ئازادی: وەکهەڤیەکا دی

2012-03-29

 رودریک ت. لونگ

وەکهەڤی تێگەهەکێ نموونەیی یە کو ژ هژمارەکا ئایدیولوژیان پێک دهێت، لێ د رۆژا ئەڤرۆدا تێکهەلیەکا وەسا بەرچاڤ دگەل لیبرتاریالیزم(ئازادیخوازی) ئانکو لیبرالیزما کلاسیک دا نینە. ب گشتی، ئازادیخواز و رەخنەگرێن وێ وەکهەڤیێ وەکو ئایدیالەکێ دبینن کو لگۆر تێگەهشتنا وان وەکهەڤی د هەڤرکیەکێدایە دگەل ئایدیالا لیبرالیزمێ.

لێ ل ڤێرە ئەڤ پرسیارە سەرهلددەت؛ وەکهەڤی چیە؟

هندەک هزرڤان سنۆرەکێ جوداهیێ دناڤبەرا وەکهەڤیا فەرمی و وەکهەڤیا راستیانە ددانن و د وێ باوەریێ دانە کو وەکهەڤیا فەرمی دشێت وەکو تشتەکێ لهەمبەری یاسایێ خویا ببیت –یاسایێن وەکهەڤ بۆ هەرکەسەکی-  لێ وەکهەڤیا راستیانە رامانا نەهێلان یانژی کێمکرنا جوداهیان ددەت ژ ئالیێ سامان، دەلیڤە و کارابوون دناڤبەرا تاکەکەساندا.

 جۆرێ دیێ وەکهەڤیێ – کو ئەم دشێێن ب وەکهەڤیا جڤاکی-ئابوری (سوسیۆئێکونومی) بناسین- ب رەنگەکێ بەرچاڤ دگەل لیبرتاریانیزمێ ناگۆنجیت، ب تایبەتی لدەمێ بدەستڤە ئینانا وان وەکهەڤیان برێکا هندەک رێسایێن سەپاندی. ئەو رێسایێن کو ئاراستەیێ وان بۆ بدەستڤەئینانا وەکهەڤییێن جڤاکی-ئابوری سەرهلداینە، ژ ئالیێ لیبرتاریانڤە ناهێنە قەبولکرن و وەک مایتێکرنەکا جڤاکی و نەخواستی د مافێن مولکداریا تاکەکەساندا دهێنە ل قەلەمدان.

ژ ئالیەکێ دیڤە، برەنگەکێ گشتی لیبرتاریان پێشەوازیێ ل وەکهەڤیا ل هەمبەری یاسایێ دکەن. لێ چ تشتێ تایبەتێ لیبرتاری دوێ بخودا نینە. ئاناتولی فرانس د رێکەفتەکێدا ب رەنگەکێ ژیرانە ئاماژەی ددەتە وێ یەکێ کو یاسا ب وەکهەڤیا خویا هێژاڤە رێکێ ل زەنگین و فەقیران دگریت کو ل بن سکران ڤە بنڤن، و ئەڤ ئالیە د گەلەک دەلیڤەیاندا ژ ئالیێ وەکهەڤخوازێن جڤاکی-ئابوری ڤە وەکو کێماسی هاتیە بەرچاڤکرن. لێ دناڤا لیبرتاریاندا ئەگەرێن وەکهەڤ ژ بۆ نەگونجایی دیتنا وەکهەڤیا فەرمی هەنە. هەروەک ئابوریناس مورای روثبورد خویا دکەت: ” دادپەروەریا وەکهەڤیا چارەسەرکرنێ، بەری هەر تشتەکێ دی لسەر دادپەروەریا چارەسەریێ بخو دراوەستیت. بۆ نمونە ئەگەر (جونز) ی وەربگرین کو دگەل گرۆپێ خو، پێشنیار دکەت کو هژمارەکا مرۆڤان وەک بەندە (عەبد)ێ خو بکار بینیت. ئایا ئەم داکۆکیێ بکەین کو دادپەروەری ئەوە کو ئەڤ مرۆڤە برەنگەکێ وەکهەڤ بهێنە بەندەکرن؟ و بۆ نموونە ئێک ژ وان بەندەیان دەلیڤا رەڤین و قورتالبوونێ بۆ پەیدا بوو، ئایا دڤێت ئەم لۆمەکارێ وی بین کو وەکهەڤیا دادپەروەرانە دناڤبەرا خو و هەڤالێن خودا ژێرپـێ کر؟

