سیاسه‌تی نیوه‌ی رێگه‌ به‌ره‌و سۆشیالیزم ده‌چێت

♦ لۆدڤیك ڤۆن میسیز

2010-09-28

پێشه‌کی

دۆگمای بنه‌ڕه‌تی هه‌موو جۆره‌کانی سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم له‌وه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ که‌ ‏ئابوری بازاڕ یان سه‌رمایه‌داری سیسته‌مێکه‌ زه‌ره‌ر به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ زیندوه‌کانی زۆربه‌ی ‏خه‌ڵک ده‌گه‌یه‌نێت و خزمه‌تی قازانجی ژماره‌یه‌کی که‌م له‌ خه‌ڵًک ده‌کات (که‌ په‌یڕه‌وی ‏بنه‌مای تاکگه‌رایی ده‌که‌ن). و خه‌ڵکیش راپێچی هه‌ژاری هه‌ڵکشاو ده‌کات. ‏

هه‌ره‌وه‌ها به‌دبه‌ختی و کۆیله‌یه‌تی و سته‌م له‌گه‌ڵ خۆی دێنێت و کاریش قۆرغ ده‌کات، له‌ ‏هه‌مانکاتدا ده‌بێته‌ مایه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندکردنی چینێک له‌ مشه‌خۆری ته‌وه‌زه‌ل که‌ کار ناکه‌ن و ‏هیچ سودێکیان نیه‌.‏

ئه‌و پره‌نسیپه‌ له‌ به‌رهه‌می کاری کارل مارکس نه‌بوو. به‌ڵکو پێشوه‌خت په‌ره‌ی پێدرابوو، ‏پێش ئه‌وه‌ی مارکس بکه‌وێته‌ ناو ئه‌و شه‌ڕه‌وه‌. زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی که‌ کتێبه‌کانیان ‏بڵاوده‌کرده‌وه‌ خۆیان نوسه‌ری مارکسی نه‌بوون، به‌ڵام که‌سانی وه‌ک کارلایل و رۆسکن، فابییه‌ ‏به‌ریتانییه‌کان (فابییه‌کان ده‌یانویست سۆشیالیزم به‌ رێگه‌ی ئاشتییانه‌ بڵاوبکه‌نه‌وه‌، واته‌ ‏به‌دور له‌ شۆرش)،هه‌روه‌ها مامۆستا ئه‌ڵمانییه‌کان و دامه‌زراوه‌ییه‌ ئه‌مه‌ریکییه‌کان (ئه‌وانه‌ی که‌ بایه‌خیان به‌ ‏بێده‌ره‌تان و په‌ککه‌وتوه‌کان ده‌دا) بوون.‏

ئه‌و راستییه‌ش زۆر گرنگه‌ بزانرێت که‌ دروستیی ئه‌و دۆگمایه‌ ته‌نها له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌کی ‏که‌می ئابوریناسانه‌وه‌ ره‌خنه‌ی لێگیرا، که‌ به‌ په‌له‌ بێده‌نگکران و رێگه‌یان لێگیرا بچنه‌ ‏زانکۆکان و له‌ میدایاکاندا ده‌ربکه‌ون و ببنه‌ سه‌رکرده‌ی پارته‌ سیاسییه‌کان و له‌ هه‌مووشی ‏گرنگتر پێش ئه‌وه‌ی هیچ پۆستێکی حکومه‌تی بگرنه‌ ده‌ست. رای گشتیش ناوزڕاندنی ‏سه‌رمایه‌داری به‌بێ یه‌ک و دوو په‌سه‌ندکرد.‏

سۆشیالیزم

به‌ڵام بێگومان ئه‌و ده‌ره‌ئه‌نجامه‌ سیاسییه‌ پراکتیکیانه‌ی که‌ خه‌ڵک له‌م دۆگمایه‌ به‌ده‌ستیان ‏هێنا به‌هیچ شێوه‌یه‌ک هاوگونجاو و هاوشێوه‌ نه‌بوو. یه‌کێک له‌ گروپه‌کان راگه‌یاند که‌ ته‌نها ‏تاقه‌ رێگه‌یه‌ک هه‌یه‌ بۆ سڕینه‌وه‌ و ده‌ربازبوون له‌ شه‌ڕانگێزییانه‌، ئه‌ویش سڕٍینه‌وه‌ی ‏ته‌واوه‌تی سه‌رمایه‌دارییه‌.‏‎ ‎‏ ئه‌وان بانگێشه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌کرد هێزه‌کانی به‌رهه‌مهێنان له‌ ژێر ‏ده‌ستی کۆنترۆڵی تایبه‌ت ده‌ربهێنن و بیخه‌نه‌ ژێر ده‌ستی کۆنترۆڵی گشتییه‌وه‌. ‏

ئه‌وان ئامانجیانه‌ سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم پلاندانان،یان سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌ت دابمه‌زرێنن. ‏هه‌موو ئه‌م چه‌مکانه‌ش یه‌ک ئاماژه‌ن بۆ هه‌مان شت. چیتر نابێت به‌کاربه‌ران (مستهلک) له‌ ‏رێگه‌ی کڕینه‌وه‌ یان نه‌کڕینه‌وه‌ ده‌ستنیشانی ئه‌وه‌ بکه‌ن چی به‌رهه‌م ده‌هێنرێت و بڕی چه‌ند ‏و به‌ چ چۆنایه‌تییه‌ک.‏

له‌ ئێستاش به‌دواوه‌، پێویسته‌ تاقه‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ناوه‌ندی هه‌ڵبستێت به‌ ئاراسته‌کردنی ‏سه‌رجه‌م چالاکییه‌کانی به‌رهه‌مهێنان.‏

ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت- به‌حساب سیاسه‌تی نیوه‌ی رێگه‌ (سیاسه‌تی نێوه‌ند)

گروپێکی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ پێده‌چێت که‌متر رادیکال بێت. ئه‌وان سۆشیالیزم به‌ راده‌یه‌ک ‏ره‌تده‌که‌نه‌وه‌ که‌ زۆری که‌متر نیه‌ له‌ ره‌تکردنه‌وه‌یان بۆ سه‌رمایه‌داری. ئه‌وانه‌ بانگێشه‌ بۆ ‏سیسته‌مێک ده‌که‌ن، که‌ وه‌ک خۆیان ده‌ڵێن به‌قه‌ده‌ر دوری له‌ سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌، له‌ ‏سۆشیالیزمه‌وه‌ دوره‌. به‌و پێًیه‌ی که‌ ئه‌مه‌ سیسته‌می سێهه‌مه‌ له‌ روی رێکخستنی ئابووریی ‏کۆمه‌ڵگاوه‌، به‌و پێیه‌ش له‌ نێوه‌ندی رێگادا ده‌مێنێته‌وه‌ له‌نێوان هه‌ردوو سیسته‌مه‌که‌ی ‏دیکه‌دا. له‌گه‌ڵً ئه‌وه‌شدا ئه‌م سیسته‌مه‌ خاسییه‌ته‌کانی هه‌ردوو سیسیته‌مه‌که‌ی دیکه‌ی تێدایه‌، ‏به‌ڵام هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات له‌ خراپی و لایه‌نه‌ نێگه‌تیڤه‌کانی هه‌ردووکیان ده‌ربازبێت.‏

‏ ئه‌م سیسته‌می سێهه‌مه‌ش به‌ سیسته‌می ده‌ستێوه‌ردانخوازی ده‌ناسرێت. و له‌ زاراوه‌گه‌لی ‏سیاسی ئه‌مه‌ریکادا به‌ “سیاسه‌تی نێوه‌ندی رێگه‌” ناسراوه‌.‏

ئه‌وه‌ی واده‌کات ئه‌م سیسته‌می سێهه‌مه‌ ره‌واجی هه‌بێت له‌نێو زۆربه‌ی خه‌ڵکدا ئه‌و رێڕه‌وه‌ ‏تایبه‌ته‌یه‌ که‌ هه‌ڵیبژاردوه‌ بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ئه‌و گرفتانه‌ی که‌ دێنه‌ رێگه‌ی. به‌و ‏شێوه‌یه‌ی ئه‌وان ته‌ماشای ده‌که‌ن، دوو چین هه‌یه‌، ئه‌وانیش سه‌رمایه‌داران و ئه‌نترۆپه‌نۆر (ئه‌و ‏که‌سه‌ی که‌ کۆمپانیایه‌ک داده‌مه‌زرێنێت و به‌ڕێوه‌ی ده‌بات به‌ تایبه‌تی له‌بواری بزنس دا که‌ ‏زۆرجار ده‌ستپێشخه‌ری و موجازه‌فه‌ی تیایه‌، زۆرجار ئه‌و شوێن و بوارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ ‏پێشتر ئه‌و جۆره‌ پرۆژه‌یه‌ی تێدا نه‌کراوه‌)له‌ لایه‌ک و کرێکاران و ئه‌وانه‌ی که‌ موچه‌ ‏وه‌رده‌گرن له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و کاره‌ی که‌ ده‌یکه‌ن له‌ لایه‌کی دیکه‌. ئه‌م دوو لایه‌نه‌ له‌ وتوێژی ‏به‌رده‌وامدان له‌باره‌ی دابه‌شکردنی ده‌ستکه‌وته‌کانی سه‌رمایه‌ و چالاکییه‌ ئه‌نترۆپه‌نۆرییه‌کان.‏

