سارکۆزی بەبەراورد لەگەڵ هو

♦ ستیڤ هانکی

2010-09-29

هیچ رێسایه‌ک نیه‌ ‌له ‌رێسای 95%دا زیاتر جێگای متمانه‌‌ بێت. رێساکه‌‌ش ئه‌وه‌‌یه: له‌95%ی ئه‌وه‌‌ی له‌‌باره‌‌ی ئابوری و داراییه‌وه‌ ‌ده‌‌یخوێنیته‌‌وه‌‌ یان ئه‌‌وه‌‌تا هه‌‌ڵه‌یه‌ ‌یاخود په‌یوه‌‌ندی به‌‌مه‌‌سه‌‌له‌‌که‌وه ‌‌نیه‌‌. هه‌‌ر بۆ نمونه‌‌ بڕوانه‌‌ ئه‌‌و وانه‌‌یه‌ ‌که‌ گوایه‌ ‌له‌ ‌گرانی گه‌‌وره‌‌ی ساڵی 1929-1933 وه‌وه‌‌رگیراوه‌ ‌و به‌‌رده‌‌وام دووباره‌ ‌ده‌‌کرێته‌‌وه‌‌. به‌‌گوێره‌‌ی زۆربه‌‌ی پێوه‌ره‌‌کان، هه‌‌رسهێنانی بازاڕی بۆرسه‌ی (پشکه‌کان) ساڵی 1929 ئه‌و پریشکه‌ ‌بوو که ‌خلۆربوونه‌‌وه‌‌ی ئابوری بزواند. ئایا ئه‌مه‌‌ رێگه‌ی تێده‌چێت؟

دواجار بازاڕی بۆرسه ‌له تشرینی دوومی 1929دا ده‌ستیکرده‌وه ‌به‌هه‌ستانه‌وه‌، و له‌ناوه‌ڕاستی نیسانی 1930دا گه‌یشته‌وه ‌ئاستی پێش هه‌ره‌س. به‌پێچه‌وانه‌ی بڕوای باوه‌وه‌، ئه‌وه‌ فه‌شه‌له ‌مه‌زنه‌کانی حکومه‌ت بوو، نه‌وه‌ک هه‌ره‌سی بازاڕی بۆرسه‌، که‌پاڵیان به‌ ویلایه‌ته ‌یه‌کگرتوه‌کانه‌وه‌ نا به‌ره‌و گرانی گه‌وره‌. ئه‌وه ‌فێدره‌ل ریزێرڤ بوو که‌ ئه‌و دێوه‌زمه‌یه‌ی خوڵقاند. به‌درێژایی مه‌ودای گرانی گه‌وره‌، رێژه‌ی دابینکردنی پاره ‌به‌بڕی 25% دابه‌زی. ئه‌مه‌ش ئابوری خسته‌ مه‌رگی نغرۆبوونی دائاوسان (پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵئاوسان)، و ئاستی نرخ به‌راده‌ی 25% داشکا.

فێدره‌ل ریزێرڤ تاقه ‌به‌رپرسیار نه‌بوو له‌م مه‌سه‌له‌یه‌. یاسای بازرگانی سموت هۆڵی که ‌له ‌حوزه‌یرانی ساڵی 1930 دا  و به‌ناوی زرگارکردنی کاره‌وه‌ کرا به‌یاسا یه‌کێکی دیکه‌یه‌ له‌ هۆکاره‌کان. ئه‌م ده‌ستێوه‌ردانه‌ش بوو به‌مایه‌ی زیادکردنی گومرگ له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریکاوه ‌به‌ڕێژه‌ی زیاتر له‌50%. راسته‌وخۆ به‌دوای ئه‌ویشدا گومرگی تۆڵه‌ئامێز له‌لایه‌ن 60 وڵاته‌وه ‌سه‌پێنران به‌سه‌ر هاورده‌دا. له‌ ئه‌نجامدا، بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی هه‌ره‌سی هێنا و راده‌ی بێکاری له ‌ئه‌مه‌ریکا له ‌7.8% له‌مانگی حوزه‌یرانی 1930دا، به‌رزبووه‌وه ‌بۆ 24.7% له‌ساڵی 1933دا.