ئەگەر وەکهەڤیا جڤاکی-ئابوری یا بنەرەت و وەکهەڤیا فەرمی هەردووان ل هەمبەری یاسایێ نەشیان بگەهنە وێ هزرێ یا کو ژلایێ لیبرتاریان لدۆر سیاسەتێ دهێتە دیتن، برەنگەکێ سەرنجراکێش دەرەنجام ئەوە کو وەکهەڤی ب ئێکجاری نە بهایەکێ لیبرتاری یە.

هەڤدەم هزرڤانێن پێشین د بیاڤێ لیبرتاریانیزمێ دا دووپاتکرنەکا مەزنتر لسەر وەکڤیێ کریە. توماس جیفێرسون د پەرتۆکا خۆیا بەرنیاسدا (جارناما سەربەخویی یێ) دنڤێسیت: “هەمو مرۆڤ ب وەکهەڤی هاتینە ئافراندن”؛ و د رەشنڤیسێ رەسەندا هێشتا دوورتر دچیت ب گۆتنا هندێ کو ژ وێ ئافراندنا وەکهەڤ مرۆڤی هندەک ماف بۆ دمینن کو ژێ ناهێنە ستاندن،” بڤێ چەندێ وەکهەڤی دبنە بنچینە و شەنگستێ مافێن مە. چ جۆرە وەکهەڤیە کو جێفێرسون باس ژێ دکەت؟

ب گشتی هاتییە دیارکرن پەرتۆکا جون لوک دووەم تێزا حکۆمەتێ کو ب ئێک ژ پەرتۆکێن بنچینەیی دبیاڤێ مافێن گشتیدا دهێتە نیاسین و جێفێرسونی ژ بۆ نڤێسینا پەرتۆکا خو “جارنامە سەربەخویی یێ” پشتبەستن پێ کریە و ب ئاشکەرایی ژێدەرێ سەرەکیێ تێگەهێ جێفێرسونی لدۆر وەکهەڤیێ “لوک” ە. لوک پێناسا حالەتێ وەکهەڤیێ وەسا دکەت کو “د دەم و جهەکێدا سەرهلددەت کو تەڤ دەستهەلات و یاسادانان ب لایەنێ ئێکێ بهێنە زانین و مولکداریا چ کەسی ژ یێ دی پتر نەبیت و چ سەلماندنێن دی نەبن ژبلی وێ یا کو هەمو وەکهەڤ هاتینە ئافراندن و ژ ئێک بنچینە و رێزبەندینە و هەمووان بەهرەکا وەکهەڤ ژ سامانێن سروشتی هەنە و ئەوێن کو ژ ئێک بنگەهـ بن، بێ بەندوباری دڤێت بەرامبەر هەڤددوو وەکهەڤ بن.

ب کورتی مەرەما جێفێرسون و لوک هەردووان ژ وەکهەڤیا مرۆڤی ئەوە کو هەمو مرۆڤ د دەستکەفتیێن مادیدا وەکهەڤن (کو د رۆژا ئەڤرۆدا بێ جوداهیا رەگەزێ نێر یان مێ) هەمو مرۆڤ د دەستهەلاتیدا وەکهەڤن. بەرەنگارکرنا کەسەکێ ب ئیرادا کەسەکێ دی ئەوە کو هەروەک چەوا وی کەسی ب ژێردەستێ وی بزانی-ئەگەر ئەم هەمی وەک مرۆڤ وەکهەڤ بین، ئەڤە نەیا رەوایە. لەوما هەر مایتێکرنەک د ئازادیێن کەسەکێ دیدا تێگەهێ “لوک”ی بۆ وەکهەڤیێ پێشێل دکەت: ” گەر هەمو وەکهەڤ و سەربەخو بن، کەس زیانێ ناگەهینیتە کەسەکێ دی د ژیان، ئازادی و دەستکەفتیێن ویدا… و، و دەمەکێدا مە هەمووان ب وەکهەڤی کومەلگەهەک پارڤەکر، چ بەندوباری د ناڤا مەدا نامینیت کو رێکێ بدەتە مە هەڤدوو وێران بکەین د دەمەکێدا کو ئەم بۆ مفاگەهاندنا هەڤدوو هاتینە چێکرن، هەروەک چەوا ئافراندیێن دی بۆ خزمەتا مە هاتینە چێکرن.

