رەوشتين سەرمایەداريى

2012-05-06

رەوشتیُن سەرمایەداریُى

توم بالمر
ئەڤ پەرتوکە ڤەکولینیُ لسەر رًاڤەکرنا رًوشتکاری دکەت،ئەوا پروفیسور ( Robert  Nozick )ییُ ناڤدکەت  ب ” کریاریُن سەرمایەداری دناڤبەرا گەنجیُن رازیکەردا”.
ئەوى سیستەمیُ بەرهەمئینانا هاریکاریى و ئالوگورکرنا ئازادا بەرچاڤ ب بەرزیا ڤان کریارا.
رًاپورتیُن داهاتی دڤیُ پەرتوکیُدا لدور رًوشتیُن سەرمایەدارینە ، ئەو لسەر کورتکرنا فەلسەفا رًەوشتکاری نا راوەستیت ، بەلکو پالپشتییُ لسەر ئابوور، لوژیک، دیروک، ئەدەب و پسپوریُین دیتر دکەت.
زیُدەباری ڤیُ چەندیُ ، پەرتوک لدور رًوشتیُن سەرمایەدارییُ یە، و نەبتنیُ رًەوشتیُن ئازادیا ئالوگورکرنیُ یە.
ئالوگورکرنا کەرًەستە و  سەرمایەداری ئاماژییُ بتنیُ نادەتە بازاریُن دەستەواژەییُ
خزمەت و ئەویُن هاتینە دیتن ژ دەمەکیُ کەڤندا، بەلکو بوُ سیستەمەکیُ داهیُنانی، پەیداکرنا سامانی و گهورینا جڤاکی و ئەوا خوشی بوُ بەلاییُن کەسا پەیداکری ب شیُوەکی نەهیُتە باوەریکرن نەوەییُن چولی ژ مروڤان .
سەرمایەداری ئاماژکیُ ددەتە سیستەمیُ یاساییُ، کومەلایەتی، ئابووری و رًوشەنبیریی ..
ئەوا ئیُکسانیُی د ماف و (( کاراسازییُن ڤەکری ییُن ئارەزویا)) دا باوەش دکەت و جاککرنا داهیُنانا نەمەلبەندی و ریُبازا سەربورو شاشیُی – و ئەوا (شومبیتەر) ناڤدکەت ب (شەوقاندنا رًەوشتی)- ب رًیًیا کریاریُن ئازاد بو ئالوگورکرنا بازاری. رًوشەنبیریا سەرمایەداری ئاهەنگیُ دگیریُت ب جیهان ، پیُشنیار بوُ شاشیُی ، ئاشکراکر و داهیُنەر.
سەرەرای گالتەپیُکرنا چەند فەیلەسوفەکا(تایبەت مارکس)ی ژکەرەستەیا سەرمایەداری،
ئەویُن ئەو بخوە ژ دویڤە لانکیُن ریُبازا کەرەستەیی(بەرجەستەیی-المژهب المادی). واتا سەرمایەداری دکاکلا خۆدا رًیڤەبەرەکاگیانی و رًوشەنبیری یە، هەروەکی دیروکنڤیُس Joyce Appleby))ی ئاماژە پیُ کری، دڤەکولینا خو یا نویدا((شورەشا سەخت :دیروکا سەرمایەداریُی)): ” ژبەرکو سەرمایەداری سیستەمیُ رًوشەنبیری یە و نە بتنیُ دوزەکا ئابوری یە، لدورا ناهیُتە دیارکرن بتنیُ ب کارگەهیُن بەرجەستەیی” .
سەرمایەداری سیستەمەکە ژ بەهانەییُن رًوشەنبیری گیانی و رًەوشتی، و هەروەکی هەردوو ئابورنوسان “Dawid Schwat، Elinor Ostrom” دڤەکولینا خویا تایبەت دا ئاماژە ب تیورا تاریی دای لدور رًولیُ پیڤەر و کورسیان دپاراستنیُ لسەر ئابورییُن ڤەکریدا، کو بازاریُی ئازاد ب هیُزەکا مەزن د مینین لسەر پیڤەریُن مە گریُدەن ژ دزینیُ و پاشان ((گەشەکرنا باوەریُی)) .
و دویر ژویُ چەندیُ کو ئەو مەیدانەکا نە رًەوشتیە بوُ هەڤرکیا بەرژەوەندیا، کو دهیُتە ویُنەکرن ژلاییُ دویڤچونیُن گڤاشتن و هەلوەشاندنا سەرمایەدارییُ. ئەڤجا ئەکتیڤا سەرمایەدارییُ یا رێکخستىیە بوُ پلەیەکا بلند بهاریکاریا پیڤەرو یاساییُن رًەوشتکاری .
دراستى دا، سەرمایەداری  دهیُتە دانان لسەر نەرازیکرنا رًەوشتیُن شەلاندن و خرابکاریا، ئانکو ئەو ئامیریُن ب رًیُیا ویُ سامان دگەهیتە دناڤ  دەستیُن دەولەمەندیدا و وەردگریت
لژیُر سیبەرا سیتەمیُن ئابووری و رًامیاری ییُن دی .
