مافێ بده‌ست ڤه‌ئینانا پێزانینان ل گۆر یاسایێ

2012-06-18

 

مافپه‌روه‌ر: هه‌کار فندی

مافێ بده‌ست ڤه‌ئینان پێزانیان پێدڤیه‌کا گرنگه‌ د ژیانا هه‌ر که‌سى دا ب تایبه‌ت د بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانیێ دا پێخه‌مه‌ت گه‌هاندنا ناما خۆ و جێبه‌جێکرنا ئه‌رکێن خۆه‌ ب ئاگه‌هدارکرنا جه‌ماوه‌رى ل سه‌ر بوویه‌ر و پێزانیان.

گرێدانه‌کا موکم د ناڤ به‌را مافێ بده‌ستڤه‌ئینانا پێزانیان و ئازادیا بیروباوه‌ران دا هه‌یه‌ کو ئێک ژ پێکهاته‌ و مافێن مرۆڤى نه‌.

رێکه‌فتنامه‌ و سۆزنامێن ناڤنه‌ته‌وه‌یی وه‌کى بنیاته‌کێ بنگه‌هى بو ئازادى یا ده‌ربرین و بۆچونان دانایه‌ وهه‌ر ده‌م ئاماژه‌ ب ڤێ خالێ هاتیه‌ دان و ته‌که‌زى ل سه‌ر ڤى مافى هاتیه‌ کرن.

باشترین به‌ند و ئاماژه‌پێکر ب ڤێ چه‌ندێ مادێ (19) ێ یه‌ ژ راگه‌هاندنا ناڤنه‌ته‌وه‌یی یا مافێن مرۆڤى ئه‌وا ل سالا 1948ێ ده‌رکه‌فتى، کو ئه‌ڤ ماده‌ وه‌که‌ ده‌رگه‌هه‌کێ سه‌ره‌کى هاتیه‌ ڤه‌کرن هه‌مبه‌ر ڤێ رێیا مه‌زن و گرنگ.

دڤێ ماده‌ى دا هاتیه‌ ” هه‌ر که‌سه‌کى مافێ ئازادیا بوچوون و ده‌ربرینێ هه‌یه‌، و ئه‌ڤ مافه‌ ئازادیا وه‌رگرتنا بوچوونان بێى هه‌ر مایتێکرنه‌کێ بخۆڤه‌ دگریت، و وه‌رگرتن و به‌لاڤرکنا نووچه‌ و هزران ب هه‌ر ئامارازه‌کێ هه‌ى بێى به‌ندکرن ب سنورێن جوگرافى ڤه‌”.

هه‌ر وه‌سا مادێ (19) ێ ژ سۆزناما ناڤنه‌ته‌وه‌یی یا تایبه‌ت ب مافێن سڤیل و سیاسی یا سالا 1966ێ کو ل سالا پشتره‌ که‌ته‌ دبوارێ جێبه‌جێکرنێ دا ئاماژه‌ ب هه‌مان مافى هاتیه‌ کرن کو تێدا هاتیه‌ هه‌ر که‌سه‌کێ ئازاده‌ د ده‌ربیرینا بوچوونان دا، کو ئه‌ڤ مافه‌ وه‌رگرتنا پێزانین وهزرێن جوراوجور بخوڤه‌دگریت هه‌ر وه‌سا ڤه‌گوهاستنا وان بو هه‌ر که‌سه‌کى بیێ به‌رچاڤ وه‌رگرتنا سنوران و ب هه‌ر شێوازه‌کێ هه‌بیت چ ب شێوازێ نڤیسکى یان چاپکرى یان هه‌ر شێوازه‌کێ دى کو ئه‌و دیاربکه‌تن.

 لێ د برگه‌کێ ژ برگێن ڤى ماده‌ى دا ئاماژه‌ ب ره‌نگه‌کێ به‌ندکرنێ هاتیه‌ کرن سه‌ره‌راى گرنگیا ڤێ به‌ندکرنێ لێ ئه‌م دشێین بێین کو ئه‌ڤه‌ ژى دبیته‌ به‌هانه‌یه‌ک بو گه‌له‌ک لایه‌نان کو ب ره‌نگه‌کێ دى بێته‌ جێبه‌جێکرن.

