌بم، وابزانم له‌ یه‌کێک له‌ نوسینه‌کانیدا ئاماژه‌ی پێداوه‌.‏
‏ گرنگیشه‌ له‌بیرمان نه‌چێت که‌ هایاک له‌ یه‌که‌مینی ئه‌و که‌سانه‌یه‌ که‌ تیۆره‌ پڕبایه‌خه‌که‌ی ‏میسسیان په‌سه‌ندکرد و په‌ره‌یه‌کی چاکیان پێدا.

ره‌هه‌ندی دووه‌می زیادکرد بۆ تیۆره‌ییه‌که‌ که‌ ‏زۆر گرنگه‌ ئه‌ویش وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری: چی روده‌دات ئه‌گه‌ر بێت و حکومه‌تێک هه‌وڵبدات ‏ئابوری سۆشیالیستی یان پلانرێژی سۆشیالیستی بێنێته‌ ئارا و بیخاته‌گه‌ڕ؟

‏ وه‌ڵامه‌که‌ش بریتیبوو له‌: ئه‌و کاره‌ ته‌ها له‌ رێگه‌ی هێز و تۆقاندن و کۆیله‌گه‌ری سیاسییه‌وه‌ ‏ده‌کرێت. ئه‌م تیۆره‌یه‌ی دووه‌م که‌ له‌ روی زانستییه‌وه‌ هیچی له‌ تیۆره‌ی یه‌که‌م که‌متر نیه‌، له‌ ‏به‌رهه‌می هایاکه‌. و هه‌رچۆن هایاک تیۆره‌ی یه‌که‌می میسسی په‌سه‌ندکرد، به‌هه‌مان شێوه‌ش ‏میسس ده‌موده‌ست تیۆره‌ نوێیه‌که‌ی هایاکی په‌سه‌ندکرد.‏

جارێکی دیکه‌ ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ دوپاتبکه‌مه‌وه‌ که‌ من نه‌ ئابوریناسم و نه‌ مێژوونوسی تیۆره‌ ‏ئابورییه‌کانیشم. ئه‌و سه‌رنجه‌ مێژووییانه‌ش که‌ خستمنه‌روو، ده‌کرێت راست ده‌رنه‌چن کاتێک ‏لێکۆڵێنه‌وه‌ له‌ هه‌موو به‌ڵگه‌نامه‌ مێژووییه‌کان ده‌کرێت و به‌ تایبه‌ت نامه‌گۆڕینه‌وه‌کان. له‌گه‌ڵ ‏ئه‌وه‌شدا ده‌کرێت یه‌کێک له‌ مه‌سه‌له‌ سه‌رنج راکێشه‌کان بێت.‏

میسس، پاش هایاک، گرنگترین ئه‌ندامی دامه‌زرێنه‌ری کۆمه‌ڵه‌ی مۆنت پیلیرینه‌. من به‌رده‌وام ‏ئاگاداری به‌شدارییه‌ بێوێنه‌کانی میسس بووم بۆ ئه‌و کۆمه‌ڵه‌یه‌ و زۆریش پێی سه‌رسامبووم. ‏ده‌مه‌وێت جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و خاڵه‌ بکه‌مه‌وه‌ چونکه‌ ئێمه‌ هه‌ردوکمان درکمان به‌و دژیه‌کییه‌ ‏گه‌وره‌یه‌ی نێوان بیروبۆچونه‌کانمان کردبوو له‌ بواری مه‌نهه‌جی و ئه‌بستمۆلۆجیادا.

واهه‌ست ده‌که‌م میسس منی وه‌ک نه‌یارێکی مه‌ترسیدار ته‌ماشاده‌کرد، ره‌نگه‌ به‌و که‌سه‌ی دانابم ‏که‌ کۆکبونی ره‌هاییم له‌گه‌ڵ مه‌زنترین قوتابییه‌کانیدا لێزه‌ودکردبێت که‌ ئه‌ویش هایاک بوو.