(  دراستى دا، دزورُ ژمللەتان دڤی دەمیدا و بوُ دەمیُن چوی ژ دیروکا مروڤان، یا  خویا
بوو ب رەنگەکیُ بەرفره کو ئەو کەسیُن دەولەمەند ئەو دەولەمەندن، چونکە ژییُن دیتر دهیُتە وەرگرتن و تایبەت ب رًیُیا هیُزا رێکخستى دا ئانکو دەولەت . ئەڤ ژیُگرتنا کوژەک و خرابکەر ئەڤ هیُزە هیُزا مللەتیُ (دەولەت)- مەزاختیە ژبوُ بدەستڤەئینانا مەزاختى و هنارتیا بەرهەمئینانا ییُن دی ب رًیُیا خویەکا- باجا-، کو ژیارکرن لسەر گەنجینیا دەولەتیُ . و مفای ژوان داگیرکرنا(احتکارات) ئەویُن دەولەت زالدکەت و ئەو ئالوزییُن لسەر هەڤرکییُ زالدکەت . بەلیُ بتنیُ دسیبەرا مەرجیُن  سەرمایەداری زالدکەت، کو خەلک ب شیُوەکیُ گشتی دبنە دەولەمەند بیُی کوُ ببنە گونەهبار).
رًاوەستان د ئەوا دیروکنڤیسیُ ئابوورید سالوخدای Deirdre Mc Closkey ب “رًاستیا مەزن” : “دەتکەفتیُ دروست ییُ کەسی دڤی دەمیدا بوریە ژ چەرخێن هەژدیُ و نوزدیُ ل بریتانیا و مللەتیُن دیتر ئەویُن وەرەکا نوی یا ئابووری بخو ڤە دیتى “، ئەوا وەک ویُ دگشت دیروکا مروڤایەتییُ دا نە هاتیە کرن .
دراستیدا ، بهادانا Mc Closkey زوُر پاراستیە، ئەوی ب بەرچاڤ نە وەرگرتیە ئەو پیُشکەفتنا زوُرا کەفتیە دزانست و تەکنولوژیا و ئەو رًوشنبیریا هاتیە دانان زیُدەباری ئەڤا چویی، سەرمایەداری داهیُنانا مروڤی دکەتە دخزمەتا مروڤایەتییُ دا ب رًیُیا رًیزگرتن و هاندانا داهیُنانا رێکخستى ئەوا فاکتەرەکیُ دودلی د شروڤەکرنا جوداهییُ دناڤبەرا رًیُکا نوکە پیُ دژیُن و نەوەییُن مە یُن چویی پیُش  چەرخێ نوزدیُ .
ئەو داهیُنانین ژیانا خەلکى ڤەگوهاستی بەرەڤ باشتر، نە بتنیُ داهیُنانیُن زانستى تەکنولوژی، بەلکو هەروەسا داهیُنانیُن رًیُڤەبەرایەتیُ ژی، کو کومپانیُین بازرگانیا نوی ب گشت جوریُن خوەییُن هەروەڤە هەڤکارییُ دکەت ژبوُ رًەنجدانا هەژمارەکا مەزن ژ مروڤان، و بازاریُن داراییا نوی و ئامیریُن نوی ییُن گەهاندنیُ ئەوا بریاریُن مەزاختن  و وەبەرهیُنانیُ کاردکەن لسەرانسەری رًوژیُ بوُ بەلایین مروڤان کو توریُن ڤەگوهاستنیُ نویُ گشت پارچیُن ئەردی کومدکەت . ئەڤان گهورینا جڤاکیُ مە ب شیُوەکیُ دراماتیکی گوهارتیە و ب چەند رًیُکا ناهیُتە هژمارتن ژ جڤاکیُن مروڤایەتییُ ییُن پیُش مە .
سەرمایەداری یا گریدای نینە ب ئاڤاکرنا تشتان بتنیُ ڤە . ب ئەو ریُکا هەڤپشکیُن (اشتراکی) دکتاتور یُین کولەدار وەرگرتی “بوُ ئاڤاکرنا پاشەروژیُ “.
سیستەمیُ سەرمایەداری بەهای ئاڤادکەت و نە ب تنیُ کارەکیُ سەختە یان پیُشکیُشکرنا قوربانیایە یانژی تو مژویل ببی . ئەویُن نە سەرکەفن دتیُگەهشتنا سروشتىُ سیستەمیُ سەرمایەداریدا، زوُی هەولدەن بوُ پشتەڤانیا بەرنامیُ پەیداکرنا دەلیڤا کاری بو پەیداکرنا کاری، ئانکو کیُماسی لدەڤ وانە دتیُگەهشتنا سروشتىُ کاریدا کیُمتر ژ تیُگەهشتنا سەرمایەدارییُ بخوە .
