بۆچی کۆمەك کاریگەرنیە؟

♦ ویلیەم ئیستەرلی

2010-09-29

ئه‌وه‌ من ئۆتۆمبێله‌که‌م لێده‌خوڕم به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی ئه‌دیسس ئه‌بابای پایته‌ختی ئه‌سیوپیا. ریزێکی بێکۆتای ژن وکچ ‏‏به‌پێچه‌وانه‌ی ئاراسته‌ی منه‌وه‌ روه‌و شار رێگه‌ده‌بڕن. ته‌مه‌نیان له‌ نۆ ساڵ بۆ 60 ساڵ ده‌بێت. هه‌ره‌یه‌که‌یان به‌قه‌ده‌ر ‏‏باڵای خۆی له‌ژێر کۆڵه‌دارێکدا چه‌ماوه‌ته‌وه‌ و هه‌موو نقه‌یاندێت و به‌ ئاسته‌م هه‌نگاو ده‌نێن. ئه‌و کۆیلانه‌م دێته‌وه‌یاد ‏که‌ ‏خاوه‌ن کۆیله‌یه‌کی نه‌بینراو به‌ڕیوه‌یان ده‌بات.
ئه‌و کۆڵه‌دارانه‌یان بۆ چه‌ندین کیلۆمه‌تر به‌ کۆڵه‌وه‌یه‌، له‌و ‏دارستانه‌ی ‏که‌ داری کالیپتۆسی لێیه‌، به‌ درێژایی ئه‌و خاکه‌ روته‌ی چوارده‌وری ئه‌دیس ئه‌بابادا رێگه‌ ده‌بڕن تا ‏ده‌گه‌نه‌ شار.
‏باره‌داره‌که‌یان ده‌گه‌یه‌ننه‌ بازاری سه‌ره‌کی شار و به‌ یه‌ک دوو دۆلارێک ده‌یفرۆشن. ئه‌مه‌ش داهاتی ئه‌و ‏رۆژه‌یانه‌، چونکه‌ ‏کۆکردنه‌وه‌ی دار و هێنانی بۆ شار و گه‌رانه‌وه‌یان بۆ ماڵه‌وه‌ هه‌موو رۆژه‌که‌یان ده‌بات.
‏ دواتر بۆم ده‌رکه‌وت که‌ بی بی سی بابه‌تێکی له‌باره‌ی ئه‌و ئافره‌ته‌ دارکۆکه‌رانه‌وه‌ بڵاوکردۆته‌وه‌. ئه‌مارێچی ته‌مه‌ن ‏‏10 ‏ساڵ کاتژمێر سێی به‌ره‌به‌یان له‌خه‌و راده‌په‌ڕێت و ده‌ستده‌کات به‌ کۆکردنه‌وه‌ی لقوپۆپ و گه‌ڵای کالیپتۆس، ئینجا ‏‏ریێگه‌ی پر ئازار ده‌گرێته‌به‌ر به‌رو شار.
ئه‌مارێچی، که‌ ناوه‌که‌ی به‌ مانای (که‌سێکی جوان) دێت، بچوکترینی ‏‏خێزانه‌که‌یه‌تی و سێ خوشکوبراشی هه‌یه‌. ئه‌مارێچی ده‌ڵێت “نامه‌وێت هه‌موو ژیانم به‌ کۆڵه‌دار هه‌ڵگرتنه‌وه‌ به‌سه‌ر ‏‏به‌رم. به‌ڵام حاڵی حازر هیچ چاریه‌کی دیکه‌م نیه‌ چونکه‌ زۆر هه‌ژارین. خۆم و خوشک و براکانم دار کۆئه‌که‌ینه‌وه‌ ‏تاوه‌کو ‏دایک و باوکمان بتوانن خواردنمان بۆ بکڕن. حه‌زم ئه‌کرد بۆخۆم بچومایه‌ بۆ قوتابخانه‌ و خه‌می پاره‌ ‏په‌یداکردنم ‏نه‌بوایه‌.”‏
دوو تراژیدیاکه‌‏
گۆردن براونی راوێژکاری رێکخراوی ئیکچێکه‌ری ئینگیزی به‌م دواییانه‌ وتارێکی پرسۆزی له‌ باره‌ی تراژیدیای ‏هه‌ژاریی ‏ته‌واوه‌تی، که‌ چه‌ند بلیۆن که‌سێک به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، پێشکه‌شکرد. ئه‌و هه‌ژارییه‌ی که‌ بۆته‌ مایه‌ی ‏مردنی ملیۆنان ‏منداڵ به‌و نه‌خۆشیانه‌ی که‌ چاره‌سه‌ریان هه‌یه‌. گۆردن داوای دوو هێنده‌کردنی یارمه‌تییه‌ ‏ده‌ره‌کییه‌کانی کرد. که‌ پلانێکی ‏گه‌وره‌یه‌ بۆ هه‌ژارانی دنیا. ئه‌وه‌ی خسته‌ روو که‌ چه‌ند ئاسانه‌ بتوانین چاکه‌ بکه‌ین. ‏ده‌رمانی مه‌لاریا که‌ ژیانی نیوه‌ی ‏ئه‌وانه‌ی به‌هۆیه‌وه‌ ده‌مرن، رزگار ده‌کات. هه‌ر ژه‌مێکی 12 سه‌نتی تێده‌چێت. ‏تۆڕه‌ که‌ژاوه‌یه‌ک که‌ منداڵ له‌ توشبوون به‌ ‏مه‌لاریا ده‌پارێزێت، چوار دۆلاری تێده‌چێت. رزگارکردنی پێنج ملیۆن ‏منداڵ له‌ مردن بۆ ماوه‌ی 10 ساڵی داهاتوو ته‌نها ‏سێ دۆلاری تێده‌چێت بۆ هه‌ر تازه‌ دایکێک. به‌رنامه‌یه‌ک که‌ ‏ئه‌مارێچی بخاته‌ قوتابخانه‌ زۆر که‌می تێده‌چێت.