مه‌نهه‌جییه‌تی میسس به‌ کورتی خودخوازانه‌بوو (زاتی)که‌ وای لێکردبوو بانگێشه‌ بۆ راستی ره‌ها ‏بکات له‌باره‌ی بنه‌ماکانی زانستی ئابوری. مه‌نهه‌جییه‌تی من بابه‌تی بوو، که‌ گه‌یاندمییه‌ ئه‌و ‏دنیابینییه‌ی که‌ زانست له‌ هه‌ڵه‌کردن به‌دوورنیه‌ و به‌ ره‌خنه‌ له‌ خۆگرتن و خۆراستکردنه‌وه‌وه‌ ‏گه‌شه‌ده‌کات.

یان به‌ شێوه‌یه‌کی رونتر، خستنه‌روی بیرۆکه‌یه‌ک و هه‌وڵدان بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ‏ئه‌و بیرۆکه‌یه‌. من زۆر رێزی میسسم ده‌گرت که‌ چه‌ندین ساڵ له‌ من به‌ته‌مه‌نتربوو، که‌وای کردبوو ‏کارێکی بێفایده‌بێت روبه‌ڕویببمه‌وه‌.

میسس زۆر جار قسه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کردم، به‌ڵام هه‌رگیز له‌وه‌ زیاتر نه‌ده‌ڕۆیشت که‌ جیاوازیمان ‏هه‌یه‌ له‌ بیروڕادا. له‌ راستیدا ئه‌و هیچ جۆره‌ گفتوگۆیه‌کی راسته‌قینه‌ی نه‌ده‌کرد که‌ ره‌خنه‌ی ‏راسته‌وخۆی تێدابێت. ئه‌ویش به‌ هه‌مان شێوه‌ی من، بایه‌خی بۆ ئه‌و خاڵه‌ هاوبه‌شانه‌ داده‌نا که‌ ‏هه‌بوو، و ئه‌وه‌شی ده‌زانی که‌ من زۆربه‌ی تیۆره‌ بایه‌خداره‌کانیم په‌سه‌ندبوو و زۆریش پێی ‏سه‌رسامبووم.‏

به‌ڵام به‌ شێوه‌ی ناراسته‌وخۆ ئه‌وی پیشاندام که‌ من که‌سێکی مه‌ترسیدارم، سه‌رباری ئه‌وه‌ی من ‏هه‌رگیز ره‌خنه‌م له‌ بیروڕاکانی نه‌گرتبوو ته‌نانه‌ت له‌ په‌یوه‌ندیشمدا له‌گه‌ڵ هایاکدا، و هه‌تا ‏ئێستاش هه‌روام و ناشمه‌وێت بیگۆڕم. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌لای هه‌ندێک که‌س ئه‌وه‌م درکاندبوو که‌ ‏جیاوازی بیروڕامان هه‌یه‌، به‌ڵام به‌بێ تێوه‌گلان له‌ وتووێژی ره‌خنه‌یی. ئه‌مه‌نده‌ به‌سه‌ سه‌باره‌ت ‏به‌و رۆژگارانه‌.‏

ئیمبراتۆرییه‌تێک که‌ درۆ به‌ڕێوه‌یده‌بات‏

ده‌مه‌وێت ئێستا هه‌نگاوێک بچمه‌ پێشه‌وه‌و ئه‌و رۆژگارانه‌ تێپه‌رێنم، و سیما دیاره‌کانی ئه‌و ‏تیۆره‌یه‌ بخه‌مه‌ روو که‌ ئه‌م لێکۆلێنه‌وه‌یه‌ی له‌سه‌ر به‌نده‌.‏

ده‌کرێت دواجار نه‌مانی یه‌کێتی سۆڤییه‌ت به‌ هه‌ره‌سی ئابوری دابنرێت، به‌هوی نه‌بوونی بازاڕی ‏ئازاده‌وه‌. واته‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌ی ناومبرد به‌ تیۆره‌ی یه‌که‌م که‌ میسس دایهێناوه‌. به‌ڵام پێموایه‌ ‏که‌ تیۆره‌ی دووه‌م که‌ تیۆره‌ی کۆیلایه‌تییه‌ و هایاک دایهێناوه‌، پربایه‌ختره‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی ‏که‌ رویدا و تا ئێستاش له‌ روداندایه‌ له‌ ئیمبراتۆرییه‌تی سۆڤییتی پێشوودا.