و دچیروکەکا بەریناسدا، ئابوورناس (Milton Friedman) بوُ مە ڤەدگیُریت دەمیُ تەماشەی ئاڤاکرنا کەنالیُ نویُ ییُ بەرو دکر ل ئاسیا، فریدمانی تیبیُنی یا ویُ چەندیُ کر کو تشتەکیُ نامویی یە(غریب) کو کارکەر رابن ب ڤەگوهاستنا باریُن بەرز ژ رًەمل و بەران ب کەرەستیُن بچوک ب گورەی کارئینانا کەرەستان، لیُ بەرسفا وی دا : “تو تیُناگەهی: ئەڤە بەرنامیُ پەیداکرنا کاری یە”،  فریدمانی گوت:” ئوە: من هزر کر توُ دیُ کەنالەکی ئاڤاکەی. ئەگەر تەبڤیُت تو لدویڤ پەیداکرنا دەلیڤیُن کاری بگەری، بوچی تو کەفجکا بکارنائینی ل جهیُ مەربیُک و قەزما”.
ئیُک ژ تشتیُن بەرچاڤ کو فەرە بهیُتە دیارکرن دویُ چەندیُ دایە لدور بەربژاریُ سەروکایەتی ییُ بەریُ(روس بیرو) و ئیُک ژ بەریکانیُین خوەییُن بەریُدا بوکوچکا سپی ل سالا 1992، دەمیُ لیُبورینا خوە دەربری لدور ویُ چەندیُ کو ئەمریکی کەرەستیُن کومپیوتەرا ژ تایوانیُ دکرن و ئەو پەتاتا دفروشن . و دیار دبیت کو (روس بیرو)ی ژ خوە شەرمدکر کو ئەمریکی بتنیُ فروشکەریُن پەتاتانە، و ئەو هەمان دیتنا (لینین)ی و هەلگریت لدور کو بەها(قیمە) بتنیُ دهیُتە زیُدەکرن ژ بەرهەمیُ بەرجەستەیی دکارگەهادا. و ئابورناسیُ ئەمریکی Michael Boskin ژ زانکویا ستانفورد ئاماژیُ ب ویُ چەندیُ دکەت کو ئەگەر تو بەحسیُ بەهاییُ دولاری ییُ تایبەت بکەی ب کەرەستیُن کومپیوتەری یان بەهاییُ دولاری ییُ تایبەت ب پەتاتا، دیار دبیت کو تو ب ئاسانی هەردەم بەحسیُ بەهاییُ دولاری دکەی . ئەڤجا بەهاییُ زیُدە ییُ ئەنجامدای ژ چاندنا پەتاتا ل ویلایەتا ئیداهو یان بەهاییُ زیُدە ییُ ئەنجامدای لسەر سیلیکونی ل باژیُریُ تایبە، ئەو هەردەم بەهاییُ زیُدەیە ، ئانکو ساخلەتا رًیژەەیی یە ئەوا کلیلا تایبەتمەندی و بازرگانی . چ تومەتباری نینە ژ بەهاییُ زیُدە ژلاییُ جوتیار یان ڤەگوهیُزیُ کەرەستان یان شارەزاییُ دارایی، واتە بازار- و نەک رامیارکەریُن خرابکار وهشکەبیر- بوُ مە دیاردکەت کەنگی دکارین بەهای زیُدەکەین، وبیُ ی ئازادیا بازارا نکارین بزانین .
سەرمایەداری بتنیُ لدور بازرگانیا مروڤان نازڤریت بوُ نڤیشکی بەرامبەر هیُکا، بەلیُ زیُدەهیە بوُ بەهایی ب رًیُیا داگرتنا هیُزیُن مروڤایەتی و داهیُنانیُ لسەر ئاستەکی وەک ویُ نەبوری ددیروکا مروڤایەتییُ دا، وژ پێخەمەت  پەیداکرنا سامانی بوُ گشت خەلکی و مەندهوشکرنا دەولەمەند و شاهیُن بهیُز، و سەرکردیُن سەردەمیُ چویی .  سەرمایەداری رًوتیکرنە ژ سیستەمیُ دەسەلاتا زالکری، ئانکو ئەو((کار ل بەرامبەر ئارەزوییُ)) . سەرمایەداری واتە گونجاندنا رًازیکرنیُ ل جهیُ هیُز و کرن ل جهیُ حەسویدییُ . ئەو دزڤریت لدور ویُ چەندیُ کو ژیانا مە باشتر لیُ بکەت .
(ئەو تشتىُ بتنىُ شاه و سەرکردان ل بەریُ بدەست خوڤە ئینای و ئەویُ نەشیای ئەزرو بدەست خوڤە بینیت ، ئەوژی دەستهەلاتە لسەر خەلکی و شیانە لسەر رًیُڤەبرنا وان . ئەوان کوچکیُن مەزن هەبون و بهاریکاریا بەندەیان هاتینە ئاڤاکرن یانژی مەزاختێ ویُ ژ باجا هاتیە وەرگرتن، بەلیُ بیُ ی سەرما و گەرما مەلبەندی، ئەوان بەندە و خولام هەبون ئامیریُن جلک و ئامان شیشتنیُ نەبون . هەروەسا ئەوان لەشکەر هەبون ژ گەهاندییُن پوستى، بەلیُ وان موبایل و ئینتەرنیُت نەبون . ئەوان جڤات ژ زانا و نوژدارا هەبون، بەلیُ بیُ ی بەنجدانیُ بوُ کیُمکرنا ئیُشانا یان چارەسەری بوُ ئیُشا. ئەو بهیُز بون، بەلیُ دمینین بەلەنگاز ب پیڤەریُن نوکە) .

