رۆڵی سەرەکەی ئازادی ئابوری لە دیموکراسیەتدا

♦ ئیان ڤاسکێز

2010-09-29

ئازادی ئابوری و سیاسی و ئابوری مه‌نده‌نی جێگه‌یه‌کی تایبه‌تیان هه‌یه‌ له‌ ئازدییه‌ هه‌ره‌ بنه‌ره‌تییه‌کانی ‏کۆمه‌ڵگایه‌کی ‏ئازاددا. ئازادی ئابوری به‌ته‌نها خۆی ئامانج نیه‌، به‌ڵکو ئازادی ئابوری ئازادییه‌کانی دیکه‌ش ‏ده‌چه‌سپێنێت. کاتێک ‏هه‌ڵبژاردنی شته‌کان، ئاڵوگۆڕی خۆکرد و هه‌روه‌ها پاراستنی سه‌روماڵی تایبه‌ت ‏پارێزراو نه‌بن، زۆر کارێکی ‏سه‌خته‌ وێنای ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ ئازادی سیاسی و ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌کان به‌ ‏شێوه‌یه‌کی مانادار پراکتیزه‌ ده‌کرێن.‏

له‌ ساڵی 1962 دا، ئابوریناسی خاوه‌ن خه‌ڵاتی نۆبێڵ، میڵتن فریدمان تێبینی ئه‌وه‌ی کردوه‌:‏
مێژوو به‌ شێوه‌یه‌کی ئاشکرا ئه‌وه‌ی سه‌لماندوه‌ که‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئازادی سیاسی و بازاری ئازاد ‏شتێکی ‏لێکدانه‌بڕاوه‌. هیچ نمونه‌یه‌کی وام له‌ یاد نیه‌ که‌ له‌ هه‌رکات و شوێنێک رویدابێت ‏کۆمه‌ڵگایه‌ک هه‌بێت به‌وه‌ ناسرابێت ‏که‌ ئاستێکی هێجگار به‌رزی هه‌بێت له‌ ئازادی سیاسی، به‌بێ ‏ئه‌وه‌ی بازاری ئازاد تیایدا به‌ هه‌مان قه‌باره‌ نه‌بووبێت ‏بۆ رێکخستنی ئه‌و چالاکییه‌ ئابوورییه‌ ‏قه‌بانه‌ی که‌ له‌ کۆمه‌ڵگادا روو ده‌ده‌ن.‏

هه‌ره‌سی پلانی ناوه‌ندی له‌ وڵاتانی جیهانی سێهه‌م و هه‌روه‌ها هه‌ره‌سی سۆشیالیزم خۆشی له‌ 20 ساڵی ‏رابردوودا ‏هه‌موو پیشتگیرین له‌ بیرۆکه‌که‌ی فریدمان. هه‌ڵکشانی ئازادی ئابوری هاوشانی ئازادییه‌ سیاسی و ‏مه‌ده‌نییه‌کانه‌ له‌ ‏سه‌رتاپای دنیادا، هه‌رودکیشیان پێکه‌وه‌ زۆر پیویستبوون له‌و کاته‌ی وڵاتان ‏دورده‌که‌وتنه‌وه‌ له‌ ئۆتۆریانتاریزم و ‏بازاره‌کانیان ئاوه‌ڵاکرد.‏

ئازادی ئابوری

ئازادی ئابوری خۆی له‌ خۆیدا ئامانجێکی ویستراوه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌کی گشتی بواری هه‌ڵبژاردنه‌کانی ‏تاک ‏فراوانترده‌کات، له‌ هه‌ردوو باردا وه‌ک کڕیار و به‌رهه‌مهێنه‌ر. به‌ڵام رۆڵی گه‌وره‌تری ئازادی ئابوری له‌ ‏کۆمه‌ڵگادا ‏زۆرجار به‌ که‌مبایه‌خ ته‌ماشاده‌کرێت، ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌شه‌وه‌ که‌ باوه‌ڕیان به‌ فره‌حیزبی و ‏مافه‌کانی مرۆڤ و ‏ئازادی کۆبونه‌وه‌ و ئاین و بیرواش هه‌یه‌.