ئه‌ویش له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م تیۆره‌یه‌ به‌دواداهاتن و پاشکۆی هه‌یه‌، که‌ ده‌کرێت به‌م شێوه‌یه‌ کورتبکرێته‌وه‌:‏

رێگا به‌ره‌و کۆیله‌تی ده‌بێته‌ مایه‌ی نه‌مانی گفتوگۆی ئازاد و عه‌قڵانی. یان به‌ شێوه‌یه‌کی دیکه‌، ‏نه‌مانی بازاڕی ئازادی بیروڕا. ئه‌مه‌ش گه‌وره‌ترین کاریگه‌ریی وێرانکه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر مرۆڤ، ‏ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش که‌ پێیان ده‌وترێت سه‌رکرده‌. ئه‌مه‌ش ده‌رئه‌نجام ده‌بێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی قسه‌ی ‏زل و بێمانا ببێته‌ شای هه‌موو شتێک. ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ی که‌ زۆربه‌یان درۆن و له‌ سه‌رکرده‌کانه‌وه‌ ‏ده‌رده‌چن به‌ مه‌به‌ستی خودسه‌پاندن و خودمه‌زنکردن.‏

ئه‌مه‌ش ئاماژه‌ی کۆتایی توانسته‌کانیانه‌ بۆ بیرکردنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ خۆیان ده‌بنه‌ کۆیله‌ی ‏درۆکانیان، به‌هه‌مان شێوه‌ی خه‌ڵکانی دیکه‌. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی نه‌مانی توانایان بۆ ‏حوکمکردن. ئه‌وانه‌ له‌به‌ر چاو بزرده‌بن ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر سته‌مکاریش بن.‏

به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی، ئه‌م مه‌سه‌لانه‌ تاراده‌یه‌کی زۆر ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆ توانای تاکه‌کان. به‌ڵام ‏پێشموایه‌ به‌ پله‌ی یه‌که‌م پابه‌ندن به‌ درێژی ماوه‌ی کۆیله‌یه‌تییه‌که‌وه‌.‏

په‌سه‌ندکردنی درۆکان وه‌ک دراوی فیکری جیهانی، راستی وه‌ده‌رده‌نێت، هه‌روه‌ک چۆن دراوی ‏ساخته‌ دراوی راسته‌قینه‌ وه‌ده‌رده‌نێت.‏

گۆرباچۆڤ یه‌که‌م سکرتێری گشتی پارتی کۆمۆنیستی یه‌کێتی سۆڤییه‌ت بوو که‌ چه‌ندین سه‌ردانی ‏خۆرئاوای کرد. پێموایه‌ رێگه‌ی تێناچێت له‌ سه‌ردانی یه‌که‌م و دووه‌میدا هیچ حاڵیبوبێت. به‌ڵام ‏زۆر که‌یفی به‌و پێشوازیلێکردنه‌ ده‌هات که‌ لێیده‌کرا و دوباره‌ و چه‌ندباره‌ ده‌بونه‌وه‌. پاشان ‏تێبینی شتێکی کرد.‏

مه‌به‌ستم له‌وه‌ نیه‌ که‌ تێبینی ئه‌وه‌ی کردبێت که‌ خۆرئاوا ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و کرێکاری ئه‌مه‌ریکی ‏ژیانی باشتربوه‌ له‌ کرێًکاری سۆڤیه‌تی. به‌ڵکو مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ که‌ گۆرباچۆڤ تێبینی ئه‌وه‌ی کرد ‏که‌ ئیمبراتۆرییه‌تی سۆڤییه‌تی “وڵاتێکی ئاسایی نه‌بوو”، وه‌ک چۆن خۆشی ئاماژه‌ی پێدا که‌ ‏ئومێدی خواست روسیای سۆڤیه‌تی بکاته‌ “وڵاتێکی ئاسایی”.‏