دیروکا وشا سەرمایەداری
دشیاندایە تیُگەهشتنا بازاریُن ئازاد بکەین وەک سیستەمەکیُ بوُ ئالوگورکرنا ئازاد دناڤبەرا کەسیُن دەست نیشانکریدا، ئارًامکری ب یاسایی و دکارن مافیُن وان ئالوگور یان ڤەگوهیُزن بوُ کەرەستیُن دەگمەن، ئەو مەرجەکیُ پیُدڤی یە بوُ هەبونا سامانی د جیهانا ئەڤرودا . بەلیُ هەروەکی دیروکنڤیسیُن ئابووری تیُبینی کری و ژ هەمیان بەرچاڤتر Deirdre Mc Closkey، ئەڤ مەرجە بتنیُ دروست نینە، بەلکو تشتەکیُ دی پیُدڤی پیُ هەیە، ئەوژی رًەوشتیُن ئالوگوریا ئازاد و بەرهەئینانا سامانی ب رًیُیا داهیُنانیُ .
دیروکنڤیسیُ کومەلایەتی Fernand Braudel دویڤچویا دەستەواژیُ سەرمایەدارییُ کریە بوُ قوناغا پیُکهاتی ژ چەرخێ دوازدیُ و سیُزدیُ، گو ئاماژە پیُدا بوُ ((بنەماییُن دارایی، ئومبارکری ژ کەرەستان، کوژمەک ژ دراڤی یان پاریُن مفایەکی د هەلگرن)). و وشا((سەرمایەداری)) هاتیە بکارئینان د زورُ کارئیناندا هەروەکی Braudel سالوخداى، بەلیُ “ئەڤ وشە چ جاران ب واتایەکا نەرم نەهاتیە بکارئینان”. ئەڤجا وشا سەرمایەداری وەک دەستەواژە دەرکەفتیە ژ ئەنجامیُ نەباشیا هەلسوکەوتیُ ب شیُوەکیُ گشتى، و ل چەرخێ نوزدیُ، دەمیُ ئیشتراکییُ فرەنسی Louis Blamc دایە نیاسین وەک دەستەواژەیُ “دەستدان لسەر سەرمایەدارییُ ژ لاییُ چەندەکا نڤە بوُ شکاندا ییُن دیتر”. ل وی دەمیُ Karl Marx دەستەواژە بکارئینای، ئانکو “سە رمایەدارى شێوازێ بەرهەم ئینانێ “، بەلێ ژ پشتگیرێن مارکسى ، Werner Sombart  دیڤچوویە ، ئەوێ دەستەواژێ سەرمایەداریێ گشتى کری د پەرتووکا خودا ئەوا بکارتێکرنا مەزن ل سالا 1912  ” سەرمایەداریا نوى ”. و (فریدریک ئەنجلز)ى ئاماژە کریە کور (سومبارت) ئەو هزرڤانیُ ئەلمانییُ ئیُکانەیە، ئەوی ب شیُوەکی دروسیی د (مارکس)ی گەهشتى . و(سومبارت) پاشان بوُ پشتەڤان بوُ شیُوەکیُ دی ژ گەشەپیُدانا سەرمایەدارییُ و ئەوژی ئیشتراکا مللی یە یان  یانازی .
و هیُرشکرنا واندا لسەر ” سەرمایەداری “ییُ و لسەر    “سەرمایەداری شیُوازیُ بەرهەم ئینانیُ “، (مارکس و ئەنجلز)ی نڤیُسی یە کوُ بوروژوازی (دەستەواژیُ مارکسی یە بوُ چینا خودان ئامیریُن بەرهەمئینانیُ) جیهان ب شیُوەکیُ رًەهو رًیشالی گوهارتیە:
بوروژوازیُ و ب ریُیا دەسەلاتاویُ بوُ سەد سلا، چەند هیُزیُن بەرهەمئینانیُ یُین بەرز داهیُنایُە  پتر ژ ئەوا نەویُن پیُش داهیُنای دگەل ئیُک . رًابویە ب زالکرنا هیُزا سروشتى بوُ مروڤی، ئامیر، پراکتیکیُن کیمیائی د پیُشەسازی و کشتوکالیدا، رًیُیا ئاسنی، تلفریکا ئەلکتریکی، بەرهەڤکرنا گشت کیشوەرا بوُ کشتوکالی، ڤەکرنا کەنالا دناڤبەرا رًویبارادا، هەمی مروڤیُن هاتینە سیُرەکرن ل هەمی رًویُین ئەردی-سەرەرای ل پیُشیا چەرخى
ژ هزرا خراب کو هیُزا بەرهەمئینانیُ کەفتیە د باوەشا کاریُ کومەلایەتیدا .
