چەوتبڕوایی لەبارەی ئابورییەوە

♦ پێشواز سەعدوڵڵا فەیزوڵڵا

2010-09-29

زۆرجار له‌ رۆژنامه‌ و ماڵپه‌ڕه‌کاندا شیکار و راپۆرتی ئابوری ‌ له‌باره‌ی مه‌سه‌له‌ی هه‌ستیار و گرنگه‌وه‌‌ بڵاوده‌کرێنه‌وه و تیایاندا که‌سانی به‌پسپۆڕ ناسێنراو قسه‌کانیان ده‌گوێزرێنه‌وه‌، و به‌رمه‌بنای ئه‌و قسانه‌ش ئه‌و راپۆرت و شیکارانه‌ ده‌گه‌نه‌ ئه‌نجامگه‌لی سه‌یر و سه‌مه‌ره. له‌ بواری نوسین و کاری رۆژنامه‌گه‌ری و ئه‌کادیمی کوردستاندا زۆربه‌ی که‌س به‌بێ گوێدانه‌ پێوه‌ره‌ ئه‌کادیمی و زانستیه‌کان چیان بوێت ده‌یڵێن، به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌س له‌ ساتێک له‌ ساته‌کانی قسه‌کردندا رایانبگرێت و داوای روونکردنه‌وه‌یان لێبکات یاخود گومان بخاته‌ سه‌ر گریمانه‌کانیان ئه‌و قسانه‌ بڵاوده‌کرێنه‌وه‌. بێگومان ئه‌م گرفته‌ دوو دیوی هه‌یه‌، که‌ یه‌ک له‌ یه‌ک ترسناکترن.

دیوی یه‌که‌می گرفته‌که‌ ئه‌و که‌سانه‌ن که‌ بڕوانامه‌ی تایبه‌تیان هه‌یه‌ له‌ بوارێکی دیاریکراودا و هه‌میشه‌ وه‌ک پسپۆڕ یان شاره‌زا له‌باره‌ی مه‌سه‌له‌یه‌کی دیاریکراوه‌وه‌ قسه‌ده‌که‌ن و چه‌ندین زانیاری هه‌ڵه‌ و شێواو و نازانستی ده‌گوێزنه‌وه‌. دیوه‌که‌ی دیکه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ سیسته‌مێکی رۆژنامه‌گه‌ری له‌ کوردستاندا به‌رقه‌راره‌ که‌ هه‌رکه‌س بڕێک خوێنه‌واری هه‌بێت ده‌ستده‌کات به‌ نوسین به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌لف و بێی ئه‌و بابه‌ته‌ بزانێت که‌ له‌باره‌یه‌وه‌ راپۆرت یاخود لێکۆڵینه‌وه‌ ده‌نوسێت. له‌وه‌ش مه‌ترسیدارتر ئه‌وه‌یه‌ که‌سانی باڵاتر که‌ له‌و رۆژنامه‌ و ماڵپه‌ڕانه‌دا کارده‌که‌ن خۆیان هیچ له‌و مه‌سه‌لانه‌ تێناگه‌ن و بابه‌ته‌کانی ئه‌و نوسه‌رانه‌ بڵاوده‌که‌نه‌وه‌ به‌بێ هه‌ڵسه‌نگاندن.

له‌م نوسینه‌دا باس له‌ یه‌ک نمونه‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌‌ ده‌که‌م که‌ له‌ راپۆرتێكی ئابوری له‌ ماڵپه‌ڕی سبه‌یدا به‌ناوی “جیۆگرافیایه‌ک بۆ گه‌شه‌کردنی برسێتی”. بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. به‌ده‌ر له‌و زانیاریه‌ ناته‌واو و تێگه‌یشتنه‌ هه‌ڵانه‌ی که‌ له‌و راپۆرته‌دا خراونته ڕوو، لێره‌دا ته‌نها له‌سه‌ر یه‌ک خاڵ راده‌وه‌ستم که‌ ئه‌ویش قسه‌کانی مامۆستایه‌کی زانکۆی سلێمانیه‌ و ‘پسپۆڕ له‌ بواری ئابوریدا’.