به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان، ره‌نگه‌ له‌ ناخی خۆیدا، درکی به‌وه‌ کردبێت که‌ ئیمبراتۆرییه‌ته‌که‌ی ‏خۆی دوچاری جۆرێک له‌ ده‌ردی عه‌قڵیی چه‌پێنراو بوبێته‌وه‌، که‌ له‌ راستی و واقیعدا وابوو، به‌ ‏سه‌رکرده‌کانیشییه‌وه‌. ده‌رده‌که‌ش بریتیبوو له‌ حوکمڕانی درۆ.‏

له‌ده‌ستدانی ئازادی به‌هۆی ترسی به‌رده‌وامه‌وه‌ له‌ تۆقاندن شتێکی سه‌خته‌ که‌ وا له‌وانه‌ ده‌کات ‏که‌ له‌ سایه‌یدا ده‌ژین به‌شێک له‌ مرۆڤبوون و به‌رپرسیارێتی فیکری و به‌شێک له‌ به‌رپرسیارێتی ‏ئه‌خلاقییان له‌ده‌ستبده‌ن. ‏

یه‌که‌م شت ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و که‌سانه‌ ناتوانن له‌ کاتی پێویستدا ناڕه‌زایی ده‌رببڕن. ئنجا ناتوانن ‏ده‌ستی یارمه‌تی درێژبکه‌ن بۆ ئه‌وانه‌ی پێویستیان پێیه‌تی، ته‌ناته‌ت بۆ هاوڕێکانیشیان. ‏له‌سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایی ستالیندا ئه‌مه‌ کاریکردبوه‌ سه‌ر هه‌مووان، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش که‌ له‌ ‏سه‌ره‌وه‌ی هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاتدابوون.

سه‌رجه‌می بیرکردنه‌وه‌ی واقیعی و راسته‌قینه‌، هه‌موو ئه‌و بیرکردنه‌وانه‌ی له‌سه‌ر درۆ ‏به‌ندنه‌بوون، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا، چه‌قیانبه‌ستبوو له‌ ده‌وری زامنکردنی ‏مانه‌وه‌ی خوددا.‏

به‌شێکی ئه‌و دیمه‌نه‌، که‌ هه‌موو دیمه‌نه‌که‌ نه‌بوو، له‌و وته‌ زه‌به‌لاحه‌ی خرۆشۆفدا ده‌رکه‌وت (که‌ ‏وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مه‌ریکا پاشتر بڵاویکرده‌وه‌) که‌ له‌ 4ی حوزه‌یرانی ساڵی 1954دا پێشکه‌شیکرد ‏که‌ به‌م وته‌یه‌ی کۆتاییهات “هه‌ربژی ره‌مزی سه‌رکه‌وتنی حیزبمان، لینینزم. (چه‌پڵه‌لێدانێکی ‏گه‌رم و به‌رده‌وان و به‌ هه‌ستانه‌ سه‌رپێ و هوتافکێشان کۆتاییپێهات).”‏

به‌ڵام وه‌ک هه‌موومان ده‌زانین، خرۆشۆف هه‌رزوو، زۆریش زوو نا، له‌لایه‌ن بیرۆکراتیه‌تی حیزبه‌وه‌ ‏وه‌لانرا. جێهێشتنی خرۆشۆفیش پرۆسه‌ی نزمبونه‌وه‌ی ئاستی فیکریی هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاتی پارتی ‏کۆمۆنیستی خێراترکرد، له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی ئیمبراتۆریه‌ته‌که‌دا. سه‌رباری پێڕه‌وی ئاڵۆزی ‏مارکسی-لینینی، به‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌شه‌وه‌ که‌ به‌ “ماتریالیزمی دیاله‌کتیک” ناسراوه‌، ته‌نها ئه‌م ‏دۆگما مێژوییه‌ی لێجێما که‌ له‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی خرۆشۆف “خرۆشۆف بیریه‌تی”دا هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت ‏‏”راماڵین و سڕینه‌وه‌ی رژێًمی سه‌رمایه‌داری مه‌سه‌له‌ی سه‌ره‌کییه‌ له‌ گه‌شه‌کردنی کۆمه‌ڵگادا.”‏