له‌ناوه‌ندی-خستنی بڕٍیاردانی ئابوری پیشتیوانی کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ده‌کات له‌ڕێگه‌ی خوڵقاندی بوار که‌ ‏تیایدا هه‌موو ‏جۆه‌رکانی رێکخستن بونیان هه‌بێت به‌بێ پشتبه‌ستن به‌ ده‌وڵه‌ت. وڵاتێک که‌ ئازادی ئابوری ‏تێدا بێت، ئه‌و وڵاته‌یه‌ که‌ ‏تێیدا که‌رتی تایبه‌ت ده‌توانێت کۆمه‌کی دارایی دامه‌زراوه‌کانی کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ‏بکات.

به‌و پێیه‌ش، کڵێسای ‏سه‌ربه‌خۆی راسته‌قینه‌(وه‌ک دامه‌زراوه‌یه‌کی مه‌ده‌نی کۆمه‌کبه‌خش) و پارتی ‏سیاسیی ئۆپۆزیسیۆن و ده‌سته‌یه‌کی ‏هه‌مه‌جۆر له‌ میدیا و بزنس ده‌کرێت هه‌موویان بونیان هه‌بێت له‌ شوێنێک ‏که‌ ده‌سه‌ڵاتی ئابوری هه‌مووی له‌ده‌ستی ‏بیرۆکرات و سیاسه‌تمه‌داره‌کاندا کۆنه‌بوبێته‌وه‌.‏

ئازادکردنی ئابوری بێگومان به‌مانای له‌ده‌ستدانی کۆنترۆڵی ته‌واوه‌تی دێت به‌سه‌ر هاوڵاتیاندا. ئه‌مه‌ ئه‌و ‏راستییه‌یه‌ ‏که‌ حکومه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتره‌هاکان له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا له‌ سه‌ره‌ده‌می جیهانگیریدا بۆیان ‏ده‌رکه‌وتوه‌.

حکومه‌ته‌ ‏دیکتاتۆرییه‌کان رێگه‌یان خۆشکردی به‌ره‌و دیموکراسییه‌ت هه‌ر که‌ ده‌ستیانکرد به‌ ‏ئازادکردنی بازاڕه‌کانیان له‌ ‏ساڵانی شه‌ست و حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا، نمونه‌ش کۆریای باشور و ‏تایوان و چیلێ و ئه‌نده‌نسیا. له‌گه‌ڵ ‏هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆک ڤیسێنتێ فۆکس له‌ ساڵی 2000دا، ئازادکردنی ‏بازاڕی مه‌کسیک له‌ ساڵانی نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ ‏رێگه‌ی خۆشکرد له‌به‌رده‌م کۆتایی هێنان به‌ نزیکه‌ی 70 ساڵ له‌ ‏حوکمی پارتی شۆرشگێڕی دامه‌زراوه‌یی ‏مه‌کسیک، حوکمی تاقه‌ حیزب، که‌ جارێکیان ماریۆ ڤارگاس لۆسای ‏رۆماننوسی خه‌ڵکی وڵاتی پیرۆ، به‌ ‏‏”دیکتاتۆریه‌تی کامڵ” وه‌سیفیکرد.

ئازادی سیاسی که‌ رێگه‌ خۆشده‌کات بۆ سه‌رچاوه‌ی سه‌ربه‌خۆی سامان که‌ ده‌چێته‌ خزمه‌تی هاوسه‌نگڕاگرتنی ‏‏ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و بوژاندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگایه‌کی فره‌یی. کاتێک ده‌وڵه‌ت ده‌سه‌ڵاتی به‌ربڵاوی هه‌بێت له‌ ‏‏کۆنتڕۆڵکردنی بانک، ره‌سید و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنییه‌کان و یان بۆنمونه‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کان، له‌و باره‌دا ‏نه‌ک به‌ ‏ته‌نها کۆنترۆڵی ئابوری ده‌کات، به‌ڵکو کۆنتڕۆڵی راده‌ربڕنیش ده‌کات. جیهان زۆر زۆری ویست تا ‏راستی ئه‌و ‏وته‌یه‌ی بۆ ده‌رکه‌وێت که‌ نوسه‌ر هیلاری بیلۆک له‌ سه‌رتای سه‌ده‌ی بیستدا وتبووی ‏‏”کۆنترۆڵکردنی به‌رهه‌مهێنانی ‏سامان بریتییه‌ له‌ کۆنترۆڵکردنی خودی مرۆڤ.”‏