هه‌ردولا هه‌ڵپه‌ی ئه‌وه‌یانه‌ هه‌موو نێچیره‌که‌ بۆ خۆیان ببه‌ن. له‌م باره‌دا، ئه‌وانه‌ی بانگێشه‌ی ‏نێوه‌ندی رێگه‌ ده‌که‌ن ده‌ڵێن با ئاشتی به‌رقه‌راربکه‌ین له‌ڕێگه‌ی دابه‌شکردنی ئه‌و به‌هایه‌ی که‌ ‏ناکۆکی له‌سه‌ره‌ به‌ شێوه‌کی یه‌کسان له‌نێوان دوو چینه‌که‌دا. پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت له‌ نێودا بێت ‏وه‌ک حه‌که‌مێکی پاک و بێ لایه‌نگیری، هه‌روه‌ها بتوانێت جڵه‌وی چاوچنۆکی سه‌رمایه‌داری ‏بکات و به‌شێک له‌ قازانج دابنێت بۆ چینه‌ کارگه‌ره‌کان. به‌م جۆره‌ ده‌توانرێت سه‌رمایه‌داری ‏چاوبرسی له‌ عه‌رش بخرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی سۆشیالیزمی سه‌رکوتکه‌ر بخرێته‌ سه‌ر عه‌رش.‏

سه‌رباره‌ی هه‌موو ئه‌مانه‌ش، ئه‌و جۆره‌ی له‌ شێوازی حوکمدان به‌سه‌ر مه‌سه‌له‌کاندا خۆی له‌ ‏خۆیدا سه‌رتاپای هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌ و چاوبه‌ستییه‌. کێشمه‌کێشی نێوان سه‌رمایه‌داری و ‏سۆشیالیزم له‌سه‌ر دابه‌شکردنی ده‌ستکه‌وته‌کان نیه‌. به‌ڵکو جیاوازییه‌که‌ له‌ نێوان دوو ‏پلاندایه‌ بۆ سیسته‌می ئابوری کۆمه‌ڵگا –سه‌رمایه‌داری و سۆشیالیزم- کامیان باشتر ده‌توانێت ‏ئه‌و ئامانجانه‌ی که‌ سه‌رجه‌م خه‌ڵکی به‌ دوا ئامانجی ئه‌و چالاکییانه‌ داده‌نێن بهێننه‌دی که‌ ‏پێیان ده‌وترێت ئامانجه‌ ئابورییه‌کان، ئه‌وه‌ش به‌مانای باشترین دابینکردنی له‌باردێت بۆ ئه‌و ‏که‌لوپه‌ل و خزمه‌تگوزارییه‌ به‌سوده‌کان.‏

سه‌رمایه‌داری له‌ هه‌وڵی به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجانه‌دایه‌ له‌ڕێگه‌ی کۆمپانیا و ده‌ستپێشخه‌رییه‌ ‏تایبه‌ته‌کانه‌وه‌، ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای پڕده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵک له‌ کڕین یان نه‌کڕینی که‌لوپه‌ل له‌ ‏بازاڕدا. سۆشیالیسته‌کان ده‌یانه‌وێت پلانی دانسقه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندیی بخه‌نه‌ جێگه‌ی ‏پلانه‌کانی تاکه‌که‌سه‌ جیاوازه‌کان.‏

ئه‌وان ده‌یانه‌وێت ئه‌وه‌ی مارکس ناوی ده‌بات به‌ “بێسه‌روبه‌ریی به‌رهه‌مهێنان” بگۆڕن به‌ ‏قۆرغکردنی ته‌نیاباڵ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌. کێشمه‌کێشه‌که‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوازی ‏دابه‌شکردنی به‌شێکی دیاریکراو له‌ هۆیه‌کانی حه‌وانه‌وه‌، به‌ڵکو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوازی ‏به‌رهه‌مهێنانی سه‌رجه‌می ئه‌و که‌لوپه‌لانه‌ی که‌ خه‌ڵکی خوازیارن چێژیان لێببینن.‏

ململانێی نێوان ئه‌و دوو پره‌نسیپه‌ ئه‌گه‌ری هێوربونه‌وه‌ و ئاشتبونه‌وه‌ی تێدا نیه‌ و به‌هیچ ‏چاره‌سه‌رێکی نێوه‌راستیش چاک نابێت. کۆنترۆڵکردن نادابه‌شکراوه‌. یان ئه‌وه‌تا داواکاری ‏به‌کاربه‌ر ده‌ستنیشانی بازاڕٍ و ئامانج و شێوازی به‌کاربردنی یه‌که‌کانی به‌رهه‌مهێنان ده‌کات، ‏یان ئه‌وه‌تا حکومه‌ت ئه‌و ئه‌رکه‌ ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ. هیچ هێزێک نیه‌ ناکۆکی نێوان ئه‌م دوو ‏پره‌نسیپه‌ دژیه‌که‌ که‌متربکاته‌وه‌. هه‌ریه‌که‌شیان به‌ربه‌ستی ئه‌ویتریان ده‌کات. ‏

ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌تیش نێوه‌ندێکی ئاڵتونی نیه‌ له‌نێوان سه‌رمایه‌داری و سۆشیالیزمدا. ‏به‌ڵکو ئه‌وه‌ سیسته‌می سێهه‌می رێکخستنی ئابوری کۆمه‌ڵگایه‌ و پێویستیشه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ‏بنه‌مایه‌ بنرخێنرێت.‏

‏ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت چۆنه‌

قسه‌کردن له‌سه‌ر باشییه‌کانی سه‌رمایه‌داری و سۆشیالیزم ئه‌رکی ئه‌م گفتوگۆیه‌ نیه‌.  به‌ڵکو ‏من لێره‌دا ته‌نها قسه‌ له‌سه‌ر ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت ده‌که‌م. هه‌روه‌ها ناشمه‌وێت بچمه‌ ناو ‏هه‌ڵسه‌نگاندنێکی حوکمده‌رانه‌ بۆ ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ر دیدێکی ‏پێشه‌وه‌خت. خه‌می سه‌ره‌کیم ته‌نها بریتی ده‌بێت له‌ رونکردنه‌وه‌ی شێوازی کارکردنی ‏ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت و ئایا ده‌کرێت به‌ شێوازێک له‌ سیسته‌مێًکی به‌رده‌وامی دابنێین بۆ ‏رێکخستنی ئابوری کۆمه‌ڵگا یان نا.‏

بانگێشه‌بۆکه‌رانی ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ له‌پلانیاندایه‌ ‏موڵکدارێتی تایبه‌تی هۆیه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و زیادکردنی کار و ئاڵوێره‌کانی بازاڕ وه‌ک خۆی ‏بهێڵنه‌وه‌. به‌ڵام به‌رده‌وامیش ئه‌وه‌ دوباره‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ کارێکی زۆر هه‌نوکه‌ییه‌ رێگه‌ به‌و ‏دامه‌زراوه‌ سه‌رمایه‌دارییانه‌ بگیرێت له‌ بڵاوبونه‌وه‌ی بێسه‌روبه‌ری بێشومار و ئیستیغلالکردنی ‏زۆربه‌ی خه‌ڵک به‌شێوه‌یه‌کی نه‌شیاو و نا یه‌کسان.

ئه‌رکی حکومه‌ته‌ که‌ کۆتوبه‌ند دابنێت له‌ ‏رێگه‌ی فه‌رمان و قه‌ده‌غه‌کردنی ته‌ماحکاری چینه‌ موڵکداره‌کان تاوه‌کو تینوێتییان بۆ ‏موڵکداری زیاتر زیان به‌ چینه‌ هه‌ژاره‌کان نه‌گه‌یه‌نێت. ئه‌و سه‌رمایه‌داریه‌ی سنوری بۆ ‏دانه‌نراوه‌ و حکومه‌ت ده‌ستوه‌رناداته‌ کاره‌کانی، ئه‌وه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌کی شه‌رانگێزی ‏لێده‌که‌وێته‌وه‌.‏

به‌ڵام به‌ که‌مکردنه‌وه‌ و نه‌هێشتنی ئه‌و شه‌رانگێزییه‌ی، پێوستی له‌ناوبردنی ته‌واوه‌تی ده‌بێته‌ ‏شتێکی ناپێویست. بواری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری باشتربکرێت له‌ڕێگه‌ی ‏ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت له‌ کاروباری سه‌رمایه‌داران و ئه‌نترۆپه‌نۆره‌کاندا. ئه‌م جۆره‌ له‌ ‏رێکخستنی کاره‌کان له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌ تاقه‌ رێگه‌یه‌ بۆ دورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ ئه‌گه‌ری ‏سۆشیالیزمی سته‌مکار و رزگارکردنی ئه‌و خاسیه‌ت و سیمایانه‌ی سه‌رمایه‌داری که‌ شایه‌نی ‏ئه‌وه‌ن بهێڵرێنه‌وه‌. ‏

