گێژاوی مەرگی ئێران

♦ ستیڤ هانکی

2010-09-29

له‌و کاته‌وه‌ی مه‌حمود ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد له ئابی 2005دا ‌بوو ‌به‌سه‌رۆکی ئێران ، ئابووری ئه‌و وڵاته ‌له‌خراپه‌وه به‌ره‌و خراپتر هه‌نگاوی نا. پێوه‌ری نه‌هامه‌تی وێنه‌یه‌کی روون ده‌خاته‌روو له‌باره‌ی ئه‌و ره‌وشه ‌ئابوریه‌ی که‌زۆربه‌ی ئێرانیه‌کان تێیدا ده‌ژین. ئه‌و پێوه‌ری نه‌هامه‌تیه‌ بریتیه ‌له ‌تێکڕای راده‌ی هه‌ڵئاوسان و سود و‌ بێکاری، بێجگه‌ له رێژه‌ی سه‌دی گۆڕانی ساڵانه‌ی تێکڕای گه‌شه‌ی به‌رهه‌مێنان.

پێوه‌ری نه‌هامه‌تی ئێران له‌ماوه‌ی ساڵانی 1991-2008 له‌نه‌خشه‌که‌دا دیاره‌. پێویستیشه ‌تیشک بخرێته‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که ‌هه‌ڵئاوسانی راسته‌قینه‌ و راده‌ی سود و بێکاری ره‌نگه‌ له‌وه زیاتربن که ‌خراونه‌ته‌روو. له‌ئه‌نجامدا، ئاستی راسته‌قینه‌ی پێوه‌ره‌که ‌ره‌نگه ‌به‌رزتر بێت له‌و نه‌خشه‌یه‌دا که‌ خراوه‌ته‌روو. به‌ڵام سه‌رباری ئه‌مانه‌ش، شێوازی هه‌ڵکشان و داکشان له‌پێوه‌ره‌که‌دا جێگه‌ی متمانه‌ن.

زۆر شت هه‌ن که ‌سه‌رنجڕاده‌کێشن: له‌ماوه‌ی ساڵانی 1991-2008دا ئاستی پێوه‌ره‌که ‌به‌شێوه‌یه‌کی دیار بڵنده‌. ساڵانی فه‌رمانڕه‌وایی ره‌فسه‌نجانی تاراده‌یه‌ک هه‌ڵکشان و داکشانی دیاری تێدایه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ به‌رزبوونه‌وه‌یه‌کی به‌رچاو که ‌به‌دوایدا که‌مبوونه‌وه‌یه‌کی دیار هات، پاشان دوایین هه‌ڵکشانه‌وه‌له‌ئاستی پێوه‌ره‌که‌دا. ساڵانی فه‌رمانڕه‌وایی خاته‌می سیمای جێگیریه‌کی رێژه‌یی پێوه‌دیاره‌و هه‌روه‌ها باشبوونێکی که‌م له‌ره‌وشی ئابوریدا. هه‌رچی ده‌ورانی ئه‌حمه‌دی نه‌ژادیشه‌ به‌وه‌دا ده‌ناسرێته‌وه‌ ک ه‌په‌رپووتبونێکی نه‌گۆڕی ره‌وشی ئابوری بووه‌. پێوه‌ری نه‌هامه‌تی تاقه ‌پیوه‌ر نیه ‌بۆ پێوانی باشگوزه‌رانی ئابوری. ئه‌م خشته‌یه ‌نیشانه‌ده‌ری راره‌وی تومانی ئێرانیه ‌له‌به‌رامبه‌ر دۆلاری ئه‌مه‌ریکیدا. له‌ساڵی 1989 وه ‌و له‌و کاته‌وه‌ی ره‌فسه‌نجانی بوه‌ به‌سه‌رۆک، تومان له‌سه‌دا 99.3ی به‌های خۆی له‌ده‌ستداوه‌ر له‌به‌رامبه‌ر دۆلاری ئه‌مه‌ریکیدا. ئه‌و به‌ها دابه‌زینه‌ گه‌وره‌یه‌ی که ‌له ‌سه‌رده‌می ره‌فسه‌نجانی و خاته‌میدا رویدا هیچ سوودێکیان به‌ئێران نه‌گه‌یاند له‌نه‌هامه‌تی زیاتر.