به‌م پێیه‌ش ئه‌و تیامانه‌ی پارتی کۆمۆنیستی چینی توشیبوه‌ هاوشێوه‌یه‌. بۆ ئه‌وه‌ی سه‌قامگیری کۆمه‌ڵایه‌تی ‏بهێڵێته‌وه‌، ‏پێویسته‌ له‌سه‌ر چین به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ر ئازادکردنی ئابوری که‌ یارمه‌تییه‌کی زۆر باشی ‏گه‌شکردنی باڵای داوه‌ له‌ ‏بیست ساڵی رابردودا.

به‌ڵام چاکسازییه‌کانی بازاڕ ئازادبونێکی گه‌وره‌ی له‌ ده‌وڵه‌ت ‏به‌خشیوه‌ به‌ سه‌دان ملیۆن چینی ‏و بۆته‌ هۆی خولقاندنی چینێکی ناوه‌ند که‌ به‌رده‌وام داواکارییه‌کانی بۆ ‏ئازادی سیاسی و نوێنه‌رایه‌تی روو له‌ ‏زیادبوونه‌. حیزب خوازیاری پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی خۆیه‌تی، ‏به‌ڵام ئازادبونی بازار ئه‌و خواسته‌ ‏پوچه‌ڵده‌کاته‌وه‌، له‌ کاتێکدا کۆتایی هێنان به‌ ئازادکردن ده‌بێته‌ مایه‌ی ‏که‌مبونه‌وه‌ی گه‌شه‌ و ده‌رئه‌نجامیش ‏ناسه‌قامگیری لێده‌که‌وێته‌وه‌.

هه‌روه‌ک له‌ نمونه‌ی چین و ژماره‌یه‌کی بێشوماری وڵاتانی دیکه‌دا، ئازادی ئابوری هانی فره‌یی سیاسی ده‌دات ‏له‌ ‏رێگه‌ی بره‌ودان به‌ گه‌شه‌ که‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی دروستبونی چینی ناوه‌ند و ئه‌و هاوڵاتیانه‌ی که‌ که‌متر پشت ‏به‌ حکومه‌ت ‏ده‌به‌ستن. به‌ڵگه‌ پراکتیکییه‌کان راستی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ده‌سه‌لمێنن.‏

فره‌لایه‌نترین لێکۆڵینه‌وه‌ی عه‌مه‌لی له‌باره‌ی په‌یوه‌ندی نێوان سیاسه‌ته‌ ئابورییه‌کان و دامه‌زراوه‌کانی ‏وڵاتێک له‌ ‏لایه‌ک و ئاستی خۆشگوزه‌رانی ئه‌و وڵاته‌ له‌ لایه‌کی دیکه‌، ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌یه‌ که‌ په‌یمانگای ‏فره‌یزه‌ری که‌ندی به‌ ‏ناوی “ئازادی ئابوری جیهان” ئه‌نجامیداوه‌. راپۆرته‌که‌ دیراسه‌ی 38 پێکهاته‌ی ئازادی ‏ئابوری کردوه‌، له‌ قه‌باره‌ی ‏حکومه‌ته‌وه‌ بیگره‌ تاوه‌کو حوکمی یاسا تاوه‌کو سیاسه‌ته‌ دراویی و ‏بازرگانییه‌کان، که‌ له‌سه‌ر 127 وڵات ‏ئه‌نجامدراوه‌ له‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ 30 ساڵدا.