مامۆستای به‌ڕێز به‌ تێگه‌یشتنێک ده‌ستپێده‌کات که‌ له‌ ئاستی هه‌ڵسه‌نگاندنی زانستیدا جێگه‌ی پرسیار و گومانه‌ که‌ پێویسته‌ له‌سه‌ری رابوه‌ستین. له‌ یه‌که‌م سه‌رنجیدا ده‌ڵێت “گه‌شه‌ به‌ بینای به‌رز نیه‌.”

ئه‌م پسۆره‌ گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ بینای به‌رز به‌شێك نیه‌ له‌ گه‌شه‌، واته‌ به‌شێک نیه‌ له‌ زیادبوونی سامانی نه‌ته‌وه‌. وه‌ک ئه‌وه‌ی بینای به‌رز هیوایه‌تێك بێت و که‌سێکی ده‌وڵه‌مه‌ند هه‌ر له‌ خۆڕا و له‌به‌ر ناوبانگ دروستیبکات و هیچ به‌هایه‌کی نه‌بێت.

له‌راستیدا بینای به‌رز و هه‌ر جۆرێکی دیکه‌ له‌ بیناکردن نیشانه‌ی گه‌شه‌ی ئابورین‌ ئه‌گه‌ر له‌لایه‌ن که‌رتی تایبه‌ته‌وه‌ دروستکرابن و له‌ ژینگه‌یه‌کدا که‌ مافی موڵکایه‌تی به‌ شێوه‌یه‌کی یاسایی دانپێدانراو و زانراو بێت. ئه‌م راستیه‌ پێویستی به‌ پسپۆری نیه‌ بۆ سه‌لماندنی، مه‌سه‌له‌که‌ زۆر ئاسانه‌. ئه‌گه‌ر به‌راوردێک بکه‌یه‌ن له‌ نێوان، بۆ نمونه‌ شاری سلێمانی له‌لایه‌ک، له‌گه‌ڵ بۆ نمونه‌ کفری و چه‌مچه‌ماڵ و قه‌ڵادزێ له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌. ده‌بینین که‌ ژماره‌ی بینای به‌رز و گه‌وره‌ له‌ سلێمانی زۆر زیاتره‌ له‌و شوێنانه‌ی تر. هۆکاره‌که‌شی زۆر به‌ ساده‌یی ئه‌وه‌یه‌ که‌ شاری سلێمانی ناوه‌ندێکی ئابوری به‌هێزتر و ده‌وڵه‌مه‌ندتره‌ له‌و ناوچانه‌ی دیکه‌.