سه‌رباری گومرگی سموت هۆڵی، ئیداره‌ی سه‌رۆک هێربه‌رت هوڤه‌ر و گۆنگرێسی زۆرینه‌ دیموکرات گه‌وره‌ترین زیادکردنی باجیان له‌مێژووی ئه‌مه‌ریکادا سه‌پاند، که‌ترۆپکی باجی داهات له‌25% وه‌فڕی بۆ 63%. ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌م سیاسه‌تیکارانه‌ی حکومه‌ت به‌س نه‌بووبێتن بۆ وێرانکردنی ئابوری، ئه‌وا عههدی نوێی ئیداره‌ی سه‌رۆک رۆزه‌ڤێڵت بوو به‌مایه‌ی خولقاندنی نادڵنیایی سیسته‌می له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیاسه‌تیکاره ‌گرنگ و دیاره‌کان زوو زوو ده‌گۆڕان. له‌ئه‌نجامدا، وه‌به‌رهێنه‌ران ده‌سڵه‌مینه‌وه ‌له‌وه‌ی که‌ پاره‌بخه‌نه‌ پرۆژه‌ی نوێوه‌و وه‌به‌رهێنانی تایبه‌ت هه‌ره‌سی هێنا.

ده‌ستێوه‌ردانه‌کانی حکومه‌ت نه‌ک هه‌ر نه‌خۆشه‌که‌ی رزگار نه‌کرد، به‌ڵکو خه‌ریک بوو ببێته‌ هۆی کوشتنیشی. به‌ڵام تۆ ئه‌مه‌ت بۆ ده‌رناکه‌وێت ئه‌گه‌ر گوێرادێری ئه‌و قسانه‌بیت که ‌ئه‌مڕۆ له‌باره‌ی تۆقینه‌ گه‌وره‌که‌ی 2008-2009 وه‌ده‌کرێن. له‌راستیدا، سیاسه‌تمه‌داران نوسه‌رانی بیروڕا له ‌سه‌رتاسه‌ری دنیادا به‌داخه‌وه ‌گه‌ڕاونه‌ته‌وه ‌سه‌ر هه‌مان قه‌وانی گرانی گه‌وره‌ و ‌هه‌مان ئه‌و وانه ‌مێژووییه‌ هه‌ڵانه به‌کارده‌هێنن بۆ رێبه‌ریکردنی سیاسه‌تیکار و پاساودانی ده‌ستێوه‌ردانه ‌زه‌به‌لاحه‌کانیان.

وانه‌یکی‌ راسته‌قینه‌ هه‌یه‌ که‌ ده‌بێت له‌مێژووی سوڕی بزنسه‌وه ‌وه‌ریبگرین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌گه‌ر لێگه‌ڕیین ئه‌و سوڕان به‌سروشتی خولی خۆیان ته‌واو بکه‌ن، ئه‌وا داکشانی سه‌خت هه‌ستانه‌وه‌ی خێرای به‌دوادا دێت. بۆ نمونه‌، له ‌سستیه‌که‌ی ساڵی 1921دا، نرخی جومله‌و به‌رهه‌می پیشه‌سازی و دامه‌زراندنی کرێکارانی کارگه‌به‌رێژی 30% و زیاتر، دابه‌زین. له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵی 1921دا گه‌یشتن به‌نزمترین ئاست. به‌ڵام به‌هۆی نه‌بوونی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌تیه‌وه‌، ئابوری به‌شێوه‌یه‌کی سروشتی هه‌ستایه‌وه ‌سه‌رپێیخۆی، و به‌هاتنی ساڵی 1922 به ‌ته‌واوی چاکبووه‌وه.