له‌کاتێکدا به‌ها دابه‌زینی تومان له‌به‌رامبه‌ر دۆلاری ئه‌مه‌ریکیدا له‌سه‌رده‌می ئه‌حمه‌دی نه‌ژاددا تاڕاده‌یه‌ک که‌مبووه ‌(له‌سه‌دا 9.6) به‌ڵام تومان که‌وته‌به‌ر فشار له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ڵهاتنی سه‌رمایه ‌له‌ساڵی 2007ه‌وه‌رووی له‌زیادبوون کرد.

جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نیه‌ که‌ ئێران له‌پله‌ی 137 دایه ‌له‌ تێکڕای 183 وڵات له‌خشته‌ی بانکی جیهانیدا بۆ ئه‌نجامدانی بزنس بۆ ساڵی 2010 که ‌له ‌9/9/2009 دا بڵاوکرایه‌وه‌. ئه‌وه‌ش راپۆرتێکه‌ که‌ کارایی و گرنگی بازاڕی ئازاد و ئاسانی ئه‌نجامدانی بزنس ده‌پێوێت. ئه‌و خشته‌یه‌ی دیکه‌ ئه‌وه‌نیشان ده‌دات که‌ئێران له‌چ ئاستێکدایه ‌به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیکه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و باشوری ئه‌فه‌ریقادا.

هه‌ژاری به‌دبه‌ختیه‌که ‌وا ده‌کات ئه‌وانه‌ی له‌سایه‌یدا ده‌ژین ژیانێکی سه‌خت و مه‌ترسیدار و کورت بگوزه‌رێنن. گه‌شه‌ی ئابوری چاره‌سه‌ری بنه‌بڕی هه‌ژاریه‌. له‌کاره‌کانی ئابوریناسه‌ یه‌که‌مینه‌کانه‌وه‌ وه‌ک ریچارد کانتیلۆن (1680-1734)، ئاده‌م سمیس (1723-1790)، هه‌روه‌ها جاک تورگۆ (1727-1781)، فێری ئه‌وه‌بووین که‌ ئازادی ئابوری پێشمه‌رجێکی گرنگه ‌بۆ گه‌شه‌ی ئابوری به‌رده‌وام و هه‌روه‌ها که‌مکردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی نه‌هامه‌تی. به‌ڵام ئه‌و پێکهاتانه ‌کامانه‌ن که ‌سیسته‌مێکی ئابوری ئازادی له‌م جۆره‌ ده‌هێننه‌به‌رهه‌م؟

پێویسته موڵکایهتی تایبهت و مافهکانی پهیمانبهستن دابمهزرێن.

ئه‌م پێکهاتانه‌‌ی خواره‌وه ‌پێویسته ‌ببنه‌ رێبه‌ری دامه‌زراندنی موڵکایه‌تی تایبه‌ت: ده‌بێت ئه‌و موڵکایه‌تیکردنه‌جیهانی بێت، ئه‌و موڵکه‌ تایبه‌ت بێت به‌ته‌نها لایه‌نێک، توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێت که‌ده‌ستاو ده‌ستی پێبکرێت.

جیهانیبوون زه‌مانه‌تی ئه‌وه‌ده‌کات که‌هه‌موو سه‌رچاوه‌کان یان ئه‌وه‌تا خاوه‌نیان هه‌یه‌، یاخود ده‌کرێت خاوه‌نبکرێن له‌لایه‌ن که‌سێکه‌وه ‌یاخود لایه‌نێکه‌وه‌. تایبه‌تبوون ته‌نها به‌لایه‌نێک زه‌مانه‌تی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌و موڵکه‌یان هه‌یه ‌ته‌نها ئه‌وان بۆیان هه‌یه‌ به‌کاریبهێنن تاوه‌کو ئه‌و راده‌یه‌ی به‌کارهێنانی ئه‌و موڵکه‌یان زیان ناگه‌یه‌نێت به‌موڵکی که‌سانی دیکه‌. هه‌روه‌ها ده‌ستاوده‌ستکردن زه‌مانه‌تی ئه‌وه‌ده‌کات که‌خاوه‌نی ئه‌و موڵکانه ‌ده‌توانن به‌شێوه‌یه‌کی ئازادنه‌ ده‌ستاوده‌ست به‌ مافی موڵکه‌کانیانه‌ وه‌بکه‌ن (واته‌بیانفرۆشن یاخود بیان به‌خشن)

پێویستهنیزامی مالی و شهفافیهت دابمهزرێندرێن.