(مارکس و ئەنجلز) مەندەهوش مان، نە ژ بەر داهیُنانا تەکنولوژی، بەلیُ ژ(هەمی مروڤیُن هاتینە سیُرەکرن ل هەمی رًویُین ئەردی) و ئەو رًیُیەکا نمونەیی بوُ سالوخدانا  ڤەگەریانا کوُنمریُن مرنیُ، بلندیا پیڤەریُن ژیار و زیُدەیا ئاستى تەمەنی . و سەرەرای ڤان دەستکەفتا، هەلبەست (مارکس و ئەنجلز)ی داخوازا هەلوەشاندنا ”شیُوازیُ سەرمایەداری بوُ داهیُنانیُ ”، یان ب شیُوەیەکیُ هویرتر، سەرمایەداری ئەو بخوە دیُ خوە هەلوەشینیت و سیستەمیُ نوی دیُ دەست پیُکەت و زوُر دیُ یُی باش بیت ئەڤجا نە ژ تشتەکیُ گرنگە – دراستى دا ئەو هیُرشەکا نە یا زانستى یە- ئاماژەکرنەکا کیُم بهیُتە پیُشکیُشکرن لدور چەوانیا شیانا ڤی کاری .
و ب شیُوەکیُ پتر گرنگیدان، (مارکس و ئەنجلز)ی رەخنا خوە بوُ سەرمایەدارییُ پیُشکیُشکر (دگەل تیُبینی کو سەرەرای نە سەرکەفتنا گشت سیستەمیُن شیوعییُ دوەفاداریا سوزیُن خودا، کارتیُکرنا ویُ یا نە ئاسایی لسەر رًوشنبیران ل جیهانیُ دمینیت) لسەر دودلیا بەرز لدور رًامانا دەستەواژەیُ “بورژوازی ” ئەوا گریُدای ب”شیُوازیُ سەرمایەداری بوُ داهیُنانیُ” . ژلایەکی ڤە، دەستەواژە بکارئینایە بوُ ئاماژە پیُکرن بوُ خودانیُن “سەرمایەدارییُ ” ئەویُن کومپانییُن بەرهەمئینانیُ ریُکدخێن، بەلیُ ژلایەکیُ دیترڤە دەستەواژە بتنیُ هاتیە بکارئینان بوُ ئاماژە پیُکرن بوُ ئەویُن ژیاریُ لسەر دەولەتیُ یان دەسەلاتا وی دکەن . و هەروەکی (مارکس)ی دئیک ژ راپورتیُن خوەییُن بەرچاڤدا لدور رامیارییُ نڤیُسی .
بەرژەوەندیا دارایی بوُ بورژوازییُ یا فرەنسی ب موکومی یا گریُدایبو دگەل پیُگیریەکا بەرفرەهە دگەل ئامیریُ دەولەتیُ . ئەڤجا بورژوازیی، زیُدەهیا خەلکى دگەل کاران بوُ ئامیریُ دەولەتیُ بەرهەڤ دکەت . وب ریُیا ویُ موچیُن دەولەتیُ بەرهەڤ دکەت ب شیُویُ مفا، کریُ و بەخشیشى . ئەڤجا ئارمانجا وی یا رامیاری دویُ ئیُکسانییُ دایە ئەوا دگەل زیُدەهیا توندییُ، و پاشان زیُدەکرنا کەرەستیُن فەرمانبەریُن دەسەلاتا دەولەتیُ .
و ژبەر ڤیُ چەندیُ و ژلایەکیُ بتنیُ ڤە، (مارکس)ی بورژوازی دگەل رێکخستیا دەست نیشان کریە . ئەویُن “چاپەکا جیهانی بوُ بەرهەمئینان و مە زاختن ل هەر باژیُرەکی” پیُشکیُش کرینە و ئەویُن “خۆمالیا ئیُکانە ب ئاسویُی بەرتەنک” دروست کرین و “زیُدە و زیُدە ژ یا ب زەحمەت ” ئەویُن “ئەدەبیُ جیهانی” دروستکری، ئەویُ گریُدای لدور “چاککرنا بلەز بوُ گشت ئامیریُن داهیُنانیُ”، “ئەوا ئامیریُن گەهاندنیُ ب شیُوەکی مەزن ئاسانکری “و ئەویُن زالکرن لسەر” کەربا هشکەبیرا بوُ بیانیا کری” ب هاریکاریا “بهایُین ئەرزان بو کەل و پەلا” ئەویُن بوُ وان پیُشکیُش کرین، ژ لایەکیُ دیڤە، (مارکس) ی بورژوازی بوُ ئاماژەکرن بوُ وان کەسان بکارئینایە ئەویُن ژیارا وان لسەر “باوەریا گشتى” یان قەرزیُ گشت دراڤی ییُ نوی و گشت کاریُن بەنکی، هەمی ب هەڤرا لیُک دکەڤن ب شیُوەکیُ موکوم دگەل قەرزیُن گشتى . ئەڤجا فەرە پارچەک ژ سەرمایەدارییُ
بهیُتە دانان بوُ دەرکرنا مفای د دەمەکیُ کیُم دا لسەر شیُویُ بنەمایُین گشتى . ئەڤ داهاتیە بوینە سەرمایەدار ل ژیُر کارکرنا بازرگان و پیُشەسازیادا و ژلاییُ وانڤە هاتیە بەلاڤکرن لسەر هەمان کەس، ئانکو پارچەک ژ داهاتیا بوُ هەوا سەنەدیُن حکومەتیُ دچیت .