خالێن به‌ندکرى ئه‌ون کو سه‌ره‌راى  مافێ بده‌ستڤه‌ئینان و به‌لاڤکرنا پێزانین دڤێت رێز ل ماف و ناڤوده‌نگیا که‌سێن هه‌مبه‌ر ژى بێته‌ کرن. هه‌ر وه‌سا پاراستنا ئاسایشا نه‌ته‌وه‌یی و نه‌ریتێن گشتى  سیسته‌مێ گشتى ژى بێته‌ به‌رچاڤ وه‌رگرتن.

وه‌ک دیار یاسا وسۆزنامه‌ و رێکه‌فتنێن ناڤنه‌ته‌وه‌یی مافێ بده‌ستڤه‌ئینانا پێزانینان و ئازادیا بیروباوه‌ران ب گرنگ و پێدڤى وه‌رگرتیه‌ و ئێک ژ مافێن مرۆڤى دیاردکه‌ت، ل سه‌ر ڤێ شوپێ وه‌لاتێن جیهانێ یێن جودا جودا ژى ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ده‌ستور ویاسا و رێنمایێن خۆه‌ یێن نه‌ته‌وه‌یی دا ژى به‌ر جاڤ وه‌رگرتینه‌ لێ هه‌ر وه‌لاته‌کى ل گۆر حه‌ز و دیتنا یاسا دانه‌ران به‌لکو به‌رژه‌وه‌ندى یا ده‌ستهلاتێ و وه‌لاتى به‌ر چاڤ وه‌رگرتیه‌.

ل ژێر وه‌ک نموونه‌ مافێ بده‌ستڤه‌ئینانا پێزانیان ل چه‌ند وه‌لاته‌کان و به‌ربه‌ستێن ئێخستینه‌ د رێیا ڤى مافى دا ده‌ینه‌ دیارکرن.

ل گۆر یاسا نهێنیێن فه‌رمى یا سالا 1911 یا بریتانى، به‌لاڤکرن و دیتنا به‌لگه‌نامه‌ و نڤیسارێن فه‌رمى هاتبوو قه‌ده‌غه‌کرن، لێ ل سالا 1920ێ هاته‌ راستڤه‌کرن لێ ئه‌ڤ راستڤه‌کرنه‌ به‌رهنگارى نه‌رازیبوونێ بوون ژ لایێ رۆژنامه‌ڤان و هه‌ڤوه‌لاتیان ڤه‌ ب ئه‌گه‌رێ هه‌بوونا هنده‌ک خالێن ترسناک وه‌ک تاوانبارکرن و گونه‌هبارکرنا فه‌رمانبه‌رى ل ده‌مى لێپرسینا وى دهێته‌ کرن ل دادگه‌هێ، کو سزایێ وى دگه‌هشته‌ هه‌تا دوو سالان زیندانکرن لێ ئه‌ڤ به‌نده‌ نه‌ هاتنه‌ جێبه‌جێکرن ژلایێ دادگه‌هان ڤه‌ سه‌ره‌رای هه‌بوونا وێ د یاسایێ ژبه‌ر گڤاشتنێن هه‌ڤوه‌لاتیان ل سه‌ر دادگه‌هان.

ب ره‌نجا و هه‌ولێن رۆژنامه‌ڤانیێ و ده‌زگایێن راگه‌هاندنێ دژی ڤێ یاسایێ ل بریتانیا و داخازا راستڤه‌کرنا وێ، هژماره‌کا نووینه‌ران پروژه‌ و یاسایه‌ک پێشکێشی په‌رله‌مانى کرن لێ هاته‌ ره‌دکر، و دجهێ وێ دا ل سالا 1988ێ پروژه‌ یاسایه‌کا نوى ژ لایێ حکومه‌تێ ڤه‌ هاته‌ پێشکێشکرن کو ل گۆر ڤێ پروژه‌ى پشکه‌ک ژ یاسا ناڤبرى هاته‌ لادان.