له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌وه‌، باوه‌ڕدارانی ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت چه‌ندین رێگه‌چاره‌یان ‏له‌لایه‌. با یه‌کێک له‌و رێگه‌ چارانه‌ به‌ نمونه‌ وه‌ربگرین که‌ بریتییه‌ له‌ کۆنترۆڵکردنی ‏نرخه‌کان که‌ زۆر باوه‌.‏

چۆن کۆنترۆڵکردنی نرخه‌کان ده‌چێت به‌ره‌و سۆشیالیزم

بۆ نمونه‌ حکومه‌ت وا هه‌ست ده‌کات که‌ نرخی شیر زۆر به‌رزه‌ و ده‌یه‌وێت وایلێبکات که‌ ‏هه‌ژاران توانایان هه‌بێت بیکڕَن و شیری زیاتر بده‌ن به‌ منداڵه‌کانیان. بۆیه‌ حکومه‌ت نرخی ‏شیر دیاریده‌کات و نرخه‌که‌ی به‌شێوه‌یه‌ک جێگیرده‌کات که‌ که‌متر بێت له‌ نرخی باو له‌ بازاڕی ‏ئازاددا. ده‌رئه‌نجام، به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ په‌راوێزییه‌کانی (ئه‌و به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ تاکانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ ‏به‌رهه‌مه‌کانیان به‌ حاڵ قازانج ده‌کات له‌ سایه‌ی نرخی بازاڕ و توانای به‌رهه‌مهێناندا) شیر که‌ ‏به‌رهه‌مهێنان بۆیان زۆرتری تێده‌چێت، زه‌ره‌ر ده‌که‌ن.

به‌و پێیه‌شی که‌ هیچ خاوه‌ن کێڵگه‌یه‌ک و خاوه‌ن پیشه‌یه‌ک ناتوانێت به‌رده‌وام بێت له‌ ‏به‌رهه‌مهێناندا ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام زه‌ره‌ر بکات، بۆیه‌ مانگاکانیان و شاره‌زاییه‌کانان به‌کارده‌هێنن ‏بۆ شتێک که‌ قازانجی زیاتر بکات. بۆ نمونه‌، ده‌ستده‌که‌ن به‌ به‌رهه‌مهێنانی که‌ره‌ و په‌نیر و ‏گۆشت. به‌م پێیه‌ش شیر له‌ بازاردا که‌مده‌بێته‌وه‌.

ئه‌مه‌ش بێگومان له‌گه‌ڵ نیه‌تی حکومه‌تدا ‏یه‌کناگرێته‌وه‌. چونکه‌ حکومه‌ت نیازی وابوو که‌ مه‌سه‌له‌که‌ ئاسان بکات و خه‌ڵک توانای ‏کڕینی شیریان زیاتربێت. به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی ده‌ستێوه‌ردانییه‌وه‌، بڕی فه‌راهه‌می شیر له‌بازاردا ‏که‌متربوه‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌ گۆشه‌نیگای حکومه‌ت خۆی و ئه‌وانه‌شی که‌ پشتگیرییان ده‌کرد ‏ده‌رده‌که‌وێت که‌ سه‌رکه‌وتوونه‌بوه‌. ‏

بۆیه‌ ئێستا حکومه‌ت له‌به‌رده‌م ئه‌ڵته‌رناتیڤێکدایه‌، ده‌توانێت ئه‌و بڕیاره‌ی به‌تاڵبکاته‌وه‌ و ‏چیتر ده‌ستوه‌رنه‌داته‌ دیاریکردنی نرخی شیره‌وه‌. ‏

به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتو به‌رده‌وامبوو له‌سه‌ر ئاراسته‌که‌ی خۆی به‌ هێشتنه‌وه‌ی نرخی شیر له‌خوار ‏رێژه‌ی نێوه‌ندی فرۆشتنی شیره‌وه‌ که‌ بازار دیاریده‌کات و له‌هه‌مان کاتیشدا بیه‌وێت رێژه‌ی ‏به‌رهه‌مهێنانی شیر وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌، پێویسته‌ له‌سه‌ری کاربکات به‌ ئاراسته‌ی دۆزینه‌وه‌ی ‏جه‌دوا بۆ کاری به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ په‌راوێزییه‌کان.

له‌سه‌ریشیه‌تی له‌ هه‌مان کاتدا که‌ نرخی شیر ‏که‌مده‌کاته‌وه‌، له‌ هه‌مان بڕیاردا نرخی ئه‌و پێکهاته‌ و پێداویستیانه‌ش که‌مبکاته‌وه‌ که‌ ‏پێویستن بۆ به‌رهه‌مهێنانی شیر بۆ نرخێکی هه‌رزان تاوه‌کو به‌رهه‌مهێنه‌رانی شیر توشی زه‌ره‌ر ‏نه‌بن و به‌و پێیه‌شی به‌رهه‌مهێنانی که‌مناکه‌نه‌وه‌.‏

به‌ڵام ئه‌و کات چیرۆکه‌که‌ خۆی دوباره‌ ده‌کاته‌وه‌ ئه‌م جاره‌ شوێنێکی دیکه‌ ئه‌ویش به‌ ‏که‌مبونه‌وه‌ی به‌رهه‌می پێکهێنه‌ره‌ پێویسته‌کان بۆ به‌رهه‌مهێنانی شیر، به‌مه‌ش ده‌گه‌ینه‌وه‌ ‏خاڵی سه‌ره‌تا. ئه‌گه‌ر ئه‌و کات حکومه‌ت ئاماده‌نه‌بوو دانبه‌وه‌دا بنێت که‌ سه‌رکه‌وتوونه‌بووه‌ له‌ ‏کاره‌که‌یدا، بۆیه‌ پێویست ده‌بێت له‌سه‌ری فشاری زیاتر به‌کاربهێنێت بۆ چه‌سپاندنی نرخی ‏پێکهێنه‌ره‌کانی به‌رهه‌مهێنانی شیر.

ئه‌مه‌ش حکومه‌ت ناچارده‌کات له‌وه‌ زیاتر بڕوات و له‌سه‌ر بنه‌مایه‌کی هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو ‏ده‌ستبکات به‌ جێگیرکردنی نرخی سه‌رجه‌م که‌لوپه‌له‌ به‌کارهاتووه‌کان و هه‌موو پێکهاته‌کانی ‏به‌رهه‌مهێنان، واته‌ هێزی کار و که‌ره‌سته‌، و فه‌رمانبدات به‌ هه‌موو خاوه‌نکار و کرێکاره‌کان به‌ ‏به‌رده‌وامبوون له‌سه‌ر کارکردن و به‌رهه‌مهێنانی به‌و نرخ و کرێیانه‌ی که‌ دانراون.‏

ناکرێت هیچ لقێکی به‌رهه‌مهێنانی پیشه‌سازییه‌ک پشتگوێ بخرێت له‌و نرخدانان و کرێ ‏نوێیه‌دا و هه‌روه‌ها وابه‌سته‌بونیان به‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و بڕه‌ی که‌ حکومه‌ت داوایان لێده‌کات ‏به‌رهه‌می بهێنن. له‌بارێکدا ئه‌گه‌ر هاتوو هه‌ندێک لق وه‌ک خۆی هێڵرایه‌وه‌ و نه‌خرایه‌ ژێر ‏باری ئه‌و نرخدانانه‌وه‌ به‌و پێیه‌ی که‌ ئه‌و که‌لوپه‌لانه‌ی به‌رهه‌می ده‌هێنن زۆر سه‌ره‌کی نین ‏یان به‌ که‌مالیات داده‌نرێن، به‌و پێیه‌ سه‌رمایه‌گوزاری به‌ره‌و ئه‌و جۆره‌ له‌ به‌رهه‌م ده‌چێًت ‏به‌و پێیه‌ش ئه‌و مه‌وادانه‌ی که‌ نرخیان بۆ دانراوه‌ به‌رهه‌میان که‌مده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام کاتێک ئه‌م ‏جۆره‌ چاودێری گشتگیری کاره‌کان دێته‌دی، ئه‌و کات هیچ شتێک نامێنێت به‌ ناوی ئابوری ‏بازاڕه‌وه‌.‏

به‌و پێیه‌ش هاوڵاتیان ناتوانن له‌ ڕێگه‌ی کڕین یان نه‌کڕینی که‌لوپه‌له‌وه‌ ده‌ستنیشانی ئه‌و ‏شتانه‌ بکه‌ن که‌ پێویسته‌ به‌رهه‌مبهێنرێن و به‌ چ شێوه‌یه‌کیش. توانای دیاریکردنی ئه‌و شتانه‌ ‏ده‌چێته‌وه‌ لای حکومه‌ت. ئه‌مه‌ش چیتر پێیناوترێت سه‌رمایه‌داری، به‌ڵکو ده‌بێته‌ پلانرێژی ‏گشتگیر له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌، واته‌ سۆشیالیزم.‏