بێ شکە کو جێفێرسون پشتی بۆرینا سەدەیەکێ، دڤێت ب سروشتی وەبگریت کو وەکهەڤیا مرۆڤان ژ بنچینەیێن مافێن مەنە لهەمبەری هەڤدوو.

ژ ئالیێ دیڤە، لوک ب ئاشکەرایی رابوویە ب پێشخستنا بیر و بۆچوونێن گرۆپەکێ دیێ رادیکالێن ئینگلیزێن وەکهەڤیخواز بناڤێ لێڤێلەرز. لێڤەلێرز کو دیارترین سەرکێشێن وێ پێکدهێن ژ هەر ئێک ژ جون لیبورن، ولیەم وولون، و ریچارد ئوڤەرتون، ل سەردەمێ شەرێ ناڤخو ل سالێن ١٦٤٠ اندا وەک ئێکەم بزاڤا بەرفرەها لیبرالی هاتە دامەزراندن. “لێڤەلێرز” بخو نە ئەو ناڤ بوو یێ کو وان دخواست پێ بهێنە نیاسین؛ د راستیدا وان هژمارەکا گۆتاران ب سەردێرێن دیار نڤێسین کو تێدا جوداهیا دناڤبەرا پالپشتێن وەکهەڤیا گشتی (یێن نە دادپەروەرانە) و پالپشتێن وەکهەڤیا راستیانە لێڤلەرز (یێن کو بشاشی وەسا هاتینە ناڤکرن) و هاتینە ئاراستەکرن. نەرازیبوونا وان دگەل ڤی ناڤی ژ ئەگەرێ وێ یەکێ دهات کو تێگەهێ وان وەسا دهاتە شرۆڤەکرن کو بزۆری بۆ نەهێلانا هەر جۆرە وەکهەڤنەبوونەکێ د ساماناندا کار دکەن، ئارمانجەک کو وانا ب بەردەوامی رەت دکر: “ئەم دانپێدانێ دکەین کو مە چ جاران وەکهەڤیا دەستکەفتیێن مرۆڤان د بیر و بۆچوونێن خودا نەبوویە، د هزرا مەدایە کو سامانێ گشتی بگەهیتە ئاستەکێ وەسا کو مرۆڤێ نورمال ژی دناڤا جڤاکیدا مفای ژێ وەربگریت هەروەک چەوا کو سامانێ وی بخو بیت.

هەڤدەم ناڤێ لێڤلەرز بسەر وان دهات، ژبەر کو ئەوان وەکهەڤیێن جڤاکی-ئابووری نەکربوونە ئارمانج بەلکو گەلەک ب گەرمی پشتەڤانیا وەکهەڤیێن دەستهەلاتێ دکرن. بۆ نموونە، ئوڤەرتون دبێژیت “ژ ئالیێ سرۆشتی هەمو مرۆڤ وەکهەڤ ژدایک بووینە و وەکهەڤن ژ ئالیێ رێ و رەسمێن ژیانێ و ئازادیانڤە،” بڤێ چەندێ کرێکارێن پاقژیێ، پاککەر، چاککەر و پاقژکارێن بۆریێن کوچکێن ناڤمالان هەمو د یەکسانن د ئازادیێن کو هەڤسوویێن وان هەین. هەروەسا جون لوک، ئوڤەرتون ئاماژێ پێ ددەت “چ مرۆڤان دەستهەلات لسەر ماف و ئازادیێن من نینن، و منژی دەستهەلات لسەر ماف و ئازادیێن چ مرۆڤێن دی نینن” و هەر مرۆڤەک ” پاشایەکە، قەشەیەکە، و پێغەمبەرەکە د ئاراستە و جەمسەرێن خودا کو کەسێ دی پشکدار نابیت د ماف و ئازادیێن ویدا ئەگەر ب هەڤهاتن، بریکاری و ب رزامەندیا وی نەبیت.