لێکۆڵینه‌وه‌که‌ ‏په‌یوه‌ندییه‌کی زۆری به‌هێزی نێوان ئازادی ئابوری و ‏خۆشگوزه‌رانی ده‌رده‌خات. له‌ سایه‌ی ئازادترین ‏ئابوریدا، ئاستی ناوه‌ندی داهاتی ساڵانه‌ی تاکه‌که‌س بریتی بووه‌ له‌ ‏‏25062 (بیست و پێنج هه‌زار و شه‌ست ‏و دوو) دۆلاره‌وه‌ به‌ به‌راودرد له‌گه‌ڵ 2409 (دوو هه‌زار و چوار سه‌د و ‏نۆ) دۆلار له‌و وڵاتانه‌ی که‌ که‌متر ئازاد. ‏راده‌ی گه‌شه‌ی داهاتی ساڵانه‌ی تاکه‌که‌س له‌ 10 ساڵی رابردوودا به‌ ‏رێژه‌ی 2.5 (دوو و نیو) له‌سه‌دا ‏زیادیکردوه‌ له‌و وڵاتانه‌دا که‌ ئازادترینین. له‌ کاتێکدا له‌و وڵاتانه‌ی که‌ که‌متر ئازادن ‏به‌ ڕێژه‌ی له‌ 0.6 ‏‏(سفر و له‌ ده‌یا شه‌ش) زیادیکردوه‌.

لێکوڵێنه‌وه‌که‌ی په‌یمانگای فریزه‌ر ده‌ریخست که‌ ئازادی ئابوری به‌شێوه‌یه‌کی زۆر پته‌و په‌یوه‌سته‌ به‌ ‏که‌مکردنه‌وه‌ی ‏هه‌ژارییه‌وه‌ و هه‌روه‌ها په‌یوه‌ستیشه‌ به‌ ئاماژه‌کانی دیکه‌ی گه‌شه‌کردن و به‌ره‌وپێشچونه‌وه‌. ‏راپۆرتی هه‌ژاریی ‏نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان پێچه‌وانه‌ دێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ راپۆرتی فره‌یزه‌ر له‌باره‌ی ئازادی ‏ئابورییه‌وه‌.

ئاستی داهاتی ئه‌و له‌ ‏سه‌دا ده‌یه‌ هه‌ره‌ هه‌ژاره‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ زیاترین ئازادیان تێدایه‌ ‏ده‌گاته‌ 6451 دۆلار (شه‌ش هه‌زار و چوارسه‌د ‏و په‌نجا و یه‌ک دۆلار) به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ 1185 دۆلار (هه‌زار و ‏سه‌د و هه‌شتا و پێنج دۆلار) بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ ‏که‌مترین راده‌ی ئازادییان هه‌یه‌.

ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی که‌ له‌و ‏له‌سه‌دا بیست وڵاته‌ی که‌ له‌ سه‌ری سه‌ره‌وه‌ن له‌ روی ئازادی ‏ئابورییه‌وه‌، 25 ساڵ زیاتر ده‌ژین له‌ خه‌ڵکانی ‏ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌که‌ونه‌ رێژه‌ی له‌سه‌دا بیستی خواره‌وی وڵاته‌کانه‌وه‌. ‏رێژه‌ی نزمی مردنی کۆرپه‌، راده‌ی ‏به‌رزتری خوێنده‌واری، گه‌نده‌ڵی که‌متر، و ده‌ستپێراگه‌یشتنی زیاتر به‌ ئاوی ‏پاکی خواردنه‌وه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ‏په‌یوه‌ستن به‌ هه‌ڵکشانی ئازادی ئابورییه‌وه‌.‏

راپۆرتی په‌ره‌پێدانی مرۆیی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان راسته‌وانه‌ هاوگونجاوه‌ له‌گه‌ڵً ئازادی ئابوری زیاتردا. ‏‏به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاویش و به‌ هه‌مان شیًَوه‌ راپۆرتی خانه‌ی ئازادی له‌باره‌ی ئازادییه‌ مه‌ده‌نی و سیاسییه‌کان: ‏ئه‌و ‏وڵاتانه‌ی که‌ ئازادی ئابوری زیاتریان تێدایه‌، ئازادییه‌کانی تریشیان زیاتر هه‌یه‌.‏

له‌ راستیدا گه‌شه‌کردنی-خۆژیێن زۆر ده‌مێًکه‌ له‌سه‌ر ژینگه‌یه‌ک ده‌ژی که‌ هانی زله‌کۆمپانیای ئازاد و ‏پاراستنی ‏موڵًکه‌ تایبه‌ته‌کان ده‌دات. ده‌ربازبوونی خۆرئاوا له‌ هه‌ژاری به‌کۆمه‌ڵ له‌ ساڵانی 1800ـه‌کانه‌وه‌ ‏له‌م جۆره‌ ژینگه‌یه‌دا ‏دروستبوه‌، که‌ ده‌رئه‌نجام بوه‌ مایه‌ی هێنانه‌کایه‌وه‌ی سه‌رده‌می گه‌شه‌کردنی ئابوری ‏هاوچه‌رخ.