خاپورکردنی سه‌رمایه‌داری- و جیهان‏

زۆر جار ئابوریناسان کۆمه‌ڵگا رۆژئاواییه‌کانمان به‌ “کۆمه‌ڵًگای سه‌رمایه‌داری” ناوده‌به‌ن. ‏مه‌به‌ستیشیان له‌ “سه‌رمایه‌داری” له‌ کۆمه‌ڵًگاکانماندا له‌وه‌یه‌ که‌ خه‌لًًَکی ده‌توانن ئازادانه‌ موڵک ‏و ماڵ و پشکه‌ داراییه‌کانین بکرن و بفرۆشن. یاخود ئه‌گه‌ر خواستیان هه‌بوو، ده‌توانین سه‌رکێشی ‏به‌ موڵک وماڵًیانه‌وه‌ بکه‌ن له‌بازاڕی پشکه‌کان (بۆرسه‌).

به‌ڵام ئه‌وه‌یان بیرده‌چێته‌وه‌ که‌ ‏ده‌سته‌واژه‌ی “سه‌رمایه‌داری” بوه‌ به‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌کی باو له‌سه‌ر ده‌ستی مارکس و مارکسزیمه‌وه‌.

‏له‌ ئه‌ده‌بیاتی مارکسیزمدا مانایه‌کی دیکه‌ی هه‌یه‌. له‌ زمان و تیۆره‌ی مارکسیزمدا، سه‌رمایه‌داری ‏ئه‌و رژێمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌یه‌ که‌ هه‌موو خه‌ڵک ده‌کاته‌ کۆیله‌ به‌وه‌ی که‌ به‌ چنگه‌کانی ده‌یانگرێت، ‏نه‌ک ته‌نها کرێکاره‌کان به‌ڵکو خاوه‌ن سه‌رمایه‌کانیش. میکانیزمی سه‌رمایه‌داری وا له‌ هه‌مووان ‏ده‌کات، نه‌ک ئه‌و شته‌ بکه‌ن که‌ خوازیارن بیکه‌ن.به‌ڵکو پێویسته‌ له‌سه‌ریان ئه‌و شته‌ بکه‌ن ‏ناچارکراون بیکه‌ن.

سه‌رمایه‌داری وه‌ها راڤه‌کراوه‌ که‌ میکانیزمێکی ئابووری وه‌های هه‌یه‌ که‌ به‌ربادترین و ‏لێده‌ربازنه‌بووترین ده‌رئه‌نجامی هه‌یه‌، ئه‌ویش خۆی له‌م شتانه‌دا ده‌بینێته‌وه‌: به‌دبه‌ختی روو ‏له‌ زیادبوونی کرێکاران و به‌ پرۆلیتاریکردنی زۆربه‌ی سه‌رمایه‌داران.

له‌ خه‌باتی رکابه‌ردا ‏‏”سه‌رمایه‌دارێک زۆربه‌ی ئه‌وانی دیکه‌ ده‌کوژێت” وه‌ک مارکس ده‌ڵێت. و سه‌رمایه‌ش ده‌که‌وێته‌ ‏ده‌ستی چه‌ند که‌سێکی که‌مه‌وه‌، ژماره‌یه‌کی که‌می ده‌ڵه‌مه‌ندی بێله‌زه‌ت، له‌ به‌رامبه‌ریشدا ژماره‌ی ‏بێشوماری چینی پرۆلیتاریای به‌دبه‌خت و برسی. مارکس به‌م جۆره‌ وێنای سه‌رمایه‌داری ده‌کات.‏

شتێکی ئاشکرایه‌ که‌ “سه‌رمایه‌داری” له‌و جۆره‌ هه‌رگیز بوونی نه‌بووه‌. ئه‌وه‌ ته‌نها وه‌همێکبووه‌، ‏بێ هیچ زیاد و که‌مێک. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌م جۆره‌ وه‌همانه‌ کاریگه‌ری خۆیان به‌ درێژایی مێژوو ‏له‌سه‌ر مرۆڤایه‌تی جێهێشتوه‌.