بینای به‌رز شتێک نیه‌ له‌ خۆیه‌وه‌ قوت ببێته‌وه‌، به‌ڵکو یه‌کێکه‌ له‌ کاردانه‌وه‌کان به‌ڕووی گه‌شه‌ی ئابوریدا له‌و ناوچه‌ دیاریکراوه‌دا و بێگومانیش نیشانه‌ی زیابوونی سه‌رمایه‌ و پته‌وبوونی ژێرخانه‌‌. ئه‌گه‌ر له‌ شارێکدا بۆ نمونه‌ بینایه‌کی 20 نهۆمی دروستکرا که‌ وه‌ک هه‌موان ده‌زانین ملیۆنان دۆلاری تێده‌چێت، بێگومان دروستکه‌ری بیناکه‌ قومارچی نیه‌ تاوه‌کو یاری به‌ پاره‌ی خۆیه‌وه‌ بکات، به‌ڵکو خاوه‌ن سه‌رمایه‌یه‌که‌ پێش هه‌موو شتی قازانجی له‌ خه‌یاڵدایه‌. بۆیه‌ ئه‌و بینا 20 نهۆمیه‌ دروستده‌کات، چونکه‌ ئه‌و له‌و‌ مامۆستایه‌ی زانکۆ زیاتر له‌ ئابوریدا شاره‌زایه‌. مه‌سه‌له‌که‌ش زۆر ساده‌یه‌: شار له‌ گه‌شه‌دایه‌، ئاستی داهات به‌رز بۆته‌وه‌، خواستی زیاتر هه‌یه‌ بۆ‌ نوسینه‌گه‌ و شوێنی نیشته‌جێبوون و هۆتێل. کابرای خاوه‌ن سه‌رمایه‌ ده‌زانێت که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و چه‌ندین ملیۆن دۆلاره‌ له‌ بینایه‌کی به‌رزدا خه‌رجبکات، ئه‌وا قازانجێکی زۆر ده‌کات. به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی ده‌ستبکات به‌ دروستکردن، بیرله‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئایا ئه‌گه‌ر ئه‌و بینا 20 نهۆمیه‌ دروستبکات، هێنده‌ موشته‌ری ده‌ستده‌که‌وێت که‌ هه‌موو ژور و شوقه‌کانی لێبکڕن؟ بێگومان پاش لێکۆڵینه‌وه‌ و تێڕامان، بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌گه‌ر بۆ نمونه‌ له‌ سلێمانی یان هه‌ولێر دروستیبکات، ده‌توانێت به‌ ماوه‌یه‌کی که‌م شوقه‌کانی بفرۆشێت و قازانج بکات. بۆیه‌ بڕیار ده‌دات له‌ سلێمانی یان هه‌ولێر دروستی بکات نه‌وه‌ک له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و ئاکرێ چونکه‌ ده‌زانێت پێداویستی بازاڕ له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و ئاکرێ به‌ هێنده‌ی پێداویستی سلێمانی و هه‌ولێر نیه‌ بۆ جێگای کار ونیشته‌جێبوون.

ئه‌مه‌ زانیاریه‌که‌ که‌ پێویسته‌ هه‌موو که‌سێکی به‌ سه‌لیقه‌ درکی پێبکات، به‌ڵام کاتێک ده‌بینیت که‌سانی پسپۆر به‌ شێوه‌یه‌کی دیکه‌ ده‌یخه‌نه‌ڕوو، ده‌بێت پرسیاری ئه‌وه‌ بکه‌ین کێشه‌که‌ له‌ کوێدایه‌، بۆچی ئه‌م دانا و پسپۆڕانه‌ درک به‌م مه‌سه‌له‌ زۆر ساده‌ و ئاشکرایانه‌ ناکه‌ن.