ته‌نانه‌ت پێش ئه‌و ‏کاته‌ش، ده‌رکه‌وتنی چینێک له‌ جوتیاری بازرگان له‌ ئینگلاند گه‌یشته‌ ئه‌و ‏ده‌رئه‌نجامه‌ی نوێًنه‌رایه‌تیی هه‌بێت له‌ ‏په‌رله‌ماندا، کاتێک له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مدا به‌ شێوه‌یه‌می ‏سه‌رکه‌وتوانه‌ توانی ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی هه‌ره‌مه‌کییانه‌ی ‏سامانی تایبه‌تی که‌مبکاته‌وه‌ که‌ له‌لایه‌ن کۆشکی ‏شاهانه‌وه‌ پیاده‌ده‌کرا. به‌کورتی، سه‌رهه‌ڵدانی جوتیاره‌ بازرگانه‌کان ‏بووه‌ رێگه‌خۆشکه‌ر له‌به‌رده‌م ‏دامه‌زراندنی سیسته‌می پاشایه‌تی ده‌ستوریدا.‏

به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی پاوه‌ڕپێکراوی ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌ت بوه‌ مایه‌ی به‌ره‌وپێشچونی مافه‌کانی موڵک وماڵ و ‏حوکمی ‏یاسا، هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ فاکته‌ری سه‌ره‌کی بوون له‌وه‌ی که‌ به‌ریتانیای مه‌زن ببێته‌ باڵاده‌ستترین هێزی ‏ئابوری و ‏سیاسی. له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌مه‌ندتربوونی به‌ریتانیای مه‌زندا، بێگومان بوه‌ دیموکراسیه‌ت.

به‌ڵگه‌ی نوێتر پشتیوانی ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ ده‌که‌ن که‌ ده‌ڵێت گه‌شه‌ و ئاستی به‌رزتری داهات ده‌بنه‌ هۆی ‏به‌دیهاتنی ‏دیموکراسیه‌ت (یاخود به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ وه‌ک خۆی هێشتنه‌وه‌ی). هه‌ردوو زانای سیاسی ئاده‌م ‏پرزیۆرسکی و ‏فیرناندۆ لیمۆنگی توێژینه‌وه‌یان له‌سه‌ر 135 وڵات ئه‌نجامداوه‌ له‌ ماوه‌ی نێوان 1950 تا 1990 ‏و بۆیان ده‌رکه‌وت ‏که‌ “داهاتی ساڵانه‌ی تاکه‌که‌س ئاماژه‌یه‌کی باشی سه‌قامگیری دیموکراسیه‌ته‌.”

بۆ نمونه‌، ‏ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ داهاتی ‏ساڵانه‌ی تاکه‌که‌س تیایاندا له‌ 1000 (هه‌زار) دۆلار که‌متره‌ ( هاوجوتیی به‌های ‏کریڕنی دۆلار له‌ ساڵی 1985) ‏دیموکراسیه‌ت به‌ شێوه‌یه‌کی رێژه‌ی مامناوه‌ند هه‌شت ساڵ ده‌مێننه‌وه‌ ‏‏(هاوجوتی به‌های کڕین بریتییه‌ له‌و تیۆره‌یه‌ی ‏که‌ ده‌ڵێت رێژه‌کانی گۆڕٍینه‌وه‌ له‌ نێوان دراوه‌کاندا یه‌کسان ‏ده‌بێت ئه‌گه‌ر هێزی کڕینیان هه‌مان شت بێت له‌ هه‌ردوو ‏وڵاته‌که‌دا.) کاتێک رێژه‌ی داهات له‌ نێوان 1001 ‏‏(هه‌زار و یه‌ک) دۆلار بۆ 2000 (دوو هه‌زار) دۆلار بوو، ‏ئه‌گه‌ری مانه‌وه‌ی دیموکراسیه‌ت 18 ساڵه‌.