ئه‌رکی مه‌زنی پارتی مارکسی، ئه‌رکی سیاسه‌تی مارکسیزم، بریتیبوه‌ له‌ له‌ناوبردنی ئه‌م رژێمه‌ ‏کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ وه‌همییه‌. خرۆشۆف بواری بۆ ره‌خسا ئه‌وه‌ کاره‌ بکات. و چاره‌سه‌ره‌که‌شی بۆمبی ‏گه‌وه‌ری ئه‌ندرێ ساکارۆف بوو. ئه‌و کات ساکارۆف ته‌مه‌نی 39 ساڵ بوو که‌ چه‌ندین ساڵبوو ‏خه‌ریک بوو و چه‌ندین جاریش نیوه‌ فه‌شه‌لی هێنابوو له‌ دروستکردنی بۆمبێکی ئه‌تۆمیدا که‌ ‏چه‌ندین جار له‌وه‌ی ئه‌مه‌ریکا به‌هێزتربێت.

له‌ پایزی ساڵی 1961دا سه‌رکه‌وتنی به‌ده‌ستهێنا. ‏ده‌ره‌ئه‌نجامی تاقیکردنه‌وه‌ی بۆمبه‌ گه‌وه‌ره‌که‌ی سه‌که‌وتووبو.‏

وه‌ک خۆی نوسیبوی: ئه‌و بۆمبه‌ “هه‌زاران جار له‌و بۆمبه‌ به‌هێزتربوو که‌ درا به‌ هیرۆشیمادا.” ‏

بیر له‌وه‌بکه‌ره‌وه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ مانای چیه‌: ژماره‌ی دانیشتوانی هێرۆشیما پێش بۆمبارانکردنی، ‏‏340 هه‌زاز که‌س بوه‌. ئایا “هه‌زاران جار به‌هێزتر” مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نها یه‌ک بۆمب ده‌توانێت ‏ناوچه‌یه‌ک وێرانبکات که‌ ژماره‌ی دانیشتوانه‌که‌ی 340 ملیۆن که‌س زیاتربێت؟

زۆر زیاتر له‌ ‏ژماره‌ی دانیشتوانی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان؟ له‌وانه‌یه‌ وه‌ڵامه‌که‌ نه‌خێر بێت چونکه‌ له‌ ‏سه‌رتاسه‌ری جیهاندا شوێنێک نیه‌ که‌ چری دانیشتوانه‌که‌ی ئه‌وه‌نده‌ بێت. له‌ هه‌موو بارێکدا، هه‌ر ‏ناوچه‌یه‌ک له‌ جیهاندا که‌ چری دانیشتوانه‌که‌ی زۆر بێت ده‌کرێت به‌ ته‌واوه‌تی وێران بکرێت به‌ ‏ته‌نها یه‌ک بۆمب.‏

پێده‌چێت خرۆشۆف له‌ بولگاریا بوبێت کاتێک هه‌واڵی سه‌رکه‌وتنی تاقیکردنه‌وه‌ی بۆمبی گه‌وره‌ی ‏ساکارۆفی بیست. و له‌ بیره‌وه‌ره‌ییه‌کانیدا “خرۆشۆف بیریه‌تی” ده‌ڵێت “له‌ کاتی ‏سه‌ردانه‌که‌مدابوو بۆ بۆلگاریا که‌ بیرۆکه‌ی ئه‌وه‌ هات به‌سه‌رما که‌ موشه‌کی هه‌ڵگری سه‌ری ئه‌تۆمی ‏له‌ کۆبا دابنێم، به‌بێ ئه‌وه‌ی بواربده‌م به‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کان به‌وه‌ بزانن که‌ ئه‌و مۆشه‌کانه‌م ‏داناوه‌، و کاتێکیش پێیده‌زانن، کارله‌کار ترازاوه‌ و هیچیان پێناکرێت.”

ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ ‏بیرۆکه‌یه‌کی شێتانه‌بوو. ئه‌و کاته‌شی که‌ پێویست بوو موشه‌که‌کان بگه‌ڕێنێته‌وه‌، 38 موشه‌کیان ‏گه‌یشتبونه‌ جێ، که‌ بۆمبی هه‌ریه‌که‌یان “چه‌ندین هه‌زار جار” له‌وه‌ی درا به‌ هیرۆشیمادا ‏به‌هێزتربوون. و ئه‌گه‌ر واشمان دانا که‌ “چه‌ندین ” ته‌نها سێ ئه‌وه‌نده‌ ده‌گه‌یه‌نێت: که‌واته‌ ‏مانای ئه‌وه‌یه‌ 114 هه‌زار بۆمب له‌و بۆمبه‌ی درا به‌ هیرۆشیمادا.

خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌و بۆمبانه‌ تا ئه‌و کاته‌ به‌ته‌واوی ئاماده‌نه‌بوون. خرۆشۆف ده‌ڵێت “کاتێک ئه‌و ‏موشه‌کانه‌مان له‌ کوبا دانا، مه‌به‌ستمان هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ نه‌بوو.” من بڕوای پێده‌که‌م، ‏مه‌به‌ستی هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ نه‌بوو به‌ڵکو به‌ یه‌کجار هاویشتنی 150 هه‌زار بۆمب بوو که‌ ‏هه‌ریه‌که‌یان به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی هێرۆشیما ده‌بوون. ئه‌مه‌ به‌و پێًیه‌ی که‌ 12 یان زیاتر له‌و بۆمبانه‌ ‏به‌رٍٍِێوه‌بوون بۆ کوبا.‏

هه‌روه‌ها له‌ نوسینه‌که‌یدا ده‌لًَێت “برواناکه‌م ئه‌مه‌ریکا هه‌رگیز روبه‌ڕوی هه‌ڕه‌شه‌ی راسته‌قینه‌ی ‏وێًرانکه‌ری وه‌ها بوبیًَته‌وه‌.” منیش پێم وایه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ راسته‌. له‌ راستیدا ئه‌وه‌ ‏مه‌ترسیدارترین هه‌ڕه‌شه‌ بووه‌ له‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی به‌ درێژایی مێژوو.

خرۆشۆف له‌ توانایدابوو ‏ئه‌مه‌ریکا به‌یه‌ک پیاکێشان خاپور بکات. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا موشه‌که‌کانی ئه‌مه‌ریکاش ‏ده‌ته‌قێنران و روسیایان وێران ده‌کرد ده‌رئه‌نجام سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی له‌ناو ده‌چوو به‌تایبه‌ت به‌ ‏تیشکی ئه‌تۆمی.‏

به‌ڵام خرۆشۆف دۆڕاندی. ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانیش رێکوپێک پرچه‌گبوو. یه‌کێتی سۆڤییه‌ت ‏دۆڕاندی و شیڤه‌ر ناتزه‌ ئاڵای سپی هه‌ڵکرد. له‌و باره‌دا، هه‌نگاریا رێگه‌ی به‌ لاوانی ئه‌ڵمانیای ‏خۆرهه‌ڵاتدا که‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه‌. به‌م پێیه‌ش بارودۆخه‌که‌ والێهات که‌ گۆرباچۆف نه‌یده‌توانی هیچ ‏بکات. به‌م شێوه‌یه‌ش ئه‌ڵمانیای خۆرهه‌ڵات هه‌ره‌سیهێنا و ئه‌وانیتریشی به‌دوادا هات.

هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌هۆی ئه‌و ئه‌رکه‌ مارکسییه‌وه‌ رویدا که‌ ده‌یویست دۆزه‌خی سه‌رمایه‌داری ‏له‌ناوبه‌رێت له‌ کاتێکدا ئه‌و شته‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ بوونی نه‌بوو.

ئه‌توانین بڵێین که‌ مارکسیزم که‌وته‌ چاڵێکی تاریکی فیکرییه‌وه‌. که‌وته‌ حاڵه‌تی سفری ‏خه‌یاڵه‌وه‌.‏

پێویسته‌ وه‌ک ئاگادارکردنه‌وه‌یه‌ک ته‌ماشای بکه‌ین بۆ زانینی ئه‌وه‌ی که‌ ئایدۆلۆجیا له‌ ‏توانیدایه‌ چی به‌ده‌ستبێنێت. ئاشکراشه‌ که‌ مه‌ترسییه‌که‌ هێشتا نه‌ڕه‌ویوه‌ته‌وه‌. و ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ‏پێویستی به‌ به‌رپرسیارێتی فکرییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی قوتارمان بکات.‏

حوکمی یاسا

سه‌باره‌ت به‌ کۆماره‌کانی یه‌کێتی سۆڤییه‌تی جاران، هیچ پلانرێژییه‌کی ئابوری دانراو له‌لایه‌ن ‏ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ناتوانێت یارمه‌تیده‌ر بێت (ئه‌مه‌ له‌و باره‌دا که‌ ده‌وڵه‌ت بونی هه‌بێت). ئه‌و ‏یارمه‌تییه‌ی پێویستیانه‌ له‌ ئابوریناسه‌کانه‌وه‌ نایه‌ت، له‌ هایاکی ئابوریناسیشه‌وه‌ نایه‌ت. ‏به‌لًَکو ده‌شێت به‌ ته‌نها له‌ هایاکی فه‌یله‌سوفی سیاسییه‌وه‌ بێت.‏

هیچ ده‌وڵه‌تێک له‌توانایدانیه‌ ئه‌رکی بنیاتنانی سیسته‌مێکی ئابوری کاریگه‌ر بگرێته‌ ئه‌ستۆ. ‏به‌ڵام ئه‌رکی هه‌موو ده‌وڵه‌تێکه‌ هه‌ڵبستێت به‌ بنیاتنانی حوکمی یاسا. ده‌توانین ئه‌مه‌ له‌ ‏هایاکه‌وه‌ فێربین. له‌ یه‌کێتی سۆڤییه‌ت حوکمی یاسا بوونی نه‌بوو، و هه‌تا ئێستاش نیه‌تی.

یاسای په‌سه‌ند و شیاو بۆ پراکتیزه‌کردن بوونی نیه‌، هه‌وه‌ک چۆن دادوه‌ری په‌سه‌ند بوونی نیه‌. ‏له‌وێ ته‌نها پاشماوه‌کانی حوکمی حیزب هه‌یه‌، ئه‌و دادوه‌رانه‌ هه‌ن که‌ په‌یوه‌ندییان به‌ حیزبه‌وه‌ ‏هه‌یه‌.

مادامێکیش بارودخه‌که‌ وه‌ک خۆیه‌تی، هیچ جیاوازییک نیه‌ له‌ نێوان شه‌رعییه‌ت و ‏تاوانکاریدا. ئێستا پیێویسته‌ حوکمی یاسا له‌ سفره‌وه‌ ده‌ستپێبکات. له‌کاتی نه‌بونی حوکمی ‏یاسادا، ئازادی به‌دی نایه‌ت، و به‌بێ بونی حوکمی یاسا، ئابوری بازاڕی ئازاد مه‌سه‌له‌یه‌کی ‏وه‌دینه‌هاتوو ده‌بێت.‏

ئه‌م لایه‌نه‌ی کاره‌کانی هایاکه‌ که‌ زۆر هه‌نووکه‌ییانه‌ پێویستن له‌ یه‌کێتی سۆڤییه‌تی جاران

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.