(مارکس) ی بورژوازی دیتیە وەک پشکدارەکیُ موکوم د مفا وەرگرتنیُ ژ هەڤرکییُ لسەر زالکرنیُ لسەر ئامیریُ حکومەتیُ :
هەمی کاودانیُن رامیاری ئەڤیُ ئالەکیُ(ئامیری-جیهاز) بهیُز دئێخن، ل جهیُ هەلوەشاندنا ویُ . وپارت ژ لایُی خوڤە بزاڤیُ دکەن بوُ بدەستڤە ئینانا ڤی کاریُ مەزن کو وەسا دانیت کو دەولەت گەنجینا سەرکەفتنیُ یە .
دیروکنڤیُس  Shirley Grunerی نڤیُسی یە کو “مارکسی هەست کریە زالکرنا خوە لسەر ژیواری بەلاڤەکریە دەمیُ دەستەواژیُ بورژوازییُ دیتى، بەلیُ دراستى دا ئەوی دەستەواژکیُ زوُر فیُلباز بدەست خوڤە ئینایە ” . دهندەک تیُکستاندا، “مارکس”ی ئەڤ دەستەواژە بکارئینایە بوُ رًیکخەرێن داهیُنەر ئەویُن پروژیُن بەرهەمئینانیُ رًیکدخن و وەبەرهیُنانیُ دکەن د پەیداکرنا سامانیدا .
و د چەند تیُکستیُن دیدا، مارکسی ئەڤ دەستەواژە بکارئینایە بوُ ئاماژەکرن بوُ ئەویُن لدور دەولەتیُ کوم دبن، ئەویُن لسەر باجا دژین . ئەویُن دکەڤنە ژیُر دورپیُجا هەڤرکی و گریُدانا بازرگانی .
و ب کورتی ئەو ئاماژیُ ددەتە ئەویُن وەبەرهیُنانیُ دکەن، نە ژ پێخەمەت پەیداکرنا سامانی، بەلکو دگونجاندنا هیُزا پیُدڤی دا بوُ ڤەزڤرینا بەلاڤکرن یان هەلوەشاندنا سامانیُ کەسیُن دیتر . و پاراستن لسەر بازاریُن گرتی و هژار دجهیُن خودا و جڤاک لژیُر تبلاوان (لدویڤ دەربرینا مارکسی) .
و ژ بەر کارتیُکرنا (مارکس و سومبارت)ی، دەستەواژیُ سەرمایەداری کەفتە دکارئیانا گشتى دا. و یا فەرە بیُژین کو دەستەواژیُ سەرمایەدارییُ جەماوەر بدەست خوڤە ئیایە، نەبتنیُ ژلاییُ وان کەسانڤە، ئەویُن تیُکەلیُ دئێخنە دناڤبەرا پروژیُن بەرهەمئینان و بازاریُ پارەدانیُ دگەل ئەویُن ژیارا وان لسەر باجیُن وەرگرتی ژ کەسان، بەلکو هەروەسا ژ وان کەسیُن هەولا لادانا (خویەتى، دراڤ ، بها، دابەشکرنا کاری) دکەن .
و راستیەکا تەمام ژ لیبرالیەتیُ : مافیُن کەسی، ئازادیا ئایینی، ئازادیا دەربرینیُ، وەکهەڤن بەرامبەر یاساییُ و حکومەتەکا دیموکراسی ب دستورەکیُ دەست نیشانکری .
بشیُوەکیُ نەییُ بەرچاڤ و مینا زوُر ژ دەستەواژیُن ژیانیُ، سەرمایەداری هاتیە بەحسکرن ژلاییُ چەند ژ هزرمەندیُن داواکار بوُ ئازادیا بازاران دژی ئەویُن بکارئینای . و وەک ئەنجام بوُ ڤیُ دیروکیُ، ئەویُن دەستەواژیُ ” سەرمایەداری ” بخوڤە گرتین و ئاساندکەن وەک دەستەواژەکیُ بیُ لایەن دگەنگەشیُن زانستىُ کومەلایەتیدا کو رًاستیُین داهاتی وەغەرکرینە(1) دەستەواژە بشیُوەکیُ دوو دلی هاتیە بکارئینان و ڤەکیُشانەک تیُدایە (ئانکو ئاماژە بوُ پروژیُ بازاریُ ئازاد دکر و ئەویُن ژیارا وان لسەر باجا و دەسەلاتا حکومەتیُ)، (2) دەستەواژە هەردەم بریُیەکا نیُگەتف دهاتە بکارئینان بشیُوەکیُ
ئاشکرا .