دیموکراسیه‌تیش له‌و وڵاتانه‌دا که‌ داهاتیان له‌سه‌رو 6055 (شه‌ش هه‌زار ‏و په‌نجاوپێنج) دۆلاره‌وه‌ییه‌ ‏پێشبینی ئه‌وه‌یان لێده‌کرێت بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ بمێننه‌وه‌.‏

ئازادی ئابوری ده‌بێته‌ هۆی گه‌شه‌ به‌ڵام هه‌میشه‌ ناچێت به‌ره‌و دیموکراسیه‌ت. هۆنکۆنگ و سینگاپوره‌، له‌ نێو ‏‏ئابورییه‌ هه‌ره‌ ئازاده‌کانی دنیا رێزده‌کرێن، نمونه‌ی به‌رچاون. به‌هه‌مان شێوه‌ش سه‌روه‌ت به‌ ته‌نها هه‌میشه‌ ‏به‌رهه‌می ‏ئابوری ئازاد نیه‌، وه‌ک له‌ نمونه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌دا ده‌یبنین که‌ له‌ڕوی سه‌رچاوه‌ی داهاته‌وه‌ ‏ده‌وڵه‌مه‌ندن به‌ شێوه‌یه‌کی ‏رێژه‌یی داهاتیان به‌رزه‌ به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی ئابوری به‌ توندی کۆنتڕۆڵکراوه‌ له‌لایه‌ن ‏ده‌وڵه‌ته‌وه‌، وه‌ک چاوه‌ڕوانیشی ‏لێده‌کرێت، ئازادییه‌ سیاسی و مه‌ده‌نییه‌کانیش به‌ شێوه‌کی سه‌خت سنوردارن ‏له‌و وڵاتانه‌دا.

له‌لایه‌کی تره‌وه‌ رۆڵی ‏سه‌ره‌کی ئازادی ئابوری بۆ دیموکراسیه‌ت ئاشکرایه‌. ده‌کرێت هێزێکی ‏له‌ بن نه‌هاتوو بێت بۆ بره‌ودان به‌ ‏دیموکراسیه‌ت. و پێًوه‌رێکی باشی ئازادی ئابوریش پێویسته‌ بۆ ‏هێشتنه‌وه‌ی ئازادی سیاسی. ‏

دیموکراسیه‌تی لیبراڵ و حوکمی یاسا

دیموکراسیه‌ت هاوواتای ئازادی نیه‌. وه‌ک سه‌رنجیشماندا، ئه‌و دیموکراسیه‌ته‌ی که‌ ئازادییه‌کانی دیکه‌ی ‏له‌خۆی ‏نه‌گرتوه‌ به‌ ئاسته‌م سه‌رکه‌وتو ده‌بێت له‌ سنوردارکردنی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڕه‌مه‌کی ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌کان ‏‏(بێگومان که‌ به‌ ‏هه‌ڵبژاردن چونه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات). به‌و پێیه‌ش، له‌ ئێستادا هه‌وڵی زۆر له‌ ئارادایه‌ بۆ بره‌ودان ‏به‌ حوکمی یاسا (به‌ردی ‏بناغه‌ی دیموکراسیه‌تی لیبراڵ و ئازدای ئابوری پێکه‌وه‌).

ئاشکرایه‌ی که‌ حوکمی یاسا پێویسته‌ بۆ دیموکراسیه‌تێکی چالاک و کارا. ئه‌و راستیه‌شی که‌ حوکمی یاسای ‏‏پێویستیشه‌ بۆ په‌رپێدانی ئابوریش زیاتر و زیاتر به‌ هێند وه‌رده‌گیرێت. بۆ نمونه‌، راپۆرتی ئازادی ئابوری ‏جیهانی ‏ئه‌وه‌ی بۆ ده‌رکه‌وتوه‌ که‌ هه‌ر وڵاتێک که‌ حوکمی یاسا تێیدا لاواز بێت ناتوانێت رێژه‌ی گه‌شه‌کردن ‏به‌رزونزم ‏رابگرێت (زیاد له‌ 1،1 له‌ سه‌دا)، هه‌ر که‌ داهاتی ساڵانه‌ی تاکه‌که‌س به‌رزبوه‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ 3400 ‏دۆلار (سێ ‏هه‌زار و چوارسه‌د). به‌ واتایه‌کی دیکه‌، کاتێک ئابورییه‌کی دیاریکراو ده‌گاته‌ ئاستێکی دیاریکراو ‏له‌ په‌ره‌پێدان، ‏باشترکردنی حوکمی یاسا هۆیه‌کی سه‌ره‌کییه‌ بۆ به‌رده‌وامبونی گه‌شه‌.‏