به‌ڵام سه‌رباری ئه‌وانه‌ش، ئه‌م قه‌یرانه‌ی ئێستا، سیاسه‌تمه‌دارانی هه‌ژاندووه‌. یه‌کێک له‌هه‌ره ‌چالاکترینی ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ بریتیه‌ له‌ نیکۆلاس سارکۆزی سه‌رۆکی فه‌ره‌نسا. له‌پاڵ هه‌ڵمه‌ته‌که‌یدا بۆ کۆنترۆڵکردنی کرێی کارمه‌نده ‌باڵاکانی بانکه‌کان، دیدی گه‌وره‌تریشی هه‌یه‌‌. ده‌یه‌وێت ‌خۆی له‌ “بایه‌خی کوێرانه ‌به‌تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی GDP” به‌دوربگرێت. سارکۆزی پێیوایه ‌که ‌تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی پێوه‌رێکه‌ناتوانێت “به‌خته‌وه‌ری” بپێوێت.

هه‌روه‌ها بۆ راستکردنه‌وه‌ی ئه‌و ناته‌واویه‌ی که‌ ئه‌و بانگێشه‌ی بۆ ده‌کات، سه‌رۆک سارکۆزی “کۆمیسیۆنی پێوانی ئه‌دائی ئابوری و گه‌شه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی” دامه‌زراندوه‌. ئه‌و کۆمسیۆنه‌ش له‌لایه‌ن دوو ئابوریناسی خاوه‌نی خه‌ڵاتی نوبێڵه‌وه ‌سه‌رۆکایه‌تی ده‌کرێت: جۆزێف ستیگلیتز له‌زانکۆی کۆڵۆمبیا له‌نیۆرک، هه‌روه‌ها ئه‌مارتیا سێنی زانکۆی هارڤارد. راپۆرتی کۆمسیۆن که‌ له ‌مانگی ئه‌یلولی 2009 دا بڵاوکرایه‌وه‌، ئه‌و که‌موکورتیه ‌زانراوانه ‌‌ده‌خاته‌ڕوو که‌ په‌یوه‌ستن به‌پێوانه‌ی داهاتی نه‌ته‌وه‌یه‌وه‌، به‌پێوه‌ری تێکرای به‌رهه‌می خۆماڵیشه‌وه.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، کۆمیسیۆنه‌که نه‌یتوانیوه‌ هیچ پێوه‌رێکی نوێ و جێگه‌ی متمانه‌به‌رهه‌م بهێنێت که‌ ببێته‌ پێوه‌ری سه‌رجه‌می ته‌ندروستی ئابوری. ئه‌و کۆمیسیۆنه‌ به‌بێ گومان له‌مێژوودا وه‌ک یه‌کێک له‌فیشه‌که ‌شێته‌کانی سارکۆزی تۆمارده‌کرێت، به‌بی هه‌بوونی هیچ پێوه‌رێک بۆ “به‌خته‌وه‌ری” له‌ ئه‌نجامه ‌کۆتاییه‌که‌یدا.

له‌داهاتووی نزیکدا، پێوه‌ری تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی، هاوشانی پێوه‌ره ‌ئابوریه‌کانی دیکه‌، وه‌ک بناغه ده‌مێننه‌وه ‌بۆ ئابوری و دارێژه‌رانی سیاسه‌تیکار. سه‌رۆک ‘هو’ی چین ئه‌مه‌ی له‌ وته‌یه‌کیدا روونکردوه ‌له‌باره‌ی گۆڕانی که‌شوهه‌وا له‌به‌رده‌م کۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتوه‌کان له ‌ئه‌یلولی 2009دا، له‌کاتێکدا که‌ ملیدا بۆ “سه‌وزییبوون”، سه‌رۆکی چین هو جه‌ختی له‌وه‌ کرده‌وه‌که‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌پێگه‌یشتندان پێویسته ‌روو بکه‌نه ‌”گه‌شه‌ی”.