به‌ڵام گۆردن براون بێده‌نگ بوو له‌ ئاست تراژیدیای دووه‌می هه‌ژارانی دنیا. ئه‌مه‌ ئه‌و تراژیدیایه‌یه‌ که‌ خۆرئاوا تا ‏‏ئێستا دوو و له‌ ده‌یا سێ تریلیۆن دۆلاری له‌ کۆمه‌کی ده‌ره‌کی له‌ په‌نجا ساڵی رابردوودا خه‌رجکردوه‌، و تا ئێستاش ‏‏نه‌گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ی که‌ ده‌رمانێکی 12 سه‌نتی بکڕێت بۆ رزگارکردنی نیوه‌ی ژماره‌ی ئه‌و منداڵانه‌ی به‌ مه‌لاریا ‏‏ده‌مرن.
خۆرئاوا تا ئێستا دوو و له‌ ده‌یا سێ تریلیۆن دۆلاری له‌ کۆمه‌کی ده‌ره‌کی له‌ په‌نجا ساڵی رابردوودا ‏خه‌رجکردوه‌، ‏و تا ئێستاش نه‌یتوانیوه‌ تۆڕه‌ که‌ژاوه‌ که‌ چوار دۆلاری تێده‌چێت بۆ خێزانه‌ هه‌ژاره‌کان دابینبکات. و ‏نه‌یتوانیوه‌ سێ دۆلار ‏بۆ تازه‌ دایکه‌کان دابینبکات تا ژیانی پێنج ملیۆن منداڵ رزگاربکات. خۆرئاوا تا ئێستا دوو و له‌ ‏ده‌یا سێ تریلیۆن ‏دۆلاری له‌ کۆمه‌کی ده‌ره‌کی له‌ په‌نجا ساڵی رابردوودا خه‌رجکردوه‌، و ئه‌مه‌ریچی هه‌تا ئیستا ‏کۆڵه‌دار ده‌کێشێت. ئه‌مه‌ ‏تراژیدیایه‌ که‌ ئه‌م هه‌موو سۆزه‌ پر مانایه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ بۆ ئه‌و خه‌ڵکه‌ ‏ده‌ستکورتانه‌ به‌ده‌ستبهێنێت. ‏
هه‌وڵه‌کانی خۆرئاوا بۆ کۆمه‌ککردنی به‌شه‌که‌ی دیکه‌ی جیهان له‌ پێناوی بره‌ودان به‌ گه‌شه‌کردنی ئابوری خێرادا، ‏‏گۆڕانکاری له‌ سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌کانی حکومه‌ته‌کان بۆ ده‌سته‌به‌رکردنی بازار، یاخود بره‌ودان به‌ حکومه‌تی ‏راستگۆ و ‏دیموکراتخواز، له‌و مه‌سه‌لانه‌ی پێشوو باسمانکرد که‌متر سه‌رکه‌وتوو بوه‌. به‌ڵگه‌که‌ش زۆر به‌هێزه‌: 568 ‏بلیۆن دۆلار ‏خه‌رجکراوه‌ بۆ کۆمه‌ک له‌ ئه‌فه‌ریقا، که‌چی وڵاته‌ ئه‌فریقییه‌کان هیچ ده‌وڵه‌مه‌ندتر نین له‌ 40 ساڵ ‏له‌مه‌وبه‌ر.