حوکمی یاسا، به‌پێچه‌وانه‌ی که‌مکردنه‌وه‌ و تایبه‌تیکردنی تاریف، ناکرێت به‌شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ بره‌وه‌ی ‏پێبدرێت. ‏زۆر رێی تێده‌چێت که‌ حوکمی یاسا پاشتر یاخود له‌ هه‌مانی کاتدا له‌گه‌ڵ شتی دیکه‌دا روو بدات ‏که‌ به‌ راستی ‏ئه‌نجامده‌درێن.

له‌ سه‌ره‌تادا پێشنیارێکی ساکاره‌. له‌بری ته‌رکیزخستنه‌ سه‌ر بره‌وپێدانی راسته‌وخۆی حوکمی یاسا، ‏پێویسته‌ ئه‌و ‏ژینگه‌یه‌ فه‌راهه‌م بکه‌ین که‌ حوکمی یاسا تێیدا سه‌رهه‌ڵده‌دات. له‌پاڵ رێوشوێنه‌کانی دیکه‌دا، ‏به‌ مانای بره‌ودان به‌ ‏چاکسازی بازاڕ و ئازادی ئابوری دێت.

بۆ زۆربه‌ی وڵاته‌ هه‌ژاره‌کان، ئه‌مه‌ به‌ مانای ‏بچوککردنه‌وه‌ی قه‌باره‌ی ‏حکومه‌ت دێت. ئه‌و وڵاتانه‌ی ئێستا حوکمی یاسا تێیاندا به‌هێزه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و ‏دامه‌زراوه‌یه‌یان دروستکرد و ئینجا ‏پاشتر قه‌باره‌ی حکومه‌ته‌کانیان گه‌وره‌کرد.‏

به‌داخه‌وه‌ زۆر وڵاتی هه‌ژار ئێستا له‌ هه‌وڵی دوباره‌کردنه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسه‌یه‌دان به‌ئاراسته‌ی پێچه‌وانه‌. بۆ ‏نمونه‌ له‌ ‏وڵاتانی هه‌مه‌چه‌شنی وه‌ک به‌رازیل و سلۆڤاکیا و کۆماری کۆنگۆ و روسیا خه‌رجیی حکومه‌ت وه‌ک ‏به‌شێک له‌ ‏سه‌رجه‌می ده‌ستکه‌وتی به‌رهه‌می ناوخۆ له‌ 30 بۆ 40 له‌ سه‌دا تێپه‌رده‌کات.

هه‌وڵه‌کان بۆ بره‌ودان ‏به‌ حوکمی یاسا ‏له‌و وڵاتانه‌ی که‌ هێشتا حکومه‌ت تێیاندا گه‌وره‌یه‌ یان سه‌رنه‌که‌وتو ده‌بن یان تا راده‌یه‌کی ‏زۆر زه‌حمه‌ت ده‌بن. ‏له‌راستیدا، هه‌رچه‌نده‌ ئاراسته‌ی شه‌پۆل له‌ 20 ساڵی رابردودا به‌ره‌و به‌رزبونه‌وه‌ی ئازادی ‏سیاسی و ئابوری بووه‌ له‌ ‏جیهاندا، به‌ڵام زۆر وڵات هێشتا رێگه‌یه‌کی زۆر درێژیان له‌ پێشه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ‏ئازادی ئابوری. ره‌نگه‌ روسیا ‏ده‌ستبه‌رداری سۆشیالیزم بوبێت، به‌ڵام به‌ پله‌ی 115 دێت له‌ لیستی ئه‌و 127 ‏وڵاته‌ی که‌ له‌ راپۆرته‌که‌ی ئازادی ‏ئابوری جیهاندا لێکۆڵێنه‌وه‌یان له‌سه‌ر کراوه‌.‏