بۆ دامه‌زراندنی کۆنترۆڵکردنی خه‌رجی گشتی و که‌مکردنه‌وه‌ی به‌فیڕۆدان و دزی و گه‌نده‌ڵی، پێویسته‌له‌سه‌ر حکومه‌ته‌کان که گوژمه‌یه‌ک له‌‌حسابی نیشتیمانی بڵاوبکه‌نه‌وه‌ که‌ بریتی بن له‌ته‌سفیه‌ی حسابی موڵک و به‌رپرسیارێتیه‌داراییه‌کانی، هه‌روه‌ها حساباتی که‌ڵه‌که‌بووی ساڵانه‌ی داهات و خه‌رجی. ئه‌م حساباتانه ‌پێویسته‌ به‌گوێره‌ی پێوه‌ره ‌نێوده‌وڵه‌تیه‌کانی ژمێریاری بن هه‌روه‌ها پێویستیشه‌بخرێنه‌ به‌ر چاودێری سه‌ربه‌خۆوه‌.

پێویسته کورتهێنانی بودجه و خهرجیهکانی حکومهت کۆنترۆڵ بکرێن.

یه‌کێک له‌رێگه‌کان بۆ گه‌یشتن به کۆنترۆڵکردنی ئاست و مه‌ودای حکومه‌ت بریتیه ‌له‌سه‌پاندنی زۆرینه‌ی ره‌ها له‌ده‌نگداندا بۆ ئه‌و بڕیارانه‌ی که ‌په‌یوه‌ندیان به‌مالیه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ک باج و خه‌رجی و ده‌رکردنی قه‌رز.

فشاری ههڵئاوسان پێویسته کۆنترۆڵبکرێت.

به‌مه‌به‌ستی هاندانی گه‌شه‌ی ئابوری، پێویسته‌راده‌ی هه‌ڵئاوسان به‌نزمی و به‌پێشبینیکراوی بهێڵرێته‌وه‌.

بۆ زۆرێک له‌و وڵاتانه‌ی له‌پرۆسه‌ی گه‌شه‌کردندان، ده‌کرێت ئه‌م ئامانجه‌ی هه‌ڵئاوسان به‌باشترین شێوه‌له‌ڕیگه‌ی نه‌هێشتنی بانکه‌ناوه‌ندیه‌کانیانه‌وه‌بێته‌دی و هه‌روه‌ها جێگرتنه‌وه‌یان به‌ده‌سته‌ی پاره‌که‌ده‌توانێت ئه‌و پارانه‌ده‌ربکات که‌به‌ته‌واوی ده‌گۆڕدرێن و جێگیرن و پاره‌ی خۆماڵین. یاخود له‌ڕێگه‌ی به‌کارنه‌بردنی پاره‌ی خۆماڵی و جێگرتنه‌وه‌ی به‌پاره‌ی بیانی جێگیری گۆڕدراو.

چاکهکانی بازرگانی کراوهی نێودهوڵهتی پێویستهسودی لێوهربگیرێت.

سیاسه‌تیکاری بازرگانی لیبرالیانه‌رێگه‌خۆشده‌کات بۆ ته‌رخانکردنی کارای سه‌رچاوه‌کان و هاندانی گه‌شه‌ی ئابوری. ئه‌مه‌ش به‌تایبه‌تی بۆ ئابوریه‌بچوکه‌کان راسته‌که‌تیایاندا رکابه‌ری راسته‌قینه‌ده‌کرێت ته‌نها له‌ڕێگه‌ی رێگه‌دان به‌به‌رهه‌مهێنه‌ره‌بیانیه‌کانه‌وه‌بۆ رکابه‌ریکردنی ئازادانه‌له‌بازاره‌ناوخۆییه‌کاندا بێته‌دی.

پێویستهخۆ بهدوربگیرێت لهسیستهمی باجی ئاڵۆز و باجی لهڕادهبهدهر.

سیسته‌می باجگرتنی ئاڵۆز له‌گه‌ڵ راده‌ی باجی به‌رزدا ده‌بنه‌مایه‌ی شێواندنی ره‌فتارکردن و دژه‌هانده‌ری گه‌وره‌ده‌خولقێنن له‌چالاکی ئابوریدا، له‌کاتێکدا که‌داهاتی که‌میش به‌رهه‌م ده‌‌هێنن.

پێویستهخۆ بهدور بگیرێت لهکۆمهکی دارایی و هاندهری باج بۆ پیشهسازیهتایبهتهکان.

کۆمه‌کی دارایی و هانده‌ری باج که‌داڕێژراون بۆ هێنانه‌دی ئامانجی دیاریکراو ره‌نگه‌نه‌توانن له‌راستیدا ئه‌و ئامانجانه‌بپێکن. تاقه‌شتێک هه‌یه‌که‌گومانی تێدا نیه‌: ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌که‌ده‌بنه‌مایه‌ی شێواندنی هه‌ڵبژارده‌ئابوریه‌کان و ته‌رخانکردنی سه‌رچاوه‌کان، هه‌روه‌ها دواخستنی گه‌شه‌ی ئابوری.