ئەڤ جۆرێ وەکهەڤیێ برەنگەکێ باش لگەل وەکهەڤیا تاکانە ل بەرامبەری یاسایێ دگونجیت. ئەگەر دەستهەلاتدارێن وەلاتی بریارێ بدەن کو هەرکەس دڤێت شیڤا یێ بپەرێسیت، ئەڤجا ژ ئالیەکێڤە ئەو یێ برەنگەکێ وەکهەڤ سەرەدەریێ لگەل هەمو وەلاتیان دکەن (ئەگەر هاتو ب وێ گریمانا کو ئەو بخو شیڤایێ دپەرێسن)؛ لێ ژ ئالیێ دیڤە ئەو رێزێ ل وەکهەڤیێ د دەستهەلاتێدا ناگرن، برەنگەکێ کو ئالیێ کو گرێدایی وان بخوڤەیە، لسەر وەلاتیان دسەپینن بێ کو دەستهەلاتا بریارێ بدەنە وەلاتیان کا ئایا شیڤا دێ ژ ئالیێ وەلاتیانڤە هێتە پەرێستن یان نە. لجهێ بجهکرنا یاسایێن تاکانە، وەکهەڤی  د تێگەهێ لیبرتاریانیزمێدا هەڤدەم رێگریان لسەر پێکهاتێ وان یاسایان دکەت، ب دەربازکرنا هەر جۆرە گرێدانەکا ب زۆری. ئەڤ رەنگێ دیتنێ ب گشتی دگەل بکار ئینانا شەرعیا “هێزا بەرگریکرنێ” دگونجیت؛ ئەو جۆرە هێزە لجهێ هەلوەشاندنا وێ، وەکهەڤیێ دووبارە د دەستهەلاتیدا پەیدا دکەت. لێ هەرجۆرە بکارئینانا هێزێ ژ رەفتارکرن دگەل خەلکی بوی رەنگی پێک دهێت کو دێ بێژی “مرۆڤ هاتینە چێکرن ژ بۆ بکارئینانێ ژ ئالیێ ئێکودووڤە،” کو ئەڤە بناڤێ رێزنەگرتن ل وەکهەڤیێن مرۆڤان هاتیە قەدەغەکرن. ئەوێن کو دوێ باوەریێ دانە کو وەکهەڤی بتنێ دوو شێوازان بخوڤە دگریت- وەکهەڤیا بنەرەتا جڤاکی-ئابووری و وەکهەڤیا فەرمی بەرامبەری یاسایێ- وانا وەکهەڤیا لیبرتاری پشت گوهڤە هاڤێتیە، یا کو وەکهەڤیەکا بنەرەتە لێ نە یا جڤاکی-ئابووریە.

وەکهەڤیا لیبرتاری:

تێگەهێن سیاسیێن جۆرێ سیێ ژ وەکهەڤیێ چنە؟ دەرەنجامێ وەکهەڤیا لیبرتاری، وەکهەڤی د دەستهەلاتێدا، ئەوە کو حکومەت نەشێت خو ل چ مافان بکەتە خودان یێن کو لاوازیا بابەتی لێ دیارە- لێ بمەرجەکێ کو وان مافان برەنگەکێ ئازادانە برێکا بریکاری، رەزامەندی و لێکگەهشتنێ بجهـ بکەت.” د دەمەکیدا کو من چ ماف لسەر دەستکەفتیێن کەسەکێ دی نینن، ئەز نەشێم ب نوونەراتیا حکومەتێ ژی مافەکێ لسەر دەستکەفتیێن کەسەکێ دی پەیدا بکەم. هەروەک چەوا ئابووریناسێ فرەنسیێ چەرخێ نۆزدێ فرێدریک باستیاک دبێژیت:

ئەگەر هەر کەسەکێ مافێ بەرگریکرنێ هەبیت-خو ب زۆری ژی- ژ کەسێ خو، دەستکەفتی و ئازادیێن خو، ئەڤجا ئەڤە وێ دئینیتە گۆرێ کو گرۆپەکێ مرۆڤان ژی مافێ هەی برەنگەکێ بەردەوام و رێکخستی هێزەکا دیار بۆ بەرگریکرن ژ مافێن خو بکار بینن. پرەنسیپێ مافێن کۆم-ئەگەرێ هەبوونا وێ و یاسایی بوونا وێ- پشبەستنێ ب مافێن تاکەکەسان دکەت. و هێزا کو بەرگریێ ژ ڤی مافێ کۆم دکەت برەنگەکێ بەرعاقل نەشێت چ ئارمانج و کریارێن دیێن جێنشین بینیتە هەبوونێ. ئەڤجا ژبەرکو تاکەکەسەک نەشێت برەنگەکێ یاسایی هێزێ دژی ئازادی و دەستکەفتیێن کەسەکێ دی بکاربینیت، هەڤدەم هێزا گشتی ژی نەشیت برەنگەکێ یاسایی دژی ئازادی و دەستکەفتیێن تاکەکەس یان گرۆپان بهێتە بکارئینان.

د دەمەکێدا کو لیبرتاریان لگەل ئێکدوو ژی د هەڤنەهاتینە کو تا چەند، ئەگەر هەبیت، مافێن تاکەکەسان دڤێت بۆ حکومەتێ بهێنە رەوانکرن لێ هەمو لیبرتاریان لسەر وێ پێکهاتینە کو دڤێت نەبوونا وەکهەڤیێ دناڤبەرا کەسەکێ ناڤنجی ژ ئالیەکێڤە و دەستکەفتی و مفایێن حکومەت و مفاداران ژ ئالیەکێ دیڤە بهێنە کێمکرن.

نە وەکهەڤیا جڤاکی-ئابووری و نەژی وەکهەڤیا لهەمبەری یاسایێ ژ رادیکالیزم و وەکهەڤییا لیبرتاری بلندتر لێ دهێن، ژبەر کو چ ژ وانا (وەکهەڤیا جڤاکی-ئابووری و وەکهەڤیا لهەمبەری یاسایێ) ل بەرامبەری یاسایێ هندە دوور ناچن کو پێکهاتێ هێزێ بئێخنە بەردەم پرسیارێ. هەردوو جۆرێن وەکهەڤیێ خو ژ دەستهەلاتداران پشتراست دکەن کو دێ برەنگەکێ وەکهەڤ سەردەریێ لگەل تاکەکەسان کەن، ب وەرگرتنا گریمانەیا نەبوونا وەکهەڤیێ دناڤبەرا دەستهەلاتدار و تاکەکەساندا. (بابەتێ هەبوونا مەرج و مافێن خو هەلبژارتنا تاکەکەسان نەشێت ڤێ نەوەکهەڤیێ ژناڤ ببەت، ژبەر کو ئەو کەسێن دهێنە هەلبژارتن بتنێ کێمینەیەکا بچووکن ژ جڤاکی.) هەروەک فەیلەسۆف ئانتونی فلو دبێژیت، لژێر سیستەمێ رێ و رەسمێن حکومەتێ “ئەو بابەتێن کو جۆرێن چینا هەلبژارتی ب دروست دزانن… نە مەرجە کو برەنگەکێ وەکهەڤ دناڤا کەسێن نەسەربەخو و گرێدایی ئالیەکێ دیار ببن. هەروەک چەوا دناڤبەرا کەسێن کو فەرمای ددەن و ئەو کەسێن کو فەرمانێ وەردگرن… ب ئاشکەرایی چ وەکهەڤی  نابیت.

وەکهەڤیا لیبرتاری، بەروڤاژی ڤێ چەندێ، نە بتنێ ژوان کەسان دگریت یێن کو یاسایان بجهـ دکەن، بەلکو وەکهەڤە لگەل وان. پێدڤیە حکومەت بهێتە کونترولکرن ب توخیبێن ئەخلاقی یێن توماس جێفێرسونی یێن کو دشێن لسەر وەلاتیێن تایبەت بهێنە بجهکرن. ئەگەر ئەز دەسکەفتیێن تە بێ رەزامەندیا تە نەبەم، حکومەت ژی نابەت. ئەڤجا لیبرتاریانیزم پێدڤیاتیا وێ ب هندەک وەکهەڤیێن مرۆڤی هەیە نەک جڤاکناسیا ئامارێ. ئازادی راستیانەترین جۆرێ وەکهەڤیێ یە.

- جراى ئازادى 2012

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.