ده‌یان ‏قه‌رزی “چاکسازی بونیادی” (قه‌رزی کۆمه‌کئامێزی مه‌رجدار به‌ چاکسازی سیاسه‌تیکار) دراوه‌ به‌ ‏ئه‌فه‌ریقیا، ‏کۆماره‌کانی یه‌کێتی سۆڤیه‌تی جاران، ئه‌مه‌ریکای لاتین، ده‌رئه‌نجامه‌که‌شی بریتییه‌ له‌ سه‌رنه‌که‌وتنی ‏چاکسازی ‏سیاسه‌تیکار و گه‌شه‌ی ئابوری.
به‌ڵگه‌کان ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن که‌ کۆمه‌ک ته‌نها ده‌چێته‌ خزمه‌تی دروستبوونی ‏حکومه‌تی ‏که‌متر دیموکراتخواز و که‌متر راستگۆوه‌. که‌چی، به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌رسمان له‌و ئه‌زمونه‌ وه‌رگرتبێت، ‏هێشتا هه‌ر خه‌ریکی ‏شتی بێهوده‌ین وه‌ک پلانی گه‌وره‌ که‌ له‌لایه‌ن جێفری ساکس و نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کانه‌وه‌ دانراوه‌ ‏به‌ مه‌به‌ستی ‏ئه‌نجامدانی 449 خۆتێهه‌لقورتاندن بۆ گه‌یشتن به‌ 54 ئامانجی جیا جیا له‌ کۆتایی ساڵی 2015دا ‏‏(ئامانجی ‏گه‌شه‌پێدانی هه‌زاره‌ی سێهه‌م، که‌ به‌دوایدا پاڕانه‌وه‌ی به‌په‌له‌ هات بۆ دوو هێنده‌کردنی پاره‌ی کۆمه‌ک).‏
گه‌شه‌کردنی ئابوری دێته‌ دی، نه‌ک له‌ رێگه‌ی کۆمه‌که‌وه‌، به‌ڵکو له‌ڕێگه‌ی خاوه‌نکاره‌ ده‌ستپێخه‌ره‌ ناوخۆییه‌کان و ‏‏هه‌روه‌ها چاکسازی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی. له‌ کاتێکدا خۆرئاوا ده‌یناڵاند به‌ده‌ست چه‌ند بلیۆنه‌ دۆلارێکه‌وه‌ بۆ ‏کۆمه‌ک، ‏هاونیشتیمانیانی هیند و چین خۆبه‌خۆ داهاتی خۆیانیان گه‌یانده‌ 715 بلیۆن دۆلار له‌ بازاری ئازاددا.
ئه‌و ‏کاته‌ ئه‌وانه‌ی ‏بۆ کۆمه‌ک ده‌کڕوزێنه‌وه‌، بۆیان ده‌رده‌که‌وێت که‌ کۆمه‌ک ناتوانێت گه‌شه‌ گشتی له‌بواری سیاسی و ‏ئابورییدا ‏ده‌سته‌به‌ربکات. ئه‌وانه‌ پێویسته‌ هه‌وڵی خۆیان بخه‌نه‌گه‌ر بۆ چاککردنه‌وه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌ی که‌ نه‌یتوانی 12 ‏سه‌نت ‏دابینبکات بۆ ده‌رمانی قوربانیانی مه‌لاریا.‏
فیدباک و به‌رپرسیارێتی
ئه‌و دوو پێکهێنه‌ سه‌ره‌کییه‌ی که‌ وا ده‌که‌ن کۆمه‌ک سه‌رکه‌وتوو بێت، و نه‌بوونیشیان بوه‌ مایه‌ی که‌موکورتی کوشنده‌ ‏له‌ ‏رابردوودا، بریتین له‌ فیدباک و به‌رپرسیارێتی. به‌کاربه‌ران له‌ رێگه‌ی کڕینی به‌رهه‌مێکه‌وه‌ به‌ کۆمپانیا ‏به‌رهه‌مهێنه‌که‌ ‏ده‌ڵێن “ئه‌م به‌رهه‌مه‌تان نرخه‌که‌ی ئه‌هێنێت.” یان بڕیار ده‌ده‌ن که‌ به‌رهه‌مه‌که‌ بێبه‌هایه‌ و ‏ده‌یگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ کۆگاکه‌. ‏ده‌نگده‌ران به‌ کاندیده‌کانیان ده‌ڵێن “ئه‌م خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییانه‌ خراپن” و ‏سیاسه‌تمه‌دارانیش هه‌وڵی چاره‌سه‌ری ‏گرفته‌که‌ ده‌ده‌ن.