فه‌رید زه‌که‌ریای نوسه‌ر تێبینی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ زۆربه‌ی دیموکراسیه‌ته‌ هه‌ژاره‌کان له‌ جیهاندا ‏دیموکراسیه‌تی نا ‏لیبراڵن. ئه‌مه‌ش به‌ مانای ئه‌وه‌ی که‌ رژێمه‌ سیاسییه‌کان که‌ تێیاندا ئازادییه‌کان بێجگه‌ ‏له‌ ئازادی هه‌ڵبژاردنی ئه‌وه‌ی ‏کێ حوکم ده‌کات هێشتا به‌باشی نه‌چه‌سپیون. سه‌رنجی ئه‌وه‌شی داوه‌ که‌ له‌ ‏خۆرئاوا، ترادسیۆنی لیبراڵی ده‌ستوریی له‌ ‏پێشدا په‌ره‌یسه‌ندوه‌ و گۆڕان به‌ره‌و دیموکراسیه‌ت به‌دوای ئه‌ودا ‏په‌ره‌ی سه‌ندوه‌.‏

بۆ نمونه‌ له‌ ساڵی 1800 دا، ته‌نها له‌ سه‌دا دووی هاوڵاتییان له‌ به‌ریتانیا ده‌نگیانداوه‌، که‌ ره‌نگه‌ ‏لیبراڵترین کۆمه‌ڵگا ‏بوو بێت له‌ هه‌موو جیهاندا له‌و سه‌رده‌مه‌دا. زه‌که‌رییا زیاتر رونیده‌کاته‌وه‌ که‌ ئه‌و ‏وڵاتانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی خۆرئاوا که‌ به‌م ‏دوواییانه‌ گۆڕنیانکردوه‌ به‌ره‌و دیموکراسیه‌تی لیبراڵ وه‌ک کۆریای باشور ‏و تایوان، سه‌رمایه‌داری و حوکمی یاسا ‏له‌ پێشدا هاتوون. ئه‌و شێوازه‌ ره‌نگه‌ رونیبکاته‌وه‌ که‌ بۆچی وڵاتانی ‏ئه‌مه‌ریکای لاتیین که‌ پێشتر دیموکراتیبوون ‏ئینجا ده‌ستیانکردوه‌ به‌ ئازادکردنی ئابووری کاتێکی سه‌ختیان ‏هه‌بوه‌ له‌ بره‌ودان به‌ ئازادی ئابوری یان گه‌شه‌.‏

له‌ ئه‌مڕۆدا، هه‌ندێک وڵات له‌ ناوه‌راست و خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا، ئه‌مه‌ریکای لاتین و جێگه‌ی دیکه‌ به‌ پله‌ی ‏‏جیاجیای سه‌رکه‌وتن له‌هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی دیموکراسیه‌ت و ئازادی ئابوریدا هه‌ردوو له‌ یه‌ک کاتدا. له‌ ‏هه‌ندێک ‏باردا، ئازادی ئابوری دورخراوه‌ته‌وه‌ یاخود چیتر پێشه‌نگی کاره‌کان نییه‌، که‌ پێشبینییه‌کی خراپن ‏بۆ دیمکراسیه‌ت. ‏له‌ باری تردا، وه‌ک ئیستوانیا، ئازادی ئابوری به‌ شێوه‌یه‌کی جیگیر روی له‌ زیادبوونکرد، ‏پاشان دیموکراسیه‌ت ‏پته‌وکرا.

ئه‌وانه‌ی که‌ باوه‌ڕیان به‌ دیموکراسیه‌تی سه‌رمایه‌داری هه‌یه‌، ئينجا ئایا له‌ ‏دیموکراسیه‌تی ده‌وڵه‌مه‌نددا ده‌ژین ‏یان هه‌ژار، یان له‌ ده‌وڵه‌تی ئۆتۆکراتیدا، پێویسته‌ هه‌میشه‌ چاویان ‏له‌سه‌ر رۆڵی سه‌ره‌کی ئازادی ئابوری بێت له‌ ‏به‌دیهێنانی کۆمه‌ڵگای ئازاددا.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.