‏سۆشیالیزمی ئابوری زۆره‌ملێ

بێگومان یه‌کێک له‌ راستییه‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ سۆشیالیزم هه‌ندێک له‌ سیفات و ‏سیما ده‌ره‌کییه‌کانی سه‌رمایه‌داری له‌خۆیدا هه‌لًًَده‌گرێت. به‌ شێوه‌یه‌کی ره‌سمی مافی موڵکایه‌تی ‏تایبه‌تی هۆیه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و نرخ و کرێ و بڕی قازانج بۆ خۆی ده‌هێڵێته‌وه‌. له‌ ‏راستیشیدا هیچ شتێک نامێنێته‌وه‌ که‌ بیگرێته‌به‌ر جگه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ره‌ها و بێ کۆتوبه‌ند. ‏ئه‌وه‌ حکومه‌ته‌ که‌ فه‌رمان ده‌داته‌ خاوه‌نکار و سه‌رمایه‌داره‌کان که‌ چ شتێک به‌رهه‌م بهێنن و ‏به‌ چ بڕ و جۆرێکیش، و به‌ چ نرخێک ده‌کڕن و له‌ کێ، و به‌ چ نرخێک ده‌فرۆشن و به‌ کێ. ‏هه‌رچی ئاڵوێر و گۆڕینه‌وه‌کانیشه‌ له‌ بازاڕدا له‌ خه‌ڵه‌تاندن زیاتر هیچی تر نین. ده‌سه‌ڵات ‏هه‌موو نرخه‌کان و کرێ و بڕی قازانج دیاریده‌کات. ئه‌وانه‌ش ته‌نها نرخ و کرێ و بڕی ‏قازانجی روکه‌شن. له‌ راستیشدا ته‌نها ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌ن که‌ پابه‌ندن به‌و بڕانه‌وه‌ که‌ حکومه‌ت ‏فه‌رمانیان ده‌رده‌کات. حکومه‌ت، نه‌ک به‌کاربه‌ران، ئاراسته‌ی به‌رهه‌مهێنان ده‌کات. حکومه‌تیش ‏داهاتی هاوڵاتیان دیاریده‌کات و ئه‌و وه‌زیفانه‌ش ده‌داته‌ هاوڵاتییان که‌ بۆی ده‌ستنیشانکردون. ‏ئه‌مه‌ش سه‌رمایه‌داریه‌ له‌به‌رگی سۆشیالیزمدا. ئه‌مه‌ ئابوری زۆره‌ملێی ئیمبراتۆریه‌تی ئه‌ڵًمانی ‏هێتله‌رییه‌ و ئابوری پلانڕێژراوی به‌ریتانیایه‌.‏

‏            ئه‌زمونی ئه‌ڵمانیا و به‌ریتانیا

له‌به‌رئه‌وه‌ی پلانرێژی گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ باسمکرد به‌تها بریتی نیه‌ له‌ پێکهاتێک یان ‏بونیادێکی تیۆری، به‌ڵکو وێنه‌یه‌کی وه‌سفئامێزی راسته‌قینه‌ی به‌دوایه‌کداهاتنی روه‌داوه‌کانه‌ ‏که‌ سۆشیالیزمی هێنایه‌ ئه‌ڵمانیا و به‌ریتانیا و چه‌ند وڵاتێکی دیکه‌.‏

ئه‌ڵمانه‌کان له‌ کاتی جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مدا ده‌ستیانکرد به‌ نرخدانان بۆ کۆمه‌ڵێکی بچوک ‏له‌ که‌لوپه‌له‌ به‌کاربراوه‌کان که‌ به‌ پێداویستیی سه‌ره‌کی داده‌نران. سه‌رنه‌که‌وتنی ئه‌و ‏رێگه‌چارانه‌ وایلێکردن که‌ له‌وه‌ زیاتر بڕۆن تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی پلانی هیندنبۆرگ دابنێن له‌ ‏نیوه‌ی دووه‌می جه‌نگدا. له‌ چوارچێوه‌ی پلانی هیندنبۆرگدا، هیچ بوارێک نه‌هێڵرایه‌وه‌ بۆ ‏هه‌ڵبژاردنی ئازاد له‌لایه‌ن به‌کاربه‌رانه‌وه‌ و به‌هه‌مان شێوه‌ش بۆ کار که‌ پشت به‌ مافی ‏ده‌ستپێشخه‌ری خاوه‌نکاره‌کان ده‌به‌ست. هه‌موو چالاکییه‌ ئابورییه‌کان بێ قه‌ید و شه‌رت ‏خراونه‌ته‌ ژێر چاودێری یه‌کلایه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌. شه‌پۆلی دۆڕانی سه‌رتاپاگیری قه‌یسه‌ر به‌ ‏هه‌موو ده‌زگا ئیدارییه‌کانی ئیمبراتۆریه‌تدا بڵاوبوه‌وه‌، و له‌گه‌ڵ خۆشیدا کۆتایی به‌ پلانه‌ ‏بریقه‌دار و به‌زۆر سه‌پێنراوه‌که‌ش هێنا.‏

به‌ڵام له‌ ساڵی 1931دا، راوێژکار برونگ ده‌ستیکرد به‌ په‌یڕه‌وکردنی سیاسه‌تێکی نوێی ‏رێکخستنی نرخ. و هاوپه‌یمانه‌کانیشی سه‌ره‌سختانه‌ شوێنپێیان هه‌ڵگرت، که‌ یه‌که‌مینان هێتله‌ر ‏بوو، ده‌رئه‌نجام چیرۆکه‌که‌ خۆی دوباره‌کرده‌وه‌.‏

به‌ریتانیا و هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی دیکه‌ش که‌ له‌ کاتی جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مدا رێوشوێنی ‏چاوێریکردن و رێکخستنی نرخیان گرته‌به‌ر هه‌مان گرفتیان هه‌بوو. زۆرکرا بۆ ئه‌وه‌ی ‏شته‌کان به‌ره‌و پێش بچن. به‌ڵام هێشتا له‌سه‌ره‌تای گه‌شه‌یدابوو کاتێک سه‌رکه‌وتن و ناره‌زایی ‏گه‌ل بوه‌ مایه‌ی لابردنی هه‌موو ئه‌و پلانانه‌ی په‌یوه‌ندیان به‌ چاودێری بازاڕه‌وه‌ هه‌بوو.‏

مه‌سه‌له‌که‌ له‌ کاتی جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا جیاوازبوو. به‌ریتانیا ئه‌و کاته‌ رێگه‌یه‌کی ‏گرته‌به‌ر بۆ دیاریکردنی نرخی هه‌ندێک که‌لوپه‌له‌کان که‌ به‌ سه‌ره‌کی داده‌نران. و ناچاریش ‏بوو که‌ زیاتر به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ری و به‌رو شوێنێکی دورتری به‌رێت تا کار گه‌یشته‌ گۆڕینی ‏سه‌راپاگیری پلانی ئابوری وڵات و جیگرتنه‌وه‌ی به‌ ئازادی ئابوری. کاتێک شه‌ر ده‌ستیپێکرد، ‏به‌ریتانیا بریتیبوو له‌ کۆمۆنوێڵسێکی سۆشیالیستی.‏

جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌مان بێته‌وه‌ یاد که‌ سۆشیالیزمی به‌ریتانیا له‌ رێگه‌ی حکومه‌ته‌که‌ی ‏مسته‌ر ئاتلی کرێکارییه‌وه‌ نه‌هاته‌ به‌رهه‌م، به‌ڵکو له‌ڕیگه‌ی وه‌زاره‌تی جه‌نگه‌وه‌ که‌ وینستۆن ‏چه‌رچل سه‌رۆکایه‌تیده‌کرد. ئه‌وه‌ی پارتی کرێکارانی به‌ریتانیا کردی بریتی نه‌بوو له‌ ‏دامه‌زراندنی سۆشیالیزم له‌ وڵاتێکی ئازاددا، به‌ڵکو بریتیبوو له‌ هێشتنه‌وه‌ی سۆشیالیزم وه‌ک ‏ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌می جه‌نگ و دوای جه‌نگدا هاته‌ بوون.‏

‏ ئه‌م راستیه‌ په‌رده‌پۆشکرا له‌ رێگه‌ی ئه‌و هه‌سته‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌وه‌ که‌ دروستبوو پاش ‏به‌خۆماڵیکردنی بانکی ئینگلاند و کانه‌ خه‌ڵوزه‌کان و چه‌ند بوارێکی تری پیشه‌وه‌. سه‌رباری ‏ئه‌وه‌ش، پێویسته‌ به‌ریتانیا به‌ وڵاتێکی سۆشیالیستی ناوببرێت نه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ‏شێوه‌یه‌کی ره‌سمی موڵکایه‌تی هه‌ندێک پرۆژه‌ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ و خۆماڵیکردن، به‌ڵکو له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی هه‌موو چالاکییه‌ ئابورییه‌کانی له‌ژێر چاودێری و کۆنترۆڵی ته‌واوی حکومه‌ت و ‏دامه‌زراوه‌کانیدابوو. حکومه‌ت هه‌ڵده‌ستا به‌ ئاراسته‌کردنی دیاریکردنی سه‌رمایه‌ و هێزی کار ‏بۆ بواره‌ جیاجیاکانی کار و پیشه‌. ‏