بێگومان فیدباک ته‌نها له‌و باره‌دا کاریگه‌ر ده‌بێت ئه‌گه‌ر بێتو که‌سێک هه‌بێت گوێبگرێت. کۆمپانیا قازانجخوازه‌کان ‏‏که‌لوپه‌لێک دروستده‌که‌ن که‌ بزانن داواکاری زۆری له‌سه‌ره‌، به‌ڵام له‌ هه‌مانکاتیشدا به‌رپرسیارێتی به‌رهه‌مه‌که‌یان ‏‏هه‌ڵده‌گرن. ئه‌گه‌ر هات ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بوه‌ مایه‌ی ژه‌هراویبوونی کڕیاره‌کانی، ئه‌وکات کۆمپانیاکه‌ به‌رپرسیارێتی ‏‏ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ، یان قللوچ ده‌کات. کاندیده‌ هه‌ڵبژێردراوه‌کان به‌رپرسیارێتی خزمه‌تگوزاییه‌ گشتییه‌کان ده‌گرنه‌ ‏‏ئه‌ستۆ، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌یه‌کیش رویدا، ئه‌وا له‌ڕوی سیاسییه‌وه‌ باجه‌که‌ی ده‌ده‌ن. ره‌نگه‌ کورسییه‌که‌یان له‌ده‌ستبده‌ن. و ‏ئه‌گه‌ر ‏هاتوو سه‌رکه‌وتوش بوو، ئه‌وا پاداشتی سیاسی خۆیان وه‌رده‌گرن.‏
رێکخراوه‌ کۆمه‌کییه‌کان ده‌کرێت وه‌ک به‌رپرسیاری هه‌ندێک ئه‌رکی تایبه‌ت ته‌ماشابکرێن، نه‌وه‌ک بخرێنه‌ توێی ‏ئه‌و ‏به‌رپرسیارێتییه‌ به‌کۆمه‌ڵه‌ی هه‌موو رێکخراوه‌ کۆمه‌کییه‌کان و حکومه‌ته‌ سودمه‌ندبوون ده‌گرێته‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر ‏ئه‌و ‏ئامانجه‌ به‌ربڵاوانه‌ی که‌ پشت به‌زۆر شتی زیاتر ده‌به‌ستێت له‌پاڵ هه‌وڵه‌کانی رێکخراوی کۆمه‌کبه‌خشدا. ‏نمونه‌یه‌ک ‏له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی دواهه‌مینیان وه‌ک ئه‌و ئامانجانه‌ی که‌ ناکرێت به‌هێند وه‌ربگیرێن له‌و هه‌ڵمه‌ته‌ زۆر باوه‌ی ‏به‌ده‌ستهێنانی ‏‏”ئامانجه‌کانی گه‌شه‌کردنی هه‌زاره‌ی سێهه‌می نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان”.
یاخود له‌ ئامانجه‌ راماڵه‌ره‌کانی ‏گه‌شه‌کردنی ‏ئابوری، چاکسازی له‌ حکومه‌تدا، یاخود دیموکراسیه‌ت بۆ ئه‌و وڵاته‌ هه‌ژارانه‌ی پێشتر باسکران. ‏ئه‌گه‌ر بیرۆکراسیه‌تێک ‏هاوبه‌شی گرتنه‌ئه‌ستۆی به‌رپرسیارێتێ بێت شانبه‌ شانی رێکخراوه‌کان بۆ به‌دیهێنانی ‏ئامانجی گشتی جیاجیا که‌ پشت ‏به‌ زۆر شتی دیکه‌ ده‌به‌ستێت، ئینجا ئه‌و کات ناتوانێت به‌رپرسیارێتی بگرێته‌ ئه‌ستۆ ‏که‌ پێویستبوو دابینیبکات بۆ ‏سودیاره‌کانی- واته‌ هه‌ژاران.
هیچ تاقه‌ رێکخراوێک له‌ سیسته‌می ئێستای کۆمه‌کدا به‌ ‏ته‌نها به‌رپرسیار نیه‌ له‌ ‏به‌سه‌رکه‌وتوانه‌ گه‌یشتن به‌ هه‌ر یه‌کێک له‌و ئامانجانه‌. به‌بێ به‌رپرسیارێتیبوون، پاڵنه‌ری ‏دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی که‌ ‏باش و کاریگه‌ره‌، لاواز ده‌بێت.‏‎ ‎‏ به‌رپرسیارێتی راسته‌قینه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ رێکخراوێکی ‏کۆمه‌کبه‌خش به‌رپرسیارێتی ‏بگرێته‌ ئه‌ستۆ له‌ ئه‌رکێکی تایبه‌تی چاودێریکراودا بۆ یارمه‌تدانی هه‌ژاران، که‌ داهاتی ‏ئه‌و هه‌ژارنه‌ تا به‌رزترین راده‌ ‏پشت به‌ کرده‌ی ئه‌و رێکخراوه‌ ده‌به‌ستێت. ئینجا هه‌ڵسه‌نگاندنی سه‌ربه‌خۆ بۆ ‏چۆنییه‌تی راپه‌ڕاندنی کاره‌کان له‌لایه‌ن ‏ئه‌و رێکخراوه‌وه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی دروستبونی پاڵنه‌ری به‌هێز بۆ باشترکردنی ‏خزمه‌تگوزارییه‌کان.