لێ چه‌ند خاله‌کێن دى هاتنه‌ د یاسایێ دا کو به‌لاڤکرن و گه‌هاندنا پێزانینان د چه‌ندین بواران دا بو تاوان ، وه‌ک (به‌رگرى، ئاسایش، هه‌والگێرى، په‌یوه‌ندیێن ناڤنه‌ته‌وه‌یی، پێزانینێن نهێنى یێن وه‌لاتێن بیانى یان رێکخراوێن ناڤنه‌ته‌وه‌یی، پێزانین د به‌رژه‌وه‌ندا تاوانباران دا)… لێ وه‌کى یاسا به‌رێ هاته‌ ل قه‌له‌م دان و وهاته‌ نیاسین ب هه‌مان یاسا دگه‌ل گهورینا ناڤێ یاسایێ.

هه‌ر وه‌سا ماف ب ده‌ستهلاتێ هاته‌ دان کو هنده‌ک باده‌ک و نهێنیان بو ده‌مێ (30) سالان ڤه‌شارتى بهێلن هه‌ر وه‌سا هنده‌کێن ده‌ بو ماوێ (100) سالان ژى نهێنینى بمینن. زێده‌بارى ژناڤ برنا هنده‌ک باده‌ک و پێزانینان.

ل فره‌نسا گه‌له‌ک یاسا هه‌نه‌ کو مافێ دیتن و بده‌ستڤه‌ئینانا پێزانینان ل فره‌نسا دابین دکه‌ن، ژ وان یاسایان (یاسا ئازادیا رۆژنامه‌ڤانى) یه ئه‌وا ل  سالا 1978ێ ده‌رکه‌تی.

ل گۆ ڤێ یاسایێ هه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیه‌کى ژ وان رۆژنامه‌ڤان ب خۆه‌ ژى مافێ بده‌ستڤه‌ئینان و دیتنا به‌لگه‌ و نڤیسارێن فه‌رمى هه‌یه‌.

به‌ندێ دووێ ژ یاسایێ دا هاتیه‌، دیتنا به‌لگه‌نامێن ژ یه‌که‌ێن کارگێرى یێن ده‌وله‌تى ده‌ردکه‌فن مافێ هه‌ڤوه‌لاتیانه‌. ل گۆر ڤى به‌ندى یاسادانه‌رێ فره‌نسى ب  بکارئینانا په‌یڤا (به‌لگه‌نامه‌) ئاسویه‌کێ به‌رفره‌هـ دایه‌ ئێخستیه‌ به‌ر سینگێ هه‌ڤوه‌لاتیان کو مافه‌کێ به‌رفره‌هـ دایه‌ وان د بده‌ستخستنا پێزانین و نڤیسار و به‌لگه‌نامه‌ و هتد. هه‌ر وه‌سا په‌یڤا (یه‌که‌) کو ئه‌و ژى وه‌کى گشتاندنه‌کێ دهێت بو گشت دامو ده‌زگه‌هێن میری و نه‌میری – تایبه‌ت-  بێ ده‌ستنیشانکرن.

یاسا دانه‌رێ فره‌نسى د ڤێ یاسایێ دا  هنده‌ک به‌لگه‌نامه‌ قه‌ده‌غه‌کرینه‌ ژ دیتنى وه‌ک (به‌لگه‌یێن گرێدای دانوستاندنێن حکومه‌تێ و ده‌ستهه‌لاتێن سه‌رۆکاتیى، به‌لگه‌نامێن گرێدای دراڤى و ئاسایشا وه‌لاتى، پێرابونێن دادگه‌هان، نهێنێن بازرگانى و پیشه‌سازى، نهێنیێن ژیانا تایبه‌ت و باده‌کێن پزیشکى و تایبه‌ت).