بێگومان یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی درکنه‌کردن (یاخود نکوڵیکردن و شێواندنی زانیاریه‌کان) له‌لای ئه‌و که‌سانه‌ی وه‌ک پسپۆڕ ده‌ناسێندرێن سه‌باره‌ت به‌‌ گرنگی بیانه‌یه‌ک له‌و تێگه‌یشتنه‌ ته‌قلیدیه‌ی‌‎ ئابوریه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ سه‌ده‌یه‌ک زیاتره‌ هزری هه‌موانی ته‌نیوه‌. ئه‌ویش ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ناراست و ناته‌واوه‌یه‌ که‌ وا ده‌زانێت گه‌شه‌ و پێشکه‌وتن و سود ته‌نها له‌ ژماره‌ی کارگه‌کاندایه‌. تێگه‌یشتنێک که‌ وا ده‌زانێت ته‌نها کارگه‌ سه‌رچاوه‌ی کارپه‌یداکردن و زیادکردنی سامانی نه‌ته‌وه‌یه‌ و هه‌موو شته‌کانی تر زیاده‌ن و پاره‌ به‌فیڕۆدانن. ئه‌گه‌ر گوێڕادێری که‌سانی ئاسایی ببیت که‌ خاوه‌نی تێگه‌یشتنی ساده‌ و زۆرجاریش هه‌ڵه‌ن له‌باره‌ی ئابوریه‌وه‌ یاخود ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ تاوه‌کو ئێستا به‌و تێگه‌یشتنه‌ لینینیه‌وه‌ ته‌ماشای ئابوری ده‌که‌ن که پێیوایه‌ گه‌شه‌ی ئابوری په‌یوه‌سته‌ به‌ دروستکردن و هه‌بوونی کارگه‌وه‌، زۆرجار گوێت له‌ باسی له‌م جۆره‌ ده‌بێت. ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ هێنده‌ دوره‌ له‌ ڕاستیه‌وه‌ که‌ پێویستی به‌ چه‌ندین نوسین هه‌یه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی، به‌ڵام ئه‌گه‌ر خاوه‌نی ئه‌م جۆره‌ بڕوایه‌ ته‌ماشایه‌کی چه‌ندین نمونه‌ی زیندوی هه‌ندێک وڵات بکات که‌ له‌ ڕووی ئابوریه‌وه‌ زۆر پێشکه‌وتوون و سامانی نه‌ته‌وه‌که‌یان یه‌کجار باڵایه‌ و هاوڵاتیه‌کانیان له‌ خۆشگوزرانیدا ده‌ژین، بۆیان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌و وڵاتانه‌ ته‌نها به‌ کارگه‌ و پیشه‌سازی نه‌بونه‌ته‌ وڵاتی ده‌وڵه‌مه‌ند و خۆشگوزه‌ران. نمونه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌: ئوستورالیا، نویزله‌ندا ( ئه‌م دوو وڵاته‌ هیچیان پیشه‌سازی نین و هیچ پیشه‌سازیه‌کی دیاریان نیه‌). نمونه‌یه‌کی زۆر گرنگی دیکه‌ش که‌ ره‌نگه‌ زۆر که‌س ئاگاداری نه‌بن بریتیه‌ له‌ دورگه‌کانی که‌یمن له‌ ده‌ریای کاریبی، که‌ ژماره‌ی دانیشتوانه‌که‌ی ناگاته‌ 200 هه‌زار که‌س و سه‌رتاپای ئابوری وڵات له‌سه‌ر گه‌شتیار و بانکگوزاری به‌نده‌ و یه‌کێکه‌ له‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی دنیا. چه‌ندین نمونه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌ش له‌ دنیادا هه‌ن که‌ ئابورییان له‌سه‌ر خزمه‌تگوزاری یاخود بازرگانی به‌نده‌ نه‌وه‌ک به‌رهه‌مهێنان و کارخانه‌، که‌ شاری دوبه‌ی نمونه‌یه‌کی هه‌ره‌ دیار و به‌رچاوه‌ی ئه‌و جۆره‌یه‌ له‌ ئابوری.

له‌ بڕگه‌یه‌کی دیکه‌دا مامۆستا سه‌رسوڕمانی خۆی پیشان ده‌دات له‌باره‌ی هه‌ندێک ژماره‌ و رێژه‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌کی نازانستی و دوور له‌ تێگه‌یشتنی ئه‌کادیمه‌وه‌ و قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کات “مه‌عقول نییه‌ له‌ وڵاتێكی‌ ئه‌وروپیدا رێژه‌ی‌ هه‌ژاریی‌ (7%)بێت له‌ كوردستان (3%)بێت، له‌وڵاتانی‌ پێشكه‌وتو رێژه‌ی‌ بێكاریی‌(8%)ه‌، به‌ڵام له‌ كوردستان دابه‌زیوه‌ بۆ (4%).” پاشان ده‌پرسێت “به‌كام كارگه‌و كارخانه‌ ئه‌و رێژه‌یه‌ دابه‌زی‌؟”

پێش هه‌موو شتێک به‌راوردکاری به‌و جۆره‌ ناکرێت. ناکرێت که‌سێکی پسپۆر به‌ گۆتره‌ قسه‌ له‌سه‌ر زانیاری و ژماره‌کان بکات. له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ناکرێت هه‌ست و سۆز بخرێته‌ ناو بوارێکی وه‌ک ئابوریه‌وه‌ که‌ سه‌رله‌به‌ری بوارێکه‌ په‌یوه‌ندی به‌ زانیاری و لۆجیک و رێساوه‌ هه‌یه‌ و به‌ده‌ره‌ له‌ هه‌ست و سۆز. دیسانه‌وه‌ ده‌گاته‌وه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ هه‌ڵه‌یه‌ی که‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ کوردستان کارگه‌ی زۆر نیه‌، که‌واته‌ وڵات پێشنه‌که‌وتوه‌ و سامانی نه‌ته‌وه‌ زیادی نه‌کردوه‌ و ئاستی گوزه‌ران و خۆشگوزه‌رانی خه‌ڵکی زیادی نه‌کردوه‌.