هه‌رچه‌نده‌ ماوه‌یه‌کی درێژه‌ کۆمه‌کی ده‌ره‌کی هه‌ڵده‌سه‌نگێندرێت، به‌ڵام زۆربه‌ی جار هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کان له‌خۆیانه‌وه‌ ‏‏دێت، به‌ به‌کارهێنانی راپۆرتی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ خۆیان پرۆژه‌که‌یان جێبه‌جێکردوه‌. قوتابییه‌کانم له‌ زانکۆی نیۆرک ‏‏کۆششی زور ناکه‌ن ئه‌گه‌ر بێتو خۆیان سه‌رپشک بکه‌م نمره‌ بۆ خۆیان دابنێن.‏
بانکی جیهانی چه‌ند هه‌وڵێک ده‌دات بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی بۆ “به‌شی هه‌ڵسه‌نگاندنی کرده‌کانی”، که‌ ئه‌و ‏‏به‌شه‌ راسته‌وخۆ راپۆرت ده‌داته‌ “ده‌سته‌ی بانکی جیهانی”، نه‌ک به‌ سه‌رۆکی بانک. هه‌رچه‌نده‌ کارمه‌ند هه‌یه‌ که‌ له‌ ‏‏به‌شی هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌شه‌کانی تری بانکی جیهانی کارده‌که‌ن، هه‌ڵسه‌نگاندنێکی نێگه‌تیڤانه‌ ره‌نگه‌ زه‌ره‌ر بگه‌یه‌نێت ‏‏به‌ داهاتوی کاری ئه‌و کارمه‌نده‌. هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کانی “به‌شی هه‌ڵسه‌نگاندنی کرده‌کانی” زاتیین.
شێوازی ناڕوون ده‌بێته‌ مایه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنێک که‌ مانای نابێت وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ له‌ مالیدا وه‌سفکراوه‌:‏
پێوسته‌ پرسیار بکرێت که‌ چۆن ده‌رئه‌نجامی زۆر پۆزه‌تیڤی هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ ده‌رئه‌نجامه‌ لاوازه‌کانی ‏‏گه‌شه‌کردندا له‌ هه‌مان ماوه‌ی نێوان 1985 بۆ 1995 دا یه‌کده‌گرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ بیروڕای ناره‌زایی خه‌ڵکی ‏‏ناوچه‌که‌. (لاپه‌ڕه‌ 26)‏
ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنی ناوخۆش سه‌رنه‌که‌وتن ده‌ربخات، ئایا ئه‌و رێکخراوانه‌ که‌س به‌ به‌رپرسیار ده‌زانن ‏یان ‏شێوه‌ی کاری رێکخراوه‌که‌ ده‌گۆڕن؟ زۆر زه‌حمه‌ته‌ ئه‌م راستییه‌ له‌ پێداچونه‌وه‌ی بانکی جیهانی له‌سه‌ر ماڵپه‌ڕی ‏‏هه‌ڵسه‌نگاندنه‌که‌یان بدۆزینه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌وکاته‌شی که‌ “به‌شی هه‌ڵسه‌نگاندنی کرده‌کانی” له‌ ساڵی 2004دا ‏‏ده‌ریخست که‌ هه‌شت “هه‌ڵسه‌نگاندنی کاریگه‌ر” کاریانکرده‌ سه‌ر کرده‌وه‌ی قه‌رزوه‌رگره‌کان به‌ 32 شێوه‌ی جیاواز، ‏به‌ڵام ‏ته‌نها باسی له‌ دوو نمونه‌ کردوه‌ که‌ کاریگه‌ری هه‌بوه‌ له‌سه‌ر ره‌فتار له‌ ناو خودی بانکی جیهانیدا (یه‌کێکیان ‏به‌ره‌و ‏خراپترین بوه‌).‏
هه‌نگاونان به‌ره‌و پێشه‌وه‌‏
هه‌نگاونان به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێکی زانستیانه‌ی ته‌واو سه‌ربه‌خۆ و له‌ڕوی سیاسییه‌وه‌ زه‌حمه‌ت. ‏نه‌ک ‏روماڵێکی هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌رنامه‌که‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری وڵاتدا، به‌ڵکو به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌تمه‌ند و به‌رده‌وام ‏‏هه‌ڵسه‌نگاندنی ماوه‌ی دیاریکراو که‌ یارمه‌تی رێکخراوه‌کان بدات تا لێوه‌ی فێربن.