هه‌ر وه‌سا لژنه‌یه‌کا تایبه‌ت ل فره‌نسا هه‌یه‌ کو ئه‌رکێ وێ شیره‌تکارى وچاڤدێری یه‌ د ڤى بیاڤى دا. د ئه‌رکێ شیره‌تکاریێ رادبیت ب به‌رهه‌ڤکرنا راپورته‌کێ کو تێدا بووچونا خۆه‌ تێدا دیاردکه‌ت ل ده‌مێ به‌لگه‌نامه‌ک دهێته‌ ره‌تکرن و رێ نه‌ هێته‌ دان کو بێته‌ دیتن  ژلایێ ده‌زگه‌هه‌کى ڤه‌، هه‌ر وه‌سا رادبیت ب پێشکێشکرنا بووچوونان بو ده‌ستهه‌لاتێن تایبه‌تمه‌ند ل دۆر به‌لگه‌نامه‌ و پێزانینێن دهێنه‌ قه‌ده‌غه‌کرن یان بێنه‌ قه‌ده‌غه‌کرن زێده‌بارى پێشنیارکرنا راستڤه‌کرنان ل سه‌ر به‌ندێن یاسایا ناڤبرى.

د بیاڤێ چاڤدێریێ دا ژى رادبیت ب چاڤدێریا رێزگرتنا ئازادیا دیتنێ، هه‌ر وه‌سا به‌لاڤکرنا راپورته‌کا سالانه‌ بو هه‌ڤوه‌لاتیان ل سه‌ر  ره‌وشا نهینى و دیتنا به‌لگه‌نامان.

وه‌ک ئاشکرا ل گۆر یاسایێن فره‌نسا رۆلێ حکومه‌تێ پتره‌ ژ یێ دادوه‌ریێ د قه‌ده‌ه‌کرنا  به‌لگه‌نامان دا هه‌ر وه‌سا یاسا دانه‌رى نه‌ تنێ به‌لگه‌یێن گرێداى ئاسایشا نه‌ته‌وه‌یی ڤه‌ قه‌ده‌ه‌کرینه‌ به‌لکو پتر ژوان و مافێ زێته‌ر ژى دایه‌ وان.

سیسته‌مێ رۆژنامه‌ڤانى یێ سویدى (یاسا ئازادیا رۆژنامه‌ڤانیا سوێدى) جهێ سه‌رنجراکێشانا پرانیا رۆژنامه‌ڤانانه‌ ل دنیایێ ژبه‌ر گه‌له‌ک ئه‌گه‌ران ژ وان کو مافێ هه‌مى هه‌ڤوه‌لاتیێن سوێدى و بیانی یه‌ به‌لگه‌ ونڤیسارێن فه‌رمى یێن ده‌وله‌تێ ببینن.

هه‌ر وه‌سا ل گۆر یاسایێ هه‌مى به‌لگه‌ و نڤیسار دهێنه‌ نیاسین وه‌ک به‌لگه‌نامێن گشتى و حکومه‌ت یا پێگیره‌ کو نیشانى هه‌ڤوه‌لاتیان بکه‌تن، تنێ ئه‌گه‌ر ب پێدڤى هاتنه‌ زانین کو ئه‌و به‌لگه‌ بێته‌ قه‌ده‌غه‌کرن ژ دیتنێ.

یاسا نهێنیکرنێ یا سویدى ئه‌وا ل سالا 1980ێ ده‌رکه‌تى هنده‌ک جوره‌ به‌لگه‌ نامه‌ ئێخستینه‌ ژێر قه‌ده‌غه‌کرنێ وه‌کى ( ئاسایشا نه‌ته‌وه‌یی، و سیاسه‌تا ده‌رڤه‌، و ڤه‌کۆلینێن تاوانان، به‌رژه‌وه‌ندیێن که‌سوکى و دارایی و پێزانینێن تایبه‌ت.