حکومه‌ت هه‌ڵده‌ستا به‌ دیاریکردنی ئه‌وه‌ی ده‌بوو به‌رهه‌مبێنرێت. و سه‌روه‌ری له‌ زۆربه‌ی ‏چالاکییه‌ پیشه‌ییه‌کاندا به‌ته‌نها بۆ حکومه‌تبوو. و میلله‌تیش خرایه‌ بارێکه‌وه‌ که‌ به‌ته‌واوه‌تی ‏له‌ ژیُر سایه‌ی ویسایه‌تی حکومه‌تدابوو و ناچاریش بوو به‌بێ قه‌ید و شه‌رت ملکه‌چی ‏فه‌رمانه‌کانی بێت. هه‌رچی پیشه‌وه‌ر و خاوه‌نکاره‌ نوێ و پیشینه‌کانیشه‌، ته‌نها چه‌ند ‏ئه‌رکێکی لاوه‌کییان پێده‌سپێردرێت. هه‌موو ئه‌وه‌ی که‌ رێًگه‌یان پێدراوه‌ سه‌ربه‌ستانه‌ بیکه‌ن ‏بریتیه‌ له‌ جێبه‌جێکردنی بڕٍیاری فه‌رمانگه‌کانی حکومه‌ت.‏

ئه‌وه‌ی پێویسته‌ بیزانین ئه‌وه‌یه‌ که‌ دیاریکردنی نرخ، که‌ به‌ ته‌نها کاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ‏ژماره‌یه‌کی که‌می که‌لوپه‌ل، سه‌رکه‌وتو نابێت له‌ پێکاندنی ئامانجه‌که‌یدا. به‌ پێچه‌وانه‌ی ‏ئه‌مه‌شه‌وه‌، چه‌ندین کاریگه‌ری جێده‌هێڵێت که‌ له‌ گۆشه‌نیگای حکومه‌ت خۆشییه‌وه‌ له‌ باری ‏پێشخۆی خراپتره‌ که‌ حکومه‌ت هه‌وڵی گۆڕینی ده‌دات. ئه‌گه‌ر حکومه‌تیش بیه‌وێت ئه‌و ‏کاردانه‌وه‌ حه‌تمیانه‌ی که‌ ویستراو نیین بسڕێته‌وه‌، به‌رده‌وام ده‌بێت له‌سه‌ر رێڕه‌وه‌که‌ی خۆی و ‏له‌ دوا جاریشدا هه‌ڵده‌ستێت به‌ گۆڕنی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و دامه‌زراوه‌کانی بۆ ‏سۆشیالیزم له‌ جۆری هیندنبێرگ.‏

‏           قه‌یرانه‌کان و بێکاری

هه‌مان شتیش راسته‌ بۆ هه‌موو جۆره‌کانی دیکه‌ی خۆسه‌پاندنی له‌ دیارده‌کانی بازڕدا.‏
لانی که‌می رێژه‌ی مامناوه‌ندی کرێ، جا ئایا به‌گوێره‌ی بڕیارێک بێت که‌ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌ ‏ده‌رکرابێت و سه‌پێنرابێت یاخودی له‌ رێگه‌ی به‌کارهێنانی هێز و فشاری سه‌ندیکای ‏کرێکارانه‌وه‌ ، ساڵ به‌ ساڵ بێکارییه‌کی به‌کۆمه‌ڵی درێژخایه‌نی لێده‌که‌وێته‌وه‌ ئه‌ویش ‏له‌رێگه‌ی به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی مامناوه‌ندی کرێ بۆ سه‌رو کرێی بازاڕی ئازاد و کۆتنه‌کراو. ‏

هه‌وڵه‌کانی که‌مکردنه‌وه‌ی ئاستی مامناوه‌ندی سود له‌ رێگه‌ی به‌رفراوانکردنی ئیعتیماداته‌وه‌، ‏راسته‌ ده‌بێته‌ هۆی خولقاندنی واده‌یه‌ک له‌ بوژانه‌وه‌ی بیزنس. به‌ڵام ئه‌و خۆشگوزه‌رانییه‌ی ‏لێیده‌که‌وێته‌وه‌ ته‌نها به‌رهه‌مێکه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی ده‌ستکرد هاتۆته‌ بوون و ده‌شبێته‌ هۆی ‏که‌مبونه‌وه‌ی نرخ و که‌سادی ئابوری. خه‌ڵکیش ناچارده‌بن باجی گه‌وره‌ی ئه‌و پاره‌ ئاسانه‌ ‏ده‌تکه‌وتوه‌ بێًسه‌روبه‌ره‌ بده‌ن که‌ له‌ ئه‌نجامی فراوانکردنی ره‌سید و هه‌ڵئاوسانه‌وه‌ دروست ‏ده‌بێت.‏

دوباره‌بونه‌وه‌ی ماوه‌ی که‌سادی ئابوری و بێکاری به‌کۆمه‌ڵ بۆته‌ مایه‌ی زراندنی ناوی ‏سه‌رمایه‌داری له‌ نێو ئه‌و خه‌ڵکانه‌دا که‌ توانای جیاوازیکردنیان لاوازه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ی ئه‌و ‏روداوانه‌ له‌ ئه‌نجامی کاری بازاری ئازاده‌وه‌ نه‌هاتونه‌ته‌ بوون. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌شه‌وه‌، ئه‌مه‌ ‏ده‌رئه‌نجامی ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ته‌ به‌ نیه‌تی باشه‌وه‌ به‌ڵام به‌بێ بوونی حیکه‌مه‌تی بازاڕ. ‏

تاقه‌ رێگه‌یه‌ک بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی مامناوه‌ندی کرێ و ئاستی گشتیی گوزه‌ران ته‌نها ‏بریتییه‌ له‌ زیادکردنی سه‌رمایه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ژماره‌ی دانیشتواندا. تاقه‌ رێگه‌ بۆ ‏به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی مامناوه‌ندی کرێ به‌ شێوه‌یه‌کی هه‌میشه‌یی و بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی که‌ ‏به‌دوای کاردا ده‌گه‌ڕێن و خوازیاری ده‌ستکه‌وتنی کرێن، ته‌نها له‌ رێگه‌ی زیادکردنی به‌رهه‌می ‏هه‌وڵی پیشه‌سازییه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌ویش به‌ زیادکردنی پشکی(ره‌سید) هه‌موو تاکه‌کان له‌ ‏سه‌رمایه‌گوزاری کاردا.

ئه‌وه‌ی وایکردوه‌ ئاستی کرێ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کان به‌ رێژه‌یه‌کی ‏به‌رچاو له‌ هی وڵاتانی ئاسیا و ئه‌وروپا به‌رزتربێت بریتییه‌ له‌و راستییه‌ی که‌ پشتگیری هه‌وڵ ‏و گرفته‌کانی کرێکاری ئه‌مه‌ریکی به‌ ئامرازی زیاتر و باشتر ده‌کرێت. ئه‌وه‌ی که‌ له‌ توانای ‏حکومه‌تێکی باشدایه‌ی ئه‌نجامیبدات بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی خۆشکوزه‌رانی دارایی گه‌ل، ‏بریتییه‌ له‌ دامه‌زراندن و پاراستنی سیسته‌می دامه‌زراوه‌یی که‌ هیچ جۆره‌ به‌ربه‌ستێکی تێدا ‏نیه‌ له‌ڕوی که‌ڵه‌که‌بونی هه‌ڵکشاوی سه‌رمایه‌ی نوێی پێویست بۆ باشترکردنی شێوازه‌کانی ‏به‌رهه‌مهێنانی ته‌کنه‌لۆجیا. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌رمایه‌داری له‌ رابردودا به‌ده‌ستی هێناوه‌ و ‏له‌ داهاتوشدا ده‌یکات، ئه‌گه‌ر تێکوپێک نه‌درێت له‌ رێگه‌ی سیاسه‌تێکی هه‌ڵه‌ی سه‌رکه‌شانه‌وه‌.‏

دوو رێگه‌ به‌ره‌و سۆشیالیزم‏

ناکرێت ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت وه‌ک سیسته‌مێکی ئابوریی ته‌ماشابکرێت که‌ چاره‌نوسی ‏مانه‌وه‌یه‌. به‌ڵکو شێوازێکه‌ له‌ گۆڕینی سه‌رمایه‌داری بۆ سۆشیالیزم له‌رێگه‌ی چه‌ند هه‌نگاوێکی ‏به‌دوایه‌کدا هاتوو. به‌و پێیه‌ش جیاوازه‌ له‌وه‌ی که‌ کۆمه‌نیسته‌کان ده‌یانه‌وێت سۆشیالیزم به‌ ‏یه‌ک پیاکێشان به‌دی بهێنن. جیاوازییه‌که‌ش ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دوا ئامانجی بزوتنه‌وه‌ سیاسییه‌که‌، ‏به‌ڵکو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و که‌ره‌سته‌ ته‌کتیکییانه‌ی که‌ په‌نایان بۆ ده‌بردرێت بۆ به‌دیهێنانی ‏ئامانجێک که‌ هه‌ردوو گروپه‌که‌ له‌ هه‌وڵی به‌دیهێنانیدان.‏