به‌ته‌نها فشاری سیاسی ده‌ره‌کی ‏‏له‌سه‌ر رێکخراوه‌ کۆمه‌کبه‌خشه‌کان ده‌توانێت ببێته‌ هانده‌ر و پاڵنه‌ر بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌و جۆره‌ هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌. ‏‏لێکۆڵێنه‌وه‌یه‌کی بانکی جیهانی له‌باره‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌ له‌ ساڵی 2000دا به‌ دانپیانانێک ده‌ستپێکرد “سه‌رباری ‏‏خه‌رجکردنی چه‌ندین بلیۆن دۆلار ساڵانه‌ بۆ یارمه‌تیدانی گه‌شه‌کردن، به‌ڵام زانیاری زۆر که‌م له‌به‌رده‌ستایه‌ له‌باره‌ی ‏‏قه‌باره‌ی راسته‌قینه‌ی کاریگه‌ری ئه‌و پرۆژانه‌ له‌سه‌ر هه‌ژاران.”
چاره‌سه‌ره‌که‌ش به‌هێنده‌ی ناباوبوونی روون و ئاشکرایه‌: دروستکردنی گروپێی سه‌ربه‌خۆ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن که‌ هیچ ‏‏به‌رژه‌وه‌ندییه‌کی دژی نییه‌ له‌گه‌ڵ بانکی جیهانی و بانکه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌کانی دیکه‌ی بواری گه‌شه‌کردن. بێگومان ‏پێویسته‌ ‏پاڵنه‌ر و هانده‌ر هه‌بێت وه‌ک ده‌رئه‌نجامێک بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌که‌، بۆ نمونه‌ ته‌رخانکردنی پاره‌ بۆ بانکه‌ ‏‏هه‌مه‌چه‌شنه‌کان پێویسته‌ که‌م یان زیاد بکات له‌سه‌ر بنه‌مای ئاستی کارایی ئه‌و ریکخراوانه‌ که‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌و ‏‏هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ سه‌ربه‌خۆیانه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت.
هه‌روه‌ها بانکه‌ هه‌مه‌ چه‌شنه‌کان پێویسته‌ ستایش بکرێن له‌ راگرتنی ‏‏یارمه‌تییه‌کانیان بۆ ئه‌و پرۆگرامانه‌ی سه‌رکه‌وتو نین یاخود هه‌وڵبده‌ن چاکیان بکه‌ن ئه‌گه‌ر بکرێت، به‌هه‌مان شێوه‌ ‏‏ئه‌گه‌ر هیچ کردارێک نه‌کرا ئه‌وا پێویسته‌ سزا هه‌بێت.‏
سه‌رکه‌وتن له‌ رێگه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌‏
له‌ ساڵی 1997دا، جێگری وه‌زیری دارایی مه‌کسیک، که‌ ئابوریناسێکی ناوداره‌ و ناوی سانتیاگۆ لێڤی یه‌، ‏به‌رنامه‌یه‌کی ‏زۆر نوێخوازی داهێنا بۆ ده‌ستگرتنی هه‌ژاران تا بتوانن ژیانیان باشتربێت. به‌رنامه‌که‌ ناوێ پرۆگرێسا ‏بوو (پرۆگرامی ‏نیشتیمانی بۆ خویندن و ته‌ندروستی و باشخۆراکی).
ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ پاره‌ی کاش ده‌داته‌ دایکان ‏به‌مه‌رجێک ‏منداڵه‌کانیان له‌ خوێندن به‌رده‌وامبن، به‌شداربن له‌ به‌رنامه‌ی فێربونی ته‌ندروستی، و هه‌روه‌ها هێنانی ‏منداڵه‌کانینان ‏بۆ بنکه‌ ته‌ندروستییه‌کان بۆ پشکنینی به‌رده‌وام و وه‌رگرتنی پێداویستی باشخۆراکی. و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‏بودجه‌ی فیدراڵی ‏مه‌کسیکی ئه‌وه‌نده‌ی پاره‌ نه‌بوو بیداته‌ هه‌مووان، لێڤی پاره‌ که‌مه‌که‌ی به‌شێوه‌یه‌کی وه‌ها دابه‌شکرد ‏که‌ به‌رنامه‌که‌ ‏به‌شێوه‌یه‌کی زانستی هه‌ڵبسه‌نگێندرێت.
به‌رنامه‌که‌ 253 گوندی به‌شێوه‌یه‌کی ره‌مه‌کی هه‌ڵبژارد تاوه‌کو ‏سودمه‌نبن له‌ ‏به‌رنامه‌که‌، له‌ هه‌مان کاتیشدا ده‌ستنیشانکردنی 253 گوندی دیکه‌ (که‌ ئه‌وان هێشتا سودمه‌ند نه‌بوون) ‏وه‌ک رکابه‌ری ‏ئه‌وانه‌ی پێشوو دانران.