ئه‌گه‌ر به‌راوردێکی خێرای دوو سه‌رده‌می جیاوازی شاری سلێمانی بکه‌ین: ده‌یه‌ی 90ه‌کان و ده‌یه‌ی یه‌که‌می سه‌ده‌ی 21، بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ کۆمه‌ڵێك شتی به‌رچاو گۆڕاون. ئه‌گه‌ر سه‌رنجێکی بڕی قه‌ره‌باڵغی سه‌رجاده‌کان بده‌یت بۆت ده‌رده‌که‌وێت ژماره‌ی ئۆتۆمبێل چه‌ند هێنده‌ زیادیکردوه‌، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ خه‌ڵکی پاره‌یان زیاتره‌ و ئێستا ده‌توانن ئۆتۆمبێل بکڕین. ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌کی زۆر ساده‌ و دیاره‌ که‌ به‌بێ پێوه‌ر و زانیاری نوسراو و راپۆرت و توێژینه‌وه‌ ده‌توانیت بیبینیت. هه‌بوونی ئۆتۆمبێل نیشانه‌ی خۆشگوزه‌رانیه‌. مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ خاوه‌نه‌که‌ی توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ پاره‌ پاشه‌که‌وت بکات و له‌ که‌ره‌سته‌ی خۆشگوزه‌رانیدا خه‌رجیبکات. ئه‌مه‌ یه‌کێکه‌ له‌ ده‌یان و سه‌دان نمونه‌ی دیکه‌ که‌ پیشانیده‌ده‌ن ئاستی گوزرانی ئه‌م شاره‌ باشتربووه (به‌هه‌مان شێوه‌ش شاره‌کانی هه‌ولێر و دهۆک به‌ پله‌ی یه‌که‌م، و شار و شارۆچکه‌کانی دیکه‌ش به‌ پله‌ی دووه‌م)‌.

دروستکردنی یه‌که‌ی بێشوماری شوقه‌ و خانووی نیشته‌جێبوون و به‌رده‌وام به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی خانوبه‌ره‌ یه‌کێکی دیکه‌یه‌ له‌ ئاماژه‌کانی خۆشگوزه‌رانی که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ نوسینێکی دیکه‌دا به‌ وردی له‌سه‌ریان بدوێم.

ئه‌وه‌ی له‌ کۆتاییدا پێویسته‌ له‌سه‌ری بوه‌ستین ئه‌وه‌یه‌ که‌ واچاکتره‌ رۆژنامه‌نوسان پێش ئه‌وه‌ی ده‌ستبکه‌ن به‌ ئه‌نجامدانی هه‌رکارێكی رۆژنامه‌وانی، خۆیان پڕزانیاری و زانین بکه‌ن له‌باره‌ی بابه‌ته‌که‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی توانای ئه‌وه‌یان هه‌بێت که‌ پرسیاری دروست بکه‌ن و ئه‌گه‌ر که‌سی قسه‌که‌ریش زانیاریه‌کی تایبه‌ت یاخود رایه‌کی خسته‌ڕوو، توانای ئه‌وه‌یان هه‌بێت که‌ پرسیاری لێبکه‌ن و هه‌وڵ بده‌ن دروستی و زانستیبوونی ئه‌و رایه‌ یه‌کلایی بکه‌نه‌وه‌، پێش ئه‌وه‌ی بیگه‌یه‌نن به‌ خوێنه‌ری ئاسایی که‌ هیچ زانیاریه‌کی نیه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.