چەندەک پیُشنیاریُ دکەن کو دەست ژڤی زاراڤی بهیُتە دان ب تمامی، چونکە هەلگریُ ماناییُن ژئ ئیک جودا و رًامانیُن ئایدولوژی یە، و ئەڤە کارەکیُ سەرەنج رًاکیُشە، بەلیُ ئاریشەک لڤیُریُ دمینیت، ئەوژی لپەی دانا خەلکى ب ئازادیا بازرگانی و شیرەتکاری ب قازانجا و زیانا (خوسارەتى) و ئەگەر یا فەربیت بوُ بدەستڤە ئینانا پیُشکەفتنا ئابوری، ئەو نابیتە تمامکەر بوُ پیُکهاتا جیهانا نوی . ئەڤجا بازاریُن نوی ژ هەبونا بزاڤا دامەزرینەرا، تەکنلوژیا، هونەر – سەرهلدایە، و ئەفراندنا کومەلایەتی ئەوا نمونیُ کەسانژی دبەزینیت، ئەویُن هیُکیُ بگورەی نیڤشکی دکەن . ئەفراندنا بازاریُن ئازاد سەرمایەداریا نوی نە دەرئێخستیە ب پیُنگاڤیُن گران لپەی هزارەها سالان، بەلکو زور شیُوەکیُ بلەز و ب دروستى نە هەمی ئیشتراکی (و ب تایبەت مارکس) و هەڤکیفیُن وی ژ پاراستیُین سەرهلدای بوُ بازاری ژ جیهانا نوی ترسیایینە . دپەرتوکا ویدا ” (
سەرمایەداری ئیشتراکی ودیموکراتی)جوزیُن شومبیتەری رًەخنا ئەوانا کریە، ئەویُن وەسا دبینن کو هەردەم ئاریشە دەست پیُدکەت ب دیتنا چەوانیا ریُڤەبرنا سەرمایەدارییُ بوُ کەلواشیُن دانایی، دوی دەمیدا کو ئاریشە یا پەیوەندە کو چەوا سەرمایەداری رًابیت ب پەیداکرن و هەلوەشاندنا ڤان کەلواشا”.
بازاریُن نوی ییُن ئازاد نە بتنیُ جهەکە بوُ ئالوگورکرنیُ یان هەروەکی ل بەری پیشانگەهیُن بازاری، لیُ نوکە ب پیُلا ژ “هەلوەشاندنا بەرز “هاتیە بەرچاڤکرن . ل جهیُ ویُ داهاتی یان شیُویُن باش گرتینە، ب ریُیا کەرە ستیُن نوی، لیُکدانیُن دامەزراندی، تەکنلوژیا نوی و ریُک بوُ ئەکتیفکرنیُ کو هزرکرن لبەریُ تیُدا نە هاتیەکرن . و ئەڤەیە بازاریُن نوی ییُن ئازاد جودادکەن ژ بازاریُن بەریُ، کو باشترین دەستەواژە بوُ بەرچاڤکرنا پەیوەندییُن بازاریُ ئازاد ئەوا جیهانا نوی ژ بازاریُن بەریُ دروستکری دەستەواژیُ  “سەرمایەداری” یە .
سەرەرای ڤیُ چەندیُ، سەرمایەداری نە شیُوەکە ژ شیُویُن شیُلاندنیُ، ئەو شیُوەکە ژ خو  بخوییا سیستەم و ئەوا  کریارا سەرهلدای(چەند ژ نڤیسەرا ئاماژیُ ب ڤى سیستەمی دکەن وەک سیستەمەکیُ دەستپیُکی یان سەرهلدای)، کو ژ پیُشبینە رێکخستنا  رًیُزگرتنا یاساییُ و ئارامکرنا مافان، هەبونا ئەفراندنیُ د شیاندا ددانیت . و هەروەکی David Boaz ئاماژە پیُدای د خولا پاشەروژیُدا :
ملروڤی هەردەم شاریشە ددیتنا سیستەمی دا هەیە، ئەویُ دەست پیُکری وەک بازارەکیُ شیُلایی، تاکو دگەل بەردەوامیا سیستەمیُ بازاری دلڤینا کەرەستاندا بەرەڤ کارئینانەکا باشتر، ل وی دەمی بازار ژ روییُ دەرڤە دەست پیُدکەت ب بەروڤاژی ژ سیستەمیُ-کومپانییُن نە سەرکەفتى، ئەو کاریُن ژ دەست چویُن، پیُشکەفتن ب جوداهی دناڤبەرا خەلکیدا دکەفیت و وەبەرهیُنان ئەویُن ژ ناڤجونیُ دیاربوین . ئانکو رًیُما بلەز بوُ تەمەنیُ ئەفراندنیُ پتر ل شیُلاندنیُ دا دیاردبیت . دگەل بلندیا بەرز دکریار و نزمیا بەرزتر ژ هەروەختەکێ چویی و هەبونا هژمارەکا کیُم ژ خەلکى ئەویُن کاریُ جیُگیر هەین ز بەلیُ زیُدەکرنا شیانان و ئامیریُن ڤەگوهاستن، گەهاندن و بازاریُن سەرمایەداریی دا . ئەوا دراستیدا رًامانا پتر سیستەمیُ (رێکخستن)بیت کو بازار دڤی سەردەمیُ پیُشەسازیدا بدەستڤە بینیت . ئەوا مروڤ دکارین ژیُ دیارکەت ب کورتی ئەوە دویرکرنا کەربا حکومی بوُ رًەزیکرنا سەرداچویی یان رًێیا بازاری لدویڤ حەزا مروڤان .

سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد بەرامبەر سەرمایەداریا ژمیُریار کار (نەرم)
ژ پێخەمەت دویرکرنا دودلی ئەوا ئەنجامدای ژ کارئینانا دەستەواژەێ “سەرمایەداری” ژلاییُ هزرمەندیُن ئیشتراکی ڤە، ئەڤجا یا فەرە “سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد” ژ “سەرمایەداریا نەرم” بهیُتە جوداکرن، کو زوُر ژ وەلاتان د نە زانینیُ دا نقوبوینە . کو د زوُر وەلاتاندا، ئەگەر کەسەکیُ دەولەمەندبیت، ئەوی بەختەکێ زوُر  باش ییُ هەی کو دەسەلاتەکا رًامیاری بدەستڤە بینیت یان ییُ نیُزیک بیت یان هەڤال یان لایەنگەربیت- ب واتایەکا نەرم- بوُ ئەویُن خودان دەسەلات کو سامان نە ژ بەرهەمئینانیُ دهیُت، بەلیُ ب رًیُیا خوشکیرنێ ژچاکییُن دەولەت بەرهەڤ دکەت بوُ کەسان لسەر بەرژەوەندیا کەسیُن دیتر . و مخابن دکار دایە ئەڤ دەستەواژە هەروەسا ب هویری بگونجینیت سەبارەت ئابوریا ویلایەتیُن ئەمریکی یُین ئیُکگرتی، ئەو وەلاتیُ ب شیُوەکىُ بەردەوام رادبیت ب قورتالکرنا کومپانییُن نە سەرکەفتى ب هاریکاریا دراڤیُن باجا . ئانکو سەرمایەداریا نیشتمانى زوُر کیُمترە ژ ئەوا کومەلا لوبی دڤیُت، بیروکراتى، رًامیارکار، شیرەتکار دوەزارەتا گەنجینە و بەنکا فیدرالى وەک دیاری بوُ ویُ و بوُ چەند کومپانیا و زیانا یُین دی . دڤیُت ئەم تیُکەلىُ نە ئێخینە دناڤبەرا ژمیُریارکاریُن زیاندار دگەل سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد، ئەوا ئاماژیُ ددەتە سیستەمیُ بەرهەمئینانیُ و بگور دانای لسەر رًیزگرتنا یاساییُ لسەر یەکسانیُ دمافاندا بوُ هەمیان، لسەر ئازادیا بازرگانى لسەر ئازادیا ئەفراندنىُ، لسەر شیرەتکرنا موکوم بوُ مفا و زیاندارا، لسەر مافىُ خوشکرنێ ب بەرهەمیُ کاری، لسەر مەزاختنا کەسی لسەر وەبەرهیُنانا کەسی بیُ ی ترس ژ ژیُدەری یان گریُدانا کەسیُن سەرمایەدارییُ دکەن، نەک د بەرهەمئینانا سامانیدا و بەلکو د دەسەلاتا رًامیاریدا .
دەستەکا دەسەلات پیُ نەخوشبویا ژ پیُلیُن گهورینیُ ئەوا سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد نویکری، ئانکو ئەڤ دەستەکە دبینیت کو جیهان و هەریُم نمروبوینە و چینیُن نزم ژ مللەتی جهیُ خوە نزانن . ئەوا نامویی گەلەک ژ لاییُ دیتنا وانڤە کو ئافرەتان هیُزا خوە لژیُر سیبەرا سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد دوپات کرینە . کو دوخ تیُکچویە، ئانکو خەلکى دەست پیُکریە ب چیُکرنا پەیُوەندیان س پالپشتى بوُ هەلبژاردنیُ یان رازەمەندییُ ب گورەی ژ بنیاتى یان ژ جهی . کەربا پاراستنیُ بوُ سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد و ئەوا (مارکس)ی کورتکری د پەرتوکیُن خودا، توندی دەربارەی هەر گهورینەکیُ رًەنگڤەدەت و توندی ددوخێ ژ دەستدانا نایابیُدا . باوەشدانا سەرمایەداریا بازاریُ ئازاد واتایا باوەشدانا ئازادییُ د گهورینیُ دا دکەت د داهیُنان و ئەفراندنیُ دا . ئەو رًامانا دویرکرنا گهورین و رًیُزگرتنا ئازادیا کەسیُن دی دکەت کو ئەوان چ کاربڤیُت بکەن . ئەو رًامانا دانانا تەکنولوژیا نوی ددەت . رًیُبازیُن جیهانى یُین نوی، شیُویُن نوی بوُ هونەری، ناسنام و پەیوەندیُین نوی . ئەو رًامانا باوەشا شازادییُ دکەت بوُ ئەفراندنا سامانی، ئەوا ئامیریُ ئیُکانە بوُ زالکرن لسەر هەژارییُ(سامانی زوُر ئەگەر هەنە، بەلیُ هەژارییُ چ ئەگەر نینن، ئانکو هەژارییُ ئەنجامیُ نەبونا بەرهەمیُ سامانی یە ل وى دەمی کو سامان ئەنجامیُ نەبونا بەرهەمیُ هەژارییُ نینە) . ئەو واتایا ئاهەنگیُ دەست ب ئازادکرنا مروڤی و ب جهئینانا رًەنجا مروڤی .

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.