کارل مارکس و فرێدریک ئه‌نگلس هه‌ریه‌ک له‌ ئه‌و دوو رێگه‌یه‌یان به‌ په‌سه‌ند زانیوه‌ بۆ ‏گه‌یشتن به‌ سۆشیالیزم. له‌ ساڵی 1848دا، و له‌ مانیفێستی کۆمۆنیستتدا، هه‌ردوکیان هه‌ستاون ‏به‌ کورتکردنه‌وه‌ی پلانی گۆڕانی پله‌ به‌ پله‌ی سه‌رمایه‌داری بۆ سۆشیالیزم. پێویسته‌ ئاستی ‏چینی پرۆلیتاریا به‌رزبکرێته‌وه‌ بۆ ئاستی چینی فه‌رمانڕه‌وا و به‌کارهێنانی سه‌روه‌رییه‌که‌ی ‏‏”بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نکاو به‌ هه‌نگاو سه‌رتاپای سه‌رمایه‌ له‌ چینی بۆرژوا بسه‌ندرێته‌وه‌.” ‏

هه‌ردوکیشیان رایانگه‌یاندوه‌ که‌ “ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌رێگه‌ی هێرشی تونده‌وه‌ دێته‌دی بۆ سه‌ر ‏مافی موڵکایه‌تی و بارودۆخی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری، به‌و پێیه‌ش، به‌هۆی ‏چه‌ند رێگه‌ چاره‌یه‌که‌وه‌ که‌ له‌ روی ئابورییه‌وه‌ به‌پێی پێویست نیه‌ و ناکرێت داکۆکی ‏لێبکرێت، به‌ڵام له‌کاتی بزوتنه‌وه‌که‌دا تێیده‌په‌ڕێنێت، ئه‌ویش پێًویستی به‌ هێرشی زیاتر ‏ده‌بێت بۆ سه‌ر سیسته‌می کۆمه‌ڵایه‌تی کۆن، که‌ هیچ رێگه‌ چاره‌یه‌ک نیه‌ بۆ ئه‌نجامدانی ‏شۆرشێک له‌ سه‌رتاپای شێوازی به‌رهه‌مهێناندا.”  به‌م ئاراسته‌یه‌شدا هه‌ستاون به‌ ژماردنی 10 ‏رێگه‌ چاره‌ بۆ گه‌یشتن به‌م ئاسته‌.‏

له‌ ساڵانی دواتردا مارکس و ئه‌نگلس رایان گۆڕی. مارکس له‌ په‌رتوکه‌ سه‌ره‌کییه‌که‌یدا ‏‏”سه‌رمایه‌” که‌ له‌ ساڵی 1867 دا بڵاوکرایه‌وه‌، مارکس شته‌کانی به‌شێوه‌یه‌کی جیاواز ده‌بینی. ‏سۆشیالیزم هه‌ر ده‌بێت بێته‌دی “له‌گه‌ڵ حه‌تمه‌ییه‌تی یاسای سروشت”. به‌ڵام ناکرێت ‏سه‌رهه‌ڵبدات پێش ئه‌وه‌ی سه‌رمایه‌داری بگاته‌ قۆناغی پێگه‌یشتنی خۆی.‏

ته‌نها یه‌ک رێگه‌ش هه‌یه‌ بۆ هه‌ره‌سهێنانی سه‌رمایه‌داری، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنی ‏هه‌نگاو به‌ هه‌نگاوی سه‌رمایه‌داری خۆی. ته‌نها ئه‌و کاته‌ش، دوایین گه‌وره‌ شۆرشی چینی ‏کرێکار گورزی کوشنده‌ی خۆی ده‌وه‌شێنێت و سه‌رده‌می خۆشگوزه‌رانی و ژیانی شاد دێته‌ ‏ئاراوه‌.‏

له‌ گۆشه‌ نیگای ئه‌م باوه‌ڕه‌وه‌، مارکس و رێبازی مارکسی کلاسیکی هه‌ردوکیان هه‌موو ئه‌و ‏سیاسه‌تانه‌ ره‌تده‌که‌نه‌وه‌ که‌ بانگێشه‌ی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ ده‌توانن هه‌ڵًبستن به‌ رێکخستن و ‏کارکردن به‌ ئاراسته‌ی چاکترکردنی سه‌رمایه‌داری. ‏

راشیده‌گه‌یه‌نن که‌ سیاسه‌تی له‌و جۆره‌ نه‌ک ته‌نها بێ هوده‌یه‌، به‌ڵکو سه‌رتاپای زه‌ره‌ر به‌خشه‌ ‏له‌به‌ر ئه‌وه‌ی کار ده‌کات به‌ ئاراسته‌ی دواخستنی هاتنی سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری و کامڵبوونی،  ‏دواتریش هه‌ره‌سهێنانی.‏

به‌و پێیه‌ش ئه‌و جۆره‌ له‌ سیاسه‌ت پێشکه‌وتوخواز نیه‌، به‌ڵگو دواکه‌وتوخوازه‌. ئه‌م نمونه‌یه‌ی ‏پێشتربوو که‌ وایکرد پارتی سۆشیالیستی دیموکراتی ئه‌ڵمانی ده‌نگبدات له‌ دژی یاسای ‏زه‌مانه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ بیسمارک داینابوو، هه‌روه‌ها په‌کخستنی پلانی بسمارک بۆ ‏خۆماڵیکردنی پیشه‌سازی توتنی ئه‌ڵمانی.‏

له‌ کۆشه‌ نیگای هه‌مان پره‌نسیپیشه‌وه‌، کۆمه‌نیسته‌کان ئه‌مه‌یان به‌ “پرۆتۆکۆلێکی ئه‌مه‌ریکی ‏نوێی” پۆلێنکرد ناویان برد به‌ پلانگێڕییه‌کی ره‌جعی یه‌کجار زیانبه‌خش به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ‏راسته‌قینه‌کانی کرێکاران.‏

ئه‌وه‌ی که‌ پیویسته‌ درکی پێبکه‌ین ئه‌وه‌یه‌ که‌ دوژمنایه‌تی نێوان بانگێشه‌بۆکه‌رانی ‏ده‌ستێوه‌ردانی حکومه‌ت و کۆمه‌نیسته‌کان بریتیه‌ له‌ به‌رجه‌سته‌بونی ململانێنی نێوان رێبازی ‏مارکسیزمی سه‌رتا و مارکسیزمی دواقۆناغ. ململانێی نێوان مارکسی ساڵی 1848 ی نوسه‌ر ‏په‌رتوکی “مانیفێستی کۆمۆنیستی” و مارکسی ساڵی 1867ی نوسه‌ری په‌رتوکی “سه‌رمایه‌”.‏

به‌راستی ئه‌وه‌ ناکۆکییه‌کی روکه‌شه‌ که‌ ده‌بینین ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ی که‌ مارکس تێیدا ئه‌و ‏سیاسه‌ته‌ هه‌نوکه‌ییانه‌ی خستۆته‌ روو که‌ دژی کۆمۆنیزمی ساخته‌یه‌ که‌ ناسراوه‌ به‌ ‏‏”مانیفێستی کۆمۆنیستی”.‏

دوو رێگه‌ هه‌یه‌ بۆ گۆڕانی سه‌رمایه‌داری به‌ره‌و سۆشیالیزم. یه‌کێکیان خۆی له‌ ‏ده‌ستسبه‌سه‌راگرتنی موڵکدارێتی سه‌رجه‌م کێڵگه‌ و کارگه‌ و کۆگا بازرگانییه‌کان و ‏به‌گه‌رخستنیان له‌ رێگه‌ی ده‌زگایه‌کی بیرۆکراتی له‌ شێوه‌ی ئیداره‌ی حکومه‌تدا. هه‌روه‌ک ‏لینین ده‌ڵێت کۆمه‌ڵگا سه‌رتاپای ده‌بێته‌ “یه‌ک فه‌رمانگه‌ و یه‌ک کارگه‌ که‌ به‌ کارکردنی ‏یه‌کسان و کرێی یه‌کسان ده‌ناسرێته‌وه‌” و سه‌رجه‌می ئابوریش رێکده‌خرێت “له‌سه‌ر بنه‌مای ‏سیسته‌می پۆسه‌ته‌”.‏

رێگه‌ی دوه‌میش بریتییه‌ له‌ شێوازی پلانی هیندنبێرگ، که‌ ئه‌ویش نمونه‌ی ئه‌ڵمانیی ره‌سه‌نه‌ ‏بۆ ده‌وڵه‌تی پلان و خۆشگوزه‌رانی. ئه‌م رێگه‌یه‌یان هه‌موو دامه‌زراوه‌کان و تاکه‌کان ‏ناچارده‌کات که‌ به‌ته‌واوه‌تی پابه‌ندی ئه‌و فه‌رمانانه‌بن که‌ له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی ‏به‌ڕێوه‌بردنی به‌رهه‌مهێنانی سه‌ر به‌ حکومه‌ته‌وه‌ ده‌رده‌چن.

ئه‌مه‌ش مه‌به‌ستی یاسای ‏گێرانه‌وه‌ی سه‌لامه‌تی پیشه‌سازی نیشتیمانی ساڵی 1933 بوو، که‌ به‌ربه‌رکانی که‌رتی کرێکاران ‏له‌کاریان خست و دادگای باڵاش رایگه‌یاند که‌ ده‌ستوریی نییه‌. ئه‌مه‌یه‌ بیرۆکه‌ی شاراوه‌ی ئه‌و ‏هه‌وڵانه‌ی ده‌یانه‌وێت پرۆژه‌ تایبه‌ته‌کانی پلاندانان بگۆڕن.‏

‏کۆنترۆڵکردنی ئاڵوگۆڕی بیانی (واته‌ دراو و ره‌سیدی بیانی)‏

ئیداره‌ی سه‌ره‌کی بۆ هێنانه‌دی جۆری دووه‌م له‌ سۆشیالیزم له‌ وڵاتانی پیشه‌سازی وه‌ک ‏ئه‌ڵمانیا و به‌ریتانیادا خۆی له‌ کۆنترۆڵکردنی ئاڵوگۆڕی بیانیدا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ ‏توانایاندا نیه‌ خۆراکی گه‌له‌کانیان له‌سه‌ر بنه‌مای به‌روبومه‌ ناوخۆییه‌کانیان دابینبکه‌ن، بۆیه‌ ‏پێویستیانه‌ بڕی هێجگاری زۆری خواردن و که‌ره‌سته‌ی خاو هاورده‌ بکه‌ن. ‏

بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن پاره‌ی ئه‌وه‌ هاورده‌ زۆر پێویستانه‌ش بده‌نه‌وه‌، ناچارن ئه‌و که‌لوپه‌لانه‌ ‏بنێرنه‌ ده‌ره‌وه‌ که‌ له‌ که‌ره‌سته‌ی خاوی هاورده‌ دروستکراون. و له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی باسمانکرد، ‏هه‌موو کرده‌یه‌کی بازرگانی به‌شێوه‌کی نزیکه‌یی، راسته‌وخۆ یان ناراسته‌وخۆ، ده‌چێنه‌ خانه‌ی ‏هاوردن و هه‌ناردن، یان هه‌ردوکیان پێکه‌وه‌. له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ش، قۆرغکردنی کڕین و ‏فرۆشتنی دراو و ره‌سیدی بیانی له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌ وا ده‌کات هه‌موو چالاکییه‌کی بازرگانی ‏پشت به‌ هه‌ڵسوکه‌وتی ره‌های حکومه‌ت ببه‌ستێت که‌ خه‌ریکی کۆنترۆڵکردنی ئاڵوگۆڕی ‏بیانییه‌.‏

له‌م وڵاته‌ (واته‌ ئه‌مریکا) مه‌سه‌له‌که‌ به‌ جۆرێکی تره‌. قه‌باره‌ی بازرگانی ده‌ره‌کی تا راده‌یه‌ک ‏بچوکه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌می قه‌باره‌ی بازرگانی وڵاتدا. به‌م پێًیه‌ش، کۆنترۆڵکردنی ‏ئاڵوگۆڕی بیانی به‌شێوه‌یه‌کی که‌م کارده‌کاته‌ سه‌ر به‌شه‌ زۆر گه‌وره‌تره‌که‌ی بازرگانی ‏ئه‌مه‌ریکی. ئه‌مه‌ش هۆکاری نه‌بوونی هه‌ر پێشنیارێکه‌ له‌ به‌رنامه‌ی پلاندانه‌رانی ئه‌م وڵاته‌ ‏له‌باره‌ی کۆنترۆڵکردنی ئاڵوگۆڕی بیانییه‌وه‌. ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی ئه‌وان چاودێریده‌که‌ن، به‌ ‏ئاراسته‌ی دیاریکردنی نرخ و کرێ و نرخی سود ده‌بێت. هه‌روه‌ها به‌ ئاراسته‌ی چاودێریکردنی ‏وه‌به‌رهێنانی دیاریکردنی قازانج و داهات ده‌بێت.‏

باجی هه‌ڵکشاو

ئه‌گه‌ر چاوێک بخشێنینه‌وه‌ به‌ په‌ره‌سه‌ندنی رێژه‌ی باجی ده‌رامه‌ت له‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێکی ‏باجی داهاتی فیدرالییه‌وه‌ له‌ ساڵی 1913 تا کاتی ئێستامان، شتێکی چاوه‌ڕواننه‌کراوبوو ببینین ‏رۆژێک دێت باج له‌ سه‌دا سه‌دی سه‌رجه‌می بڕه‌ زێده‌کانی داهاتی ده‌نگده‌ری ئاسایی ‏هه‌ڵده‌لوشێت. ئه‌مه‌ش ئه‌و شته‌یه‌ که‌ مارکس و ئه‌نگلس بیریان لێده‌کرده‌وه‌ کاتێک پێشنیاری ‏مانیفێستی کۆمۆنیستییان کرد “باجی ده‌رامه‌تی به‌ قورسی هه‌ڵکشاو یان پله‌ به‌ پله‌.”‏

یه‌کێکی دیکه‌ی له‌ پێشنیاره‌کانی مانیفێستی کۆمۆنیزم بریتیبوو له‌ “هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌موو ‏مافێکی بۆمانه‌وه‌ (وه‌ره‌سه‌)”. ده‌بینین که‌ هیچ کام له‌ به‌ریتانیا و ئه‌مه‌ریکا نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ‏ئه‌م خاڵه‌. به‌ڵام که‌ جارێکی دیکه‌ ته‌ماشای مێژووی باجی خانوبه‌ره‌ ده‌که‌ین’، ده‌بینین که‌ ‏زیاتر و زیاتر له‌و ئامانجه‌ نزیک بۆته‌وه‌ که‌ مارکس دایرشتوه‌. باجی خانوبه‌ره‌ به‌و ئاسته‌ی ‏که‌ پێشتر پێیگه‌یشتبوو له‌ که‌رته‌ به‌رزه‌کان، چیتر به‌ باج نادرێنه‌ قه‌ڵه‌م. به‌ڵکو بریتین له‌ ‏رێوشوێنی لێسه‌ندنه‌وه‌ی موڵکایه‌تی. ‏

ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌شی که‌ سیسته‌می باجی هه‌ڵکشاوی له‌سه‌ر به‌نده‌، خۆی له‌وه‌دا ده‌بنێته‌وه‌ که‌ ‏داهات و موڵکوماڵی چینه‌ خۆشگوزه‌رانه‌کان نه‌توانرێت به‌ ئاسانی په‌ی پێببرێت. ئه‌وه‌شی که‌ ‏داکۆکیکه‌ران له‌ رێژه‌ی ئه‌و باجانه‌ی باسمانکرد درکیان پێنه‌کردوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕی زۆری ‏باجی ده‌رامه‌ت، سه‌رف نه‌ده‌کرا، به‌ڵکو پاشه‌که‌وت ده‌کرا و وه‌به‌رده‌هێنرا. ‏

له‌ راستیشدا، ئه‌م سیاسه‌ته‌ داراییه‌ نه‌ک به‌ ته‌نها رێگه‌ ده‌گرێت له‌ که‌ڵه‌که‌ بوونی زیاتری ‏سه‌رمایه‌ی نوێ، به‌ڵکو ده‌بێته‌ مایه‌ی نزمبونه‌وه‌ی ئاستی که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌. ئه‌مه‌ش ‏بێگومان باری هه‌نوکه‌ییه‌ له‌ به‌ریتانیا.‏

مه‌یل به‌ره‌و سۆشیالیزم

روداوه‌کانی سێ ساڵی رابردوو به‌ره‌وپێشچونێکی به‌رده‌وامی به‌خۆیه‌وه‌ بینی، سه‌رباری ‏په‌ککه‌وتنی جارجاره‌ی، به‌ ئاراسته‌ی دامه‌زراندنی سۆشیالیزم له‌م وڵاته‌ له‌سه‌ر شێوازی ‏به‌ریتانی و ئه‌ڵمانی.‏‎ ‎ئه‌مه‌ریکا دوای ئه‌و دوو وڵاته‌ به‌ واده‌یه‌ک ده‌ستیکرد به‌ هه‌نگاونان ‏به‌ره‌و ئه‌و ئاراسته‌یه‌، و له‌ ئێستادا زۆری ماوه‌ بگاته‌ ئه‌و ئامانجه‌.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئاراسته‌ی ‏سیاسه‌ته‌که‌ نه‌گۆڕیت، ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی ده‌گۆڕێت، له‌ خاڵی له‌نه‌کاو و ناگرنگ، له‌وه‌ی که‌ رویدا ‏له‌ ئه‌ڵمانیای هێتله‌ری و به‌ریتانیای ئاتلیدا. سیاسه‌تی نێوه‌ندی رێگه‌ سیاسه‌تێکی ئابووری نیه‌ ‏که‌ بتوانێت به‌رده‌وام بێت، به‌ڵکو شێوازێکه‌ بۆ به‌دیهێنانی سۆشیالیزم پله‌ به‌ پله‌.‏

‏سه‌رمایه‌داریی که‌لێندار

زۆربه‌ی خه‌ڵک نارازین. هه‌موویان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و راستییه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ‏یاسایانه‌ی که‌ ئامانجیان پلاندانان یان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی مۆڵکایه‌تییه‌ به‌هۆی باجی ‏هه‌ڵکشاوه‌وه‌، ئه‌مانه‌ چه‌ند که‌لێنێکیان جێهێشتوه‌ که‌ بوارێک بۆ دامه‌زراوه‌ تایبه‌ته‌کان ‏جێده‌هێڵێت تا بتوانن له‌ سایه‌ی دا به‌رده‌وامبن. هه‌بوونی ئه‌و که‌لێنانه‌ تا ئێستا و ‏به‌هۆیانه‌وه‌ تا ئێستا ئه‌م وڵاته‌ به‌ وڵاتێکی ئازار داده‌نرێت، ئه‌مه‌ش راسته‌.‏

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، سه‌رمایه‌داری که‌لێندار که‌ باسمانکرد سیسته‌مه‌ێکی هه‌تاهه‌تایی نیه‌. به‌ڵکو ‏واده‌یه‌کی دواخستنه‌، به‌و پێیه‌ی هێزه‌ کاراکان له‌ ئێستادا خه‌ریکی پرکردنه‌وه‌ی ئه‌و ‏که‌لێنانه‌ن. ئه‌و بواره‌ی که‌ دامه‌زراوه‌ تایبه‌ته‌کان به‌ ئازادی کاریتێدا ده‌که‌ن، رۆژ به‌ رۆژ روو ‏له‌ که‌مبونه‌.

گه‌یشتن به‌ سۆشیالیزم شتێکی حه‌تمی نیه‌‏

بێگومان ئه‌م ده‌رئه‌نجامه‌ حه‌تمی نیه‌، به‌و پێیه‌ی ده‌توانین ئاراسته‌کان بگۆڕین هه‌روه‌ک چۆن ‏زۆربه‌یان به‌ درێژایی مێژوو گۆڕاون. دۆگمای مارکسیزم بڕوای وایه‌ که‌ سۆشیالیزم هه‌ر دێت ‏وه‌ک به‌شێک له‌ “حه‌تمییه‌تی یاسای سروشت”، ئه‌مه‌ بیرۆکه‌یه‌کی سه‌رپێییه‌ و هیچ ‏به‌ڵگه‌یه‌کی سه‌لماندنی نیه‌. به‌ڵام ئه‌و ناوبانگه‌ی که‌ ئه‌و پێشبینییه‌ نه‌زۆکه‌ هه‌یه‌تی ته‌نها ‏له‌نێو مارکسییه‌کاندا نیه‌، به‌ڵکو له‌ نێو گه‌لێک له‌ نامارکسییانه‌شدا که‌ خویان به‌ مارکسی ‏ده‌زانن، که‌ ئه‌ویش ئامرازی سه‌ره‌کییه‌ له‌به‌روپێشچوونی سۆشیالیزمدا.‏

‏ ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ رۆحی هه‌ستکردن به‌ به‌زین له‌نێو ئه‌وانه‌دا بڵاوده‌کاته‌وه‌ که‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ‏ده‌یانویست بوێرانه‌ شه‌ر له‌ دژی هه‌ره‌شه‌ی سۆشیالیزم بکه‌ن. ‏

به‌هێزترین هاوپه‌یمانی روسیای سۆڤێتیش ئه‌و په‌یڕه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت “شه‌پۆلی داهاتوو” ‏ده‌مانبات به‌ره‌و سۆشیالیزم، و ده‌رئه‌نجامیش به‌ یه‌کێک له‌ مه‌سه‌له‌ “پێشکه‌وتووخوازه‌کان” ‏داده‌نرێت له‌ هاوسۆزیدا له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌می ئه‌و رێوشوێنانه‌ی که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی روو له‌ زیادبوو ‏سنوربه‌ندی پرۆسه‌ی ئابوری بازاڕ ده‌کات.‏

ته‌نانه‌ت ئه‌م وڵاته‌ش که‌ سه‌ده‌یه‌ک قه‌رزاری “تاکگه‌رایی سه‌رسه‌خت”، و ئه‌وه‌ش باڵاترین ‏ئاسته‌ که‌ هه‌ر وڵاتێک پێییبگات، رای گشتی پره‌نسیپی ده‌ستێوه‌ردان ره‌تده‌کاته‌وه‌. له‌ په‌نجا ‏ساڵی رابردودا، هه‌زاران په‌رتوک بڵاوکرانه‌وه‌ که‌ سه‌رمایه‌داری تۆمه‌تبارده‌که‌ن و بانگێشه‌ بۆ ‏ده‌ستێوه‌ردانی ریشه‌یی حکومه‌ت و ده‌وڵه‌تی خۆشگوزه‌رانی و سۆشیالیزم ده‌که‌ن.

هه‌رچی ئه‌و ژماره‌ که‌مه‌ی ئه‌و په‌رتوکانه‌شه‌ که‌ هه‌وڵًیانداوه‌ به‌شێًوه‌یه‌کی گونجاو ئه‌رکی ‏ئابوری بازاری ئازاد باس بکه‌ن، ئه‌وه‌نده‌ که‌مبوون که‌ خه‌ریکبوو خوێنه‌ر تێبینییان نه‌کات. ‏نوسه‌ره‌کانیان به‌ نه‌ناسراوی مانه‌وه‌، له‌ کاتێکدا نوسه‌رگه‌لی وه‌ک فیلیبن و کۆمێنو و جۆن ‏دیوی و لاسکی تیشکی زۆریانه‌ خرایه‌ سه‌ر و به‌ شانوباڵایاندا هه‌ڵدرا. ‏

یه‌کێک له‌ راستییه‌ زۆر دیار و ئاشکراکان ئه‌وه‌یه‌ که‌ شانۆ و پیشه‌سازی هۆلیود هیچیان که‌متر ‏نیه‌ له‌ رۆمانه‌کان له‌ ره‌خنه‌گرتنی ریشه‌ییدا له‌ دامه‌زراوه‌ ئازاده‌کان. له‌م وڵاته‌ش چه‌ندین ‏بڵاوکراوه‌ هه‌یه‌ که‌ له‌ هه‌موو مه‌یه‌سه‌له‌یه‌کدا هێرشی توند و تورٍِه‌ ده‌کاته‌ سه‌ر ئازادی ‏ئابوری. و زۆر ده‌گمه‌نیشه‌ گۆڤارێکی بیرورا ببدۆزیته‌وه‌ که‌ داکۆکی بکات له‌و سیسته‌مه‌ی که‌ ‏خۆراکی باش و لانه‌ و ئۆتۆمبێل و به‌فرگره‌ و رادیۆ و چه‌ندینی تریشی بۆ زۆربه‌ی خه‌ڵک ‏دابینکردوه‌، که‌ که‌سانی وڵاتانی دیکه‌ به‌ که‌مالیات ناویان ده‌به‌ن.‏

کاریگه‌ری ئه‌م مه‌سه‌لانه‌ له‌وه‌دایه‌ که‌ له‌روی کردارییه‌وه‌ کاری زۆر که‌م کراوه‌ بۆ پاراستنی ‏سیسته‌می دامه‌زراوه‌ تایبه‌ته‌کان. ته‌نها تا-نیوه‌ی-رێگه‌-رۆیشتوه‌کان له‌و بڕوایه‌دان که‌ ‏سه‌رکه‌وتنیان به‌ده‌ستهێناوه‌ کاتێک کرده‌یه‌کی روخێنه‌ریان که‌مێک دواخستوه‌. ئه‌وان ‏به‌رده‌وام له‌ به‌ره‌ودواچوندان.‏

ئه‌مڕۆ له‌گه‌ڵ ئه‌و رێوشوێنانه‌دا هه‌ڵده‌که‌ن که‌ 10 یان 20 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر بڕوایان وابوو که‌ ‏جێگه‌ی وتووێژ نیه‌. و چه‌ند ساڵێکی تریش ملده‌ده‌ن بۆ چه‌ند رێوشوێنێک که‌ ئێستا زۆر ‏دوری ده‌زانن ته‌نانه‌ت قسه‌شی له‌سه‌ر بکه‌ن.‏

تاقه‌ رێگریش له‌ هاتنی سۆشیالیزمی سته‌مکار ته‌نها به‌ گۆڕینی سه‌رتاپاگیر دێت له‌ ‏ئایدۆلۆجیاکاندا. و ئه‌وه‌شی که‌ پێویستمانه‌ بریتی نیه‌ له‌ دژایه‌تی سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم، ‏به‌ڵکو په‌سه‌ندکردنێکی پۆزه‌تیڤ و راستگۆیانه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌ی به‌ هه‌موو سه‌روه‌ت و ‏سامانمان قه‌رزاریین، و که‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌مان له‌و سه‌رده‌مه‌ تێپه‌ڕیوانه‌ی به‌شێوه‌یه‌کی ‏به‌راوردکارانه‌ کۆتبونه‌داوی بوون جیاده‌کاته‌وه‌. ‏

ئه‌م وانه‌یه‌ له‌به‌رده‌م کۆمه‌ڵه‌ی زانکۆ نیۆرکدا پێشکه‌شکراوه‌ له‌ رۆژی 18ی نیسانی ساڵی 1950. ‏و بۆ یه‌که‌م جاریش له‌لایه‌ن کۆمێرشیاڵ ئاند فاینانشیاڵ کرۆنیکه‌ڵ له‌ 4ی ئایاری 1950 ‏چاپکراوه‌.‏

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.