ئه‌مه‌ش وه‌ک ئه‌وه‌ وابوو سه‌هۆڵاو بکه‌یه‌ت به‌سه‌ری سه‌رۆک سارکۆزی و که‌سانی تردا که‌ باوه‌ڕیان به‌ده‌ستێوه‌ردان هه‌یه‌. له‌دواجاردا، گه‌شه‌ی تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی و ئاسته‌کانی تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی بۆ تاکه‌که‌س به‌شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ و پۆزه‌تیڤ په‌یوه‌ستن به‌و پێوه‌رانه‌وه ‌که ‌کارایی بازاڕی ئازاد و ئاسانی بزنسکردن ده‌پێون. ئه‌مه‌ش هه‌موو مه‌سه‌له‌که‌نیه‌. گه‌شه‌ی ئابوری به‌مانای وشه‌ بریتیه ‌له‌ مه‌سه‌له‌ی ژیان و مردن. وه‌ک له‌م خشته‌یه‌دا دیاره‌، خۆشگوزه‌رانی (که‌ به ‌پێوه‌ری ستاندارد ده‌پێورێت) کاریگه‌ری پۆزه‌تیڤی هه‌یه ‌له‌سه‌ر ته‌مه‌ندرێژی (ته‌ندروستبوون). (بڕوانه‌خشته‌ی هاوپێچ).

ده‌کرێت وێنه‌یه‌کی باوه‌ڕپێکراوی ره‌وشی ئابوری به‌ده‌ستبهێنرێت له‌ڕێگه‌ی خشته‌ی نه‌هامه‌تیه‌وه ‌له ‌ڕێگه‌ی به‌کارهێنانی پێوه‌ری ستاندارده‌وه، که‌ ئه‌و خشته‌یه‌ش بریتیه‌ له‌ تێکڕای راده‌ی هه‌ڵئاوسان، له‌گه‌ڵ راده‌ی سود (قه‌رز)، له‌گه‌ڵ راده‌ی بێکاری، به‌لێده‌رکردنی رێژه‌ی ساڵانه‌ی گۆڕان له‌تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی بۆ تاکه‌که‌س. وه‌ک نمونه‌یه‌ک، بڕوانه‌ خشته‌ی نه‌هامه‌تی نیوزله‌ندا بۆ ماوه‌ی نێوان ساڵانی 1980-2008.

له‌ سه‌ره‌تای 1980کاندا، ئابوری نیوزله‌ندا به‌ده‌ست ده‌ستێوه‌ردانه‌وه‌ ده‌یناڵاند و خشته‌ی نه‌هامه‌تیه‌که‌ی له‌ ئاستی پێوانه‌ییدا بوو. پاشان رۆجه‌ر دۆگڵاس جڵه‌وی وه‌زاره‌تی دارایی گرته‌ده‌ست و ده‌ستیکرد به‌ گرتنه‌به‌ری چه‌ند چاکسازیه‌کی ریشه‌کێشی که‌ له‌ سیسته‌می بازاڕی ئازاده‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتبوو. ئه‌مه‌ش بوو به‌ مایه‌ی یه‌که‌مین دابه‌زینی به‌رچاوی خشته‌ی نه‌هامه‌تی نیوزله‌ندا. دابه‌زینی دووه‌می خشته‌ی نه‌هامه‌تیش له‌ سه‌رده‌می کاری وه‌زیری دارایی روس ریچاردسۆندا رویدا له‌ ساڵانی 1991-1993، که‌ ئه‌ویش ژماره‌یه‌ک ریفۆرمی ئابوری لیبراڵانه‌ی زیادکرد. له‌ کۆتایی ساڵی 1999دا، پارتی کار، به‌ سه‌رۆکایه‌تی هێلین کلارک،  له‌ نیوزله‌ندا ده‌سته‌ڵاتی گرته‌ده‌ست و تاوه‌کو تشرینی دووه‌می 2008 له‌سه‌ر کورسی ده‌سته‌ڵات مایه‌وه‌. به‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌، ریفۆرمه‌ ئابوریه‌ ریشه‌ییه‌کان که‌ له‌ ساڵانی کۆتایی 80کان و سه‌ره‌تای 90کاندا کران، هه‌موویان ره‌وینه‌وه‌ و جارێکی تر خشته‌ی نه‌هامه‌تی نیوزه‌له‌ندا دوو هێنده‌ بوو.

سه‌رۆک هو سه‌رنجی وانه‌ مێژوویه‌کانی داوه‌ و لێیانه‌وه‌ فێربووه‌: “روو بکه‌ره‌ بازاڕی ئازاد” و خۆشگوزه‌رانی و ته‌مه‌ندرێژی به‌دوادا دێت.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.