روخانی دیواری بەرلین و وانە مێژوویەکانی

♦ پێشواز سەعدوڵڵا فەیزوڵڵا

2010-09-29

دیواری به‌رلین‌ بۆ ماوه‌ی نزیکه‌ی سی ساڵ ببووه‌ نمونه‌ی جیاکردنه‌وه‌ی دوو جیهانی دژ به‌ یه‌ک، جیهانێک  که‌ تێیدا مرۆڤه‌کان ئازادبوون له‌ هه‌ڵبژارده‌نه‌کان و شێوازی ژیانیاندا، به‌رلینی خۆرئاوا، به‌رامبه‌ر به‌ جیهانێک که‌ تێیدا مرۆڤه‌کان هه‌میشه‌ له‌ ژێر چاودێری پۆلیسی نهێنی (ستازی)دا بوون و له‌سه‌ر جیاوازی بیروڕایان له‌ ڕژێمی وڵات و هه‌وڵدانیان به‌ره‌و ئازادی سزا ده‌دران. هه‌زاران که‌س ره‌وانه‌ی زیندان کران، هه‌زارانیش له‌ هه‌وڵیاندا بۆ هه‌ڵهاتن له‌ سته‌مکاری، گیانیان له‌ده‌ستدا. ملیۆنان خه‌ڵکیش به‌رده‌وام له‌ژێر چاودێری پۆلیسی نهێنیدا بوون.

دیواری به‌رلین که‌ له‌ ساڵی 1961 دا دروستکرا و له‌ 9ی تشرینی دووه‌می 1989دا روخا، سه‌رباری ئه‌وه‌ی که‌ هێڵی جیاکه‌ره‌وه‌ هه‌ردوو ئه‌ڵمانیا بوو، له‌هه‌مان کاتیشدا ببوه‌ ره‌مزی جیاکردنه‌وه‌ی جیهانی دیموکراسی له‌ جیهانی کۆمۆنیستی له‌ژێر چه‌تری یه‌کێتی سۆڤیه‌تدا. هه‌ره‌سی دیواری به‌رلین له‌ مێژوودا وه‌ها ناسراوه‌ که‌ وه‌ک یاری دۆمینه‌ ریزکردن، هه‌موو وڵاتانی دیکه‌ی ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات و یه‌کێتی سۆڤیه‌تی به‌دوای خۆیدا کێشکرد و له‌ ماوه‌ی ته‌نها دوو ساڵدا هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ حوکمی تۆتالیتاری رزگاریان بوو و رویان کرده‌ دیموکراسیه‌ت و ئازادی.

ده‌کرێت له‌و ئه‌زمونه‌وه‌ دوو وانه‌ فێڕ ببین.

وانه‌ی یه‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ هیچ رژێمێک ناتوانێت ئازادیه‌کانی مرۆڤ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ زه‌وتبکات و هیچ به‌هایه‌ک بۆ مرۆڤ نه‌هێڵێته‌وه‌ و بیکاته‌ که‌ره‌سته‌یه‌ک به‌ده‌ستی ده‌وڵه‌تی سه‌رکوتکه‌ر و ده‌زگا ئه‌منیه‌کانیه‌وه‌ که‌ به‌ ئاره‌زوی خۆیان بیانکوژن و زیندانیان بکه‌ن.

وانه‌ی دووه‌م و هه‌ره‌ گرنگیش ئه‌وه‌یه‌ که‌ رژێمی له‌و جۆره‌ هه‌رگیز ناتوانێت درێژه‌ به‌ کرده‌وه‌ و ئایدۆلۆجیای سته‌مکارانه‌ بدات به‌ناوی ‘به‌رژه‌وه‌ندی گه‌ل’، ‘به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی چینێکی دیاریکراو’، ‘هه‌ڕه‌شه‌کانی دوژمن’، هتد.

یه‌کێک له‌ دیارده‌ مه‌ترسیداره‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ ژماره‌یه‌ک له‌و وڵاتانه‌ی که‌ له‌ژێر سایه‌ی سته‌مکاری ده‌ربازبوون و رویان کردۆته‌وه‌ دیموکراسیه‌ت، هێشتا به‌ته‌واوی نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ به‌ته‌واوه‌تی سه‌رجه‌م ئازادیه‌کان فه‌رماهه‌م بکه‌ن: ئازادی تاکه‌که‌سی، ئازادی سیاسی و ئازادی ئابوری.

کرانه‌وه‌ی بازاڕ و په‌ێڕه‌وکردنی جۆرێک له‌ ئابوری ئازاد و په‌یڕه‌وکردنی هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی و سه‌رۆکایه‌تی  به‌ته‌نها زامن نین بۆ دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد. کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ ئازادی سیاسی تێدا نه‌بێت، هه‌رگیز ناتوانێت به‌رده‌وام بێت له‌ پاراستنی ئازادیه‌کانی دیکه‌دا.

ئه‌گه‌ر نمونه‌ی هه‌رێمی کوردستان وه‌ربگرین، ده‌توانین به‌ شێوه‌یه‌کی پراکتیکی وانه‌کانی ئه‌و ئه‌زمونه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنین.

له‌ پاش راپه‌ڕینی 1991وه‌، هه‌رێمی کوردستانی عێراق له‌ ژێر چه‌پۆکی رژێمی سته‌مکاری به‌عس ده‌ربازیبوو. هه‌ڵبژاردن به‌رقه‌راربوو، بازاڕه‌کان کرانه‌وه‌ و ده‌سته‌ڵاتداران بانگێشه‌ی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ سیسته‌می بازاڕی ئازاد په‌یڕه‌وده‌که‌ن و له‌ زۆربه‌ی بۆنه‌ ره‌سمیه‌کاندا ئه‌وه‌ ده‌درێته‌وه‌ به‌گۆی خه‌ڵکدا که‌ هه‌رێمی کوردستان ئازادی سیاسی و فیکری به‌رجه‌سته‌کردوه‌. له‌ کاتێکدا ده‌بینین تاوه‌کو ئێستاش زیندانی سیاسی هه‌یه‌، تاوه‌کو ئێستاش خه‌ڵکی له‌سه‌ر راده‌ربڕین زیندان ده‌کرێن و هه‌ڕه‌شه‌یان لێده‌کرێت و هه‌ندێک جاریش ده‌کوژرێن.

ده‌زگا نهێنیه‌کانی حزب به‌ راست و چه‌پدا زانیاری له‌سه‌ر خه‌ڵک کۆده‌که‌نه‌وه‌ و چاودێری هه‌ڵسوکه‌وت و په‌یوه‌ندیه‌کانی هاوڵاتیان ده‌که‌ن، و له‌و کاتانه‌شدا که‌ هاوڵاتیه‌ک پێویستی به‌وه‌ هه‌بێت کارێکی گرنگی راییبکات وه‌ک دامه‌زران له‌ که‌رتی حکومی و هه‌ندێک جاریش له‌ که‌رتی به‌ڕوکه‌ش تایبه‌تدا، فایله‌که‌ی له‌ دواجاردا له‌ یه‌کێک له‌ ده‌زگاکانی ئاسایش تاووتوێده‌کرێت و هه‌رله‌وێدا و له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندی که‌سه‌که‌ به‌ ئۆرگانه‌کانی ئه‌و حیزبه‌ دیراکراوه‌وه‌، چاره‌نوسی دیاریده‌کرێت و له‌ زۆربه‌ی جاره‌کاندا ئه‌و هه‌لی کارانه‌ی له‌ کیسده‌چێت.

هه‌رێمی کوردستان هه‌رگیز ناتوانێت به‌ته‌واوه‌تی ببێته‌ هه‌رێمێک که‌ شانازی به‌وه‌وه‌ بکات که‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌کان ئازاده‌، تاوه‌کو ئه‌و ده‌زگا نهێنی و ئاشکرایانه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێنێته‌وه‌ که‌ راسته‌خۆ پابه‌ندن به‌ حیزبه‌وه‌ و ناچنه‌ ژێر باری هیچ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه‌کی حکومه‌ته‌وه‌ که‌ بڕیاره‌ حکومه‌ت ده‌زگایه‌ک بێت له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرابێت و به‌رپرسیار بێت له‌به‌رده‌م ئه‌و که‌سانه‌دا که‌ ئه‌رکی فه‌رمانڕه‌واییکردنیان پێسپاردوه‌.

ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ به‌ وڵاتی گه‌شه‌کردوو داده‌نرێن و له‌ڕووی سه‌روه‌ت و سامان و ئاستی گوزه‌رانه‌وه‌ له‌ پێشه‌وه‌ی وڵاتانی جیهانن، هه‌موو به‌م پرۆسه‌یه‌دا تێپه‌ڕیوون و ئێستا ئه‌و ئازادیانه‌ وه‌ک به‌ڵگه‌ نه‌ویستیان لێهاتووه‌. ئازادی به‌هایه‌که‌ که‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ک موساوه‌مه‌ی له‌سه‌ر ناکرێت، و هێچ پاساوێکیش نیه‌ بۆ پێشێلکردنی.

ئازادی ته‌واوه‌تیش، له‌ هه‌موو جومگه‌کانی ژیانی کۆمه‌ڵگا و ئیداره‌دا، مه‌رجی سه‌ره‌کی و بێمشتومڕی گه‌شه‌ و پێشکه‌وتنه‌. سیسته‌می دادوه‌ری ئازاد و سه‌ربه‌خۆ، میدیایه‌کی ئازاد به‌بێ هێچ کۆت و به‌ند و پاساوێک بۆ سنوردارکردنی، ئابوریه‌کی ئازاد به‌بێ هه‌بوونی قۆرغکردن و ده‌ستێوه‌ردان، سیسته‌مێکی سیاسی ئازاد که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌چنه‌ په‌رله‌مان و ئیداره‌ و لیژنه‌ و کۆمیته‌کانی به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا هه‌موویان له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ڵبژاردنی ئازاد دانراون و له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌رپرسیاربن به‌رامبه‌ر به‌ خه‌ڵکی و کاره‌کانیان به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فاف به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن.

ئه‌گه‌ر هه‌رێمی کوردستان ئه‌م مه‌رجانه‌ جێبه‌جێبکات، پێگه‌یه‌کی سیاسی زۆر به‌هێزتری ده‌بێت له‌و پێگه‌یه‌ی که‌ ئێستا هه‌یه‌تی و زیاتریش سه‌رنجی کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی له‌ڕووی سیاسی و ئابوریه‌وه‌ به‌لای خۆیدا راده‌کێشێت.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.