زانیاری ته‌واو له‌باره‌ی هه‌ر 506 گونده‌که‌وه‌ پێش و پاش ده‌ستپێکردنی پرۆگرامه‌که‌ کۆکرایه‌وه‌. حکومه‌تی ‏مه‌کسیکیش ‏ئه‌رکی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌که‌ی سپارد به‌ په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی لێکۆڵێنه‌وه‌ی سیاسه‌تی خۆراک (ئای ئێف پی ‏ئار ئای) که‌ ‏ئه‌ویش هه‌ستا به‌ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌یه‌کی ئه‌کادیمیانه‌ بۆ کاریگه‌رییه‌کانی به‌رنامه‌که‌.‏
ده‌رئه‌نجامه‌ ئه‌کادیمییه‌کان ده‌ریانخست که‌ به‌رنامه‌که‌ کاریگه‌ره‌. ئه‌و منداڵانه‌ی سودمه‌ندبوون له‌ به‌رنامه‌ی ‏‏پرۆگرێسا، له‌ سه‌دا 23 ی رێژه‌ی نه‌خۆشکه‌وتن له‌ نێویاندا که‌مبوه‌وه‌، له‌ سه‌دا یه‌ک بۆ له‌ سه‌دا چوار باڵایان ‏زیادیکرد، ‏و ئه‌نیمیا له‌ نێویاندا به‌ڕێژه‌ی له‌سه‌دا 18 دابه‌زی.
به‌نیسبه‌ت باڵقه‌کانیشه‌وه‌، له‌سه‌دا 19 ئه‌و رۆژانه‌ ‏که‌مبونه‌وه‌ که‌ ‏به‌هۆی نه‌خۆشییه‌وه‌ له‌کیسان چوبوو. ژماره‌ی ئه‌و منداڵانه‌ی ناونوس ده‌کران بۆ خوێندن له‌ پۆله‌کانی ‏‏1 تا 8 (واته‌ی ‏پۆلی دووه‌می ناوه‌ندی) به‌رێژه‌ی سێ و له‌ ده‌یا چوار زیادیکرد. و به‌رزبونه‌وه‌ی رێژه‌که‌ له‌ نێو ‏کچاندا زۆر دیاربوو که‌ ‏پۆلی شه‌شه‌میان ته‌واوکرد و رێژه‌که‌ش له‌سه‌دا 14 و له‌ ده‌یا هه‌شتبوو. (2)
له‌وه‌ش سه‌یرتر، دانیشتوانی گوندێکی بچوک که‌ ناوی بوێنه‌ڤیستایه‌ درکیان به‌ جیاوازییه‌که‌ کرد. دایکێک وتی که‌ ‏‏ئێستا ئه‌توانێت هه‌فتانه‌ دوو جار گۆشت ده‌رخواردی منداڵه‌کانی بدات له‌ بری تۆرتییه‌ (شێوه‌ مه‌کسیکی چیپسی ‏‏گه‌رمه‌شامی)، به‌هۆی ئه‌و پاره‌یه‌وه‌ که‌ له‌ به‌رنامه‌ی پرۆگرێسای وه‌رده‌گرێت.
سانتیاگۆ دیاس مامۆستا سه‌رنجی ‏ئه‌وه‌ی ‏داوه‌ که‌ رێژه‌ی هاتن بۆ قوتابخانه‌ له‌ قوتابخانه‌ دوو ژورییه‌که‌ی بوێنه‌ڤیستا زیادیکردوه‌. له‌وه‌ش زیاتر، دیاس ‏ده‌ڵێت ‏‏”له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خواردنی باشتر ده‌خۆن، منداڵه‌کان ده‌توانن بۆ ماوه‌ی زیاتر ته‌رکیز بکه‌ن. و که‌ ئه‌شزانن ‏دایکیان ‏سودمه‌ند ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌ خوێندن به‌رده‌وام بن، ئه‌وانیش زیاتر په‌رۆش ده‌بن بۆ فێربوون.” (3) ‏
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌رنامه‌که‌ به‌شێوه‌یه‌کی رون و ئاشکرا سه‌رکه‌وتووبو، به‌رنامه‌که‌ به‌رده‌وام بوو سه‌رباری ناره‌زایی ‏‏ده‌نگده‌رانی پارتی شۆرشی دیموکراتی مه‌کسیکی له‌ ساڵی 2000دا که‌ ماوه‌یه‌کی زۆربوو له‌ حوکمی ده‌کرد.‏
له‌ ساڵی 2000دا، پرۆگرێسا سودی به‌ له‌ سه‌دا ده‌ی خێزانه‌ مه‌کسیکییه‌کان ده‌گه‌یاند و بودجه‌که‌شی 800 بلیۆن ‏دۆلاربوو. ‏حکومه‌تی نوێ به‌رنامه‌که‌ی به‌رفراوان کرد تاوه‌کو هه‌ژارانی شارنشینیش بگرێته‌وه‌. به‌رنامه‌ی ‏هاوشێوه‌ی پرۆگرێسا له‌ ‏هه‌ندێک له‌ وڵاته‌ دراوسێکانی مه‌کسیک به‌ یارمه‌تی بانکی جیهانی هاتنه‌بوون. (4)‏
ئه‌و وانه‌یه‌ی که‌ ریفورمیسته‌کان پێویسته‌ وه‌ریبگرن بریتییه‌ له‌مه‌: پێکه‌وه‌گرێدانی هه‌ڵبژاردنی ئازاد و هه‌ڵسه‌نگاندنی ‏‏زانستی هه‌ردوو پێکه‌وه‌ ده‌بنه‌ پشتیوان بۆ به‌رنامه‌یه‌کی کۆمه‌کخواز که‌ بتوانێت ئه‌و شتانه‌ی کاریگه‌رن به‌ خێرایی ‏‏به‌رفراوانبکات.
ئه‌و پاره‌ کاشه‌ی که‌ بۆ پرۆسه‌ی فێربوون و باشخۆراکی دانرا ده‌کرێت خۆی له‌خۆیدا ‏به‌رفراوانبکرێت، ‏به‌ هه‌ندێک گۆڕانکاری بۆ گونجادن له‌ شوێنه‌ جیاجیاکان، و ده‌کرێت له‌ وڵاتی دیکه‌ پیاده‌بکرێن و ‏له‌سه‌ر ئاستێکی زۆر ‏له‌وه‌ی ئێستا گه‌وره‌تر. به‌رنامه‌یه‌کی له‌م جۆره‌ له‌ ئه‌سیوپیا ده‌توانێت کچگه‌لێکی وه‌ک ئه‌مارێچ ‏و هاوه‌ڵه‌کانی له‌ ‏ده‌وروبه‌ری ئه‌دیس ئه‌بابا له‌ کۆیله‌یه‌تی دارکێشان رزگاربکات و بیانخاته‌ به‌ر خوێندن بۆ فێربونی ‏ئه‌و شاره‌زاییانه‌ی ‏که‌ پاشتر له‌ هه‌ژاری قوتاریان ده‌کات.‏
کاتی هاتوه‌؟
کاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ کۆتایی به‌ دووه‌مین تراژیدیای هه‌ژاریی جیهانی بهێنین، که‌ رێگه‌ خۆشده‌کات له‌به‌رده‌م ‏‏به‌ره‌وپێشچوونی یارمه‌تیدان له‌ قوتاربوون له‌ تراژیدیای یه‌که‌م. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و رێگه‌یه‌ بدۆزینه‌وه‌ که‌ هه‌ژاران بتوانن ‏‏فیدباکی زیاتر بده‌ن به‌ رێکخراوی زیاتر به‌رپرسیار له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی هه‌ژاران ده‌یزانن و ئه‌وه‌ی که‌ زۆر پێویستیانه‌و ‏‏ده‌یانه‌وێت.
گه‌وره‌ترین خه‌ونی یۆتۆپی له‌باره‌ی کۆتاییهێنان به‌ هه‌ژاری، وه‌ک ئامانجه‌کانی گه‌شه‌کردنی هه‌زاره‌ی ‏‏سێهه‌می نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان هیچ که‌س به‌ به‌رپرس دانانێت. ئایا ناتوانین رێکخراوه‌کانی کۆمه‌کبه‌خش وه‌ک ‏به‌رپرس ‏دابنێن له‌ کاره‌کانیان تاوه‌کو بتوانن 12 سه‌نت دابینبکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رمان بۆ منداڵان بکڕن و له‌ مردن به‌ ‏مه‌لاریا ‏رزگاریان بکه‌ن.
4 دۆلاریان ده‌ستبکه‌وێت تاوه‌کو تۆڕه‌ که‌ژاوه‌ بۆ منداڵه‌ هه‌ژاره‌کان دابینبکه‌ن تا له‌ ‏مه‌لاریا به‌دوربن. و ‏ئه‌و سێ دۆلاره‌یان ده‌ستبکه‌وێت که‌ ده‌درێته‌ تازه‌ دایکه‌کان تا منداڵه‌کانیان نه‌مرن، و ‏ئه‌مه‌رێچیش بخاته‌ به‌ر خوێندن؟

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.