پێویستهخۆ بهدوربگیرێت لهمافی تایبهت و حهسانه.

بۆ نمونه‌، مافی تایبه‌ت و حه‌سانه‌که‌له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌دێته‌کایه‌وه‌له‌به‌رژه‌وه‌ندی سه‌ندیکاکاندا وه‌ک نوێنه‌رایه‌تیکردنی تاقه‌خۆیی، به‌ئه‌ندامبوونی به‌زۆر له‌سه‌ندیکاکاندا، حه‌سانه‌له‌ئاستی یاساکانی دژه‌قۆرغکردن، هه‌موو ئه‌مانه‌ده‌بێت خۆیان لێ به‌دوربگیرێت. مافی تایبه‌ت و حه‌سانه‌ده‌بنه‌مایه‌ی شێواندنی بازاڕ و هه‌روه‌ها ده‌بنه‌مایه‌ی دواخستنی گه‌شه‌ی ئابوری.

پێویستهخۆ بهدوربگیرێت لهکۆنترۆڵکردنی نرخ.

کۆنترۆڵکردنی نرخ، هه‌روه‌ها دانانی سه‌قفێک بۆ راده‌ی سود، هیچ پاساوێکیان نیه له‌بواری ئابوریدا. له‌هه‌مان کاتیشدا ده‌بنه‌مایه‌ی شێواندنی ئه‌و رۆڵه‌ی که‌پێویسته‌نرخ خۆی بیبینێت. لێره‌شه‌وه‌، کۆنترۆڵکردنی نرخ ده‌بێته‌له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م ئاراسته‌ی سه‌رچاوه‌کاندا له‌به‌کارهێنانی به‌ها نزمیه‌وه‌به‌ره‌و به‌کارهێنانی به‌هابه‌رزی و هه‌روه‌ها ده‌شبێته‌ئاراسته‌کردنی سه‌رچاوه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی نادروست و ده‌شبێته‌که‌مکردنه‌وه‌ی گه‌شه‌ی ئابوری.

پێویستهخۆ بهدوربگیرێت لهدهستوهردانهبازاڕ و کۆتکردنی رکابهری.

ده‌ستوه‌ردانه‌بازاڕ و کۆنترۆڵکردنی رکابه‌ری وه‌ک دامه‌زراندنی ده‌سته‌ی بازاڕ، ده‌بنه‌مایه‌ی به‌سیاسیکردنی ژیانی ئابوری و دامه‌زراوی ئیفلیج و خراپ ئاراسته‌کردنی سه‌رچاوه‌کان و دواخستنی گه‌شه‌ی ئابوری.

پێویستهدامهزراوهحکومیهکان بگۆڕدرێن بۆ کهرتی تایبهت.

دامه‌زراوه‌حکومیه‌کان ناکاران. بۆ نمونه‌، فرۆش و قازانجی سازدراو و به‌رهه‌مداری هه‌ر کارمه‌ندێک له‌دامه‌زراوه‌ی حکومه‌تیدا نزمتره‌به‌به‌راورد به‌کۆمپانیاکانی که‌رتی تایبه‌ت. فرۆشتن بۆ هه‌ردۆلارێکی وه‌به‌رهێناراو که‌متره‌، قازانجی هه‌ر دۆلارێکی وه‌به‌رهێنراو که‌متره‌، موچه‌و تێچوونی هه‌ڵسوڕان بۆ هه‌ردۆلارێکی فرۆش به‌رزتره‌، فرۆش بریتیه‌له‌نمونه‌یه‌کی نادیاری سنوری نێوان چالاکی گشتی و تایبه‌ت.

پێویستهخۆ بهدوربگیردرێت لهسنوری نادیاری نیوان چالاکیهگشتی و تایبهتهکان.

کاتێک که‌سنوری نێوان که‌رتی گشتی و که‌رتی تایبه‌ت نادیار بێت، ئه‌وه‌ئاماژه‌ی هه‌بوونی خراپییه‌که‌له‌دیاریکردنی مافه‌کانی موڵکایه‌تیدا. مافی موڵکایه‌تی خراپ دیاریکراویش ده‌بێته‌مایه‌ی شێواندنی ته‌رخانکردنی سه‌رچاوه‌کان و ده‌بێته‌مایه‌ی دواخستنی گه‌شه‌ی ئابوری. که‌فاله‌تکردنی حکومه‌ت بۆ ئه‌و کۆمپانیا تایبه‌ته‌کان که‌خه‌ریکه‌مایه‌پوچ ده‌بن یه‌کێکه‌له‌نمونه‌ئاشکراکانی نه‌بونی سنور له‌نێوان چالاکی گشتی و تایبه‌تدا.

پێویستهخۆ بهدوربگیرێت لهقۆرغکردن و سهرکوتکردنی بازاری سهرمایهی تایبهت.

قۆرغکردن و سه‌رکوتکردنی بازاری سه‌رمایه‌ی تایبه‌ت ده‌بێته‌هۆی شێواندنی پرۆسه‌ی پاشه‌که‌وتکردن و وه‌به‌رهێنان، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌مایه‌ی دواخستنی وه‌به‌رهێنانی بیانی راسته‌وخۆ و ده‌بێته‌مایه‌ی بره‌ودان به‌هه‌ڵهاتنی سه‌رمایه‌هه‌روه‌ها به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ده‌بێته‌مایه‌ی دواخستنی گه‌شه‌ی ئابوری.

ئێران نه‌ک ته‌نها ئه‌و خاڵانه‌ی پشتگوێخستوه‌که‌له‌سه‌ره‌وه‌باسمان کردن، به‌ڵام ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد هه‌موو پره‌نسیپه‌ئابوریه‌کانی پشتگوێخستوه‌. له‌ئێران مافی موڵکایه‌تی تایبه‌ت و مافه‌کانی په‌یماننامه‌پارێزراو نین. نه‌بوونی پارێزراوی، به‌تایبه‌ت بۆ وه‌به‌رهێنه‌ری بیانی، وایکردوه‌که‌گه‌شه‌ی نه‌وت و غازی ئێران  به‌ره‌و نغرۆ بچێت. بۆ نمونه‌، نه‌بونی سیسته‌می هێڵێکی خۆماڵی تێکهه‌ڵکێش، ئێرانی ناچارکرد که‌ساڵی پار هه‌نارده‌کردنی غاز بۆ تۆرکیا رابگرێت، که‌ئه‌مه‌ش گومانی خسته‌سه‌ر ئێران له‌وه‌ی که‌هه‌نارده‌که‌رێکی زامنی وزه‌بێت. نیزامی مالی و شه‌فافیه‌ت و کۆنترۆڵ له‌هیچ جێگه‌یه‌کی ئێران به‌دی ناکرێن. مه‌زه‌نده‌ده‌کرێت که‌خه‌رجیه‌کانی حکومه‌ت زیادیان کردبێت به‌راده‌ی له‌سه‌دا 55 له‌ساڵی مالی 2007-2008دا و هه‌روه‌ها 2008-2009دا.

کۆنترۆڵکردنی نرخ زۆر به‌ربڵاوه‌. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌‌مایه‌ی کۆمه‌کی دارایی شاره‌وه‌به‌بڕی له‌سه‌دا 25ی تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی. هه‌روه‌ها کۆمه‌کی دارایی دیاریش یه‌کسانه‌به‌بڕی له‌سه‌دا پێنجی تێکڕای به‌رهه‌می خۆماڵی، یاخود نزیکه‌ی له‌سه‌دا 16ی خه‌رجیه‌کانی حکومه‌تی ناوه‌ندی.

بانکه‌کان ناچارده‌کرێن که‌قه‌رز بده‌نه‌هه‌ندێک که‌رتی ئابوری وڵات. ئه‌و که‌رتانه‌و ئاستی قه‌رزه‌کان له‌پلانی پێنج ساڵه‌ی گه‌شه‌ی ئێراندا دانراون.

ته‌نانه‌ت مه‌سه‌له‌گه‌لی وه‌ک به‌که‌رتی تایبه‌تکردن له‌ئێڕان وه‌ک شتی هه‌ڵه‌ته‌ماشا ده‌کرێن. بۆ نمونه‌، کاتێک  دامه‌زراوه‌کانی ده‌وڵه‌ت ده‌فرۆشرێن به‌که‌رتی تایبه‌ت، زۆربه‌ی پشکه‌کانی له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌تی دیکه‌وه‌ده‌کڕدرێن.

سیاسه‌تیکاره‌ئابوریه‌کانی ئێران ئه‌و وڵاته‌یان خستۆته‌گێژاوێکی مه‌رگه‌وه‌و خێرای ئه‌و گێژاوه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی نرخی نه‌وتی دیاریده‌کات.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.