لێ ل ده‌مێ ڤه‌شارتن و نه‌هێلانا دیتنا به‌لگه‌نامان، هه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیه‌کێ مافێ تومارکرنا سکالایێ هه‌یه‌ و دادگه‌هـ دێ بریارێ ل سه‌ر ده‌ت کو ئه‌و به‌لگه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌ ژ دیتنێ یان نه‌.

خاله‌کا دى یا سه‌رنجراکێش دیاسا سویدى دا ئه‌وه‌ کو نابیت ب چ ره‌نگا رۆژنامه‌ڤان وفه‌رمانبه‌ر بێنه‌ دادگه‌هکرن تنێ ئه‌گه‌ر د وارێ سیخوریێ دا نه‌بیتن.

ل هه‌رێما کوردستانێ ژى د مادێ دووێ برگا دوو دا ژ یاسا هژمار (35) یا سالا 2007ێ یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانی ل کوردستانێ دا هاتیه‌ “بۆ رۆژنامه‌ڤانى هه‌یه‌ پێزانینێن گرنگى هه‌ى ل ده‌ڤ هه‌ڤوه‌لاتیان و گرێدای به‌رژه‌وه‌ندیا گشتى بده‌ستڤه‌بێخیت ژ ژێده‌رێن جودا جودا ل گۆر یاسایێ”

هه‌ر وه‌سا د مادێ چوارێ برگا دوو دا ژ یاسا هژماره‌ ( 4 ) یا سالا 1998ێ  یاسا سه‌ندیکا رۆژنامه‌نڤیسێن کوردستانێ – عیراق یا راستڤه‌کرى دا هاتیه‌ “رێخوشکرنا ئه‌رکێن رۆژنامه‌ڤانان د بده‌ستڤه‌ئینانا په‌یام و پێزانینان دا”

ل ڤێرێ وه‌ک ئاشکرا ل گۆر یاسایىً مافێ بده‌ستڤه‌ئینان پێزانیان هاتیه‌ دان بو رۆژنامه‌ڤانى نه‌ک بو گشت هه‌ڤوه‌لاتیان لێ ئه‌گه‌ر ل ئه‌رکێ رۆژنامه‌ڤانى بنێرین دێ هه‌مان ماف ب هه‌ڤوه‌لاتى ژى هێته‌ دان لێ نه‌ ب ره‌نگه‌کێ راسته‌وخۆ، ئانکو ل ده‌مێ رۆژنامه‌ڤان پێزانینه‌کێ ب ده‌ست خۆڤه‌ دئێخیت د ئه‌نجامێ ئه‌رکێ رۆژنامه‌ڤانى دا ئه‌وه‌ کو بێته‌ به‌لاڤکرن د ده‌زگاییێن رۆژنامه‌ڤانى و راگه‌هاندنێ دا ئانکو ل داویێ ب هه‌ڤوه‌لاتى دگه‌هیت.

لێ خالا کێماسی تێدا هه‌ى کو فه‌ره‌ ل به‌ر چاڤ بێته‌ وه‌رگرتن ئه‌وه‌ یاسایه‌کا تایبه‌ت بێته‌ دارشتن و ده‌رکرن ژ په‌رله‌مانێ کوردستانێ بو دیارکرن و ده‌ستنیشانکرنا ره‌نگ و جۆرێن پێزانینان ژ به‌ر کو د یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى و سه‌ندیکا رۆژنامه‌ڤانان دا ب ئاوایه‌کێ گشتى هاتیه‌ کو  پێدڤى ب روونکرن و یاسایه‌کا تایبه‌ت وه‌کى گه‌له‌ک وه‌لاتێن جیهانێ. ژبه‌ر کو هه‌ر یاسایه‌کێ تایبه‌تمه‌ندى و بیاڤه‌کێ تایبه‌ت هه‌یه‌ رێک دئێخیت.

هه‌ر وه‌سا ل گۆر پره‌نسیپێن سۆزناما شه‌ره‌فێ یا فدراسیونا نێڤنه‌ته‌وه‌یی یا سالا 1954ێ یا راستڤه‌کرى کو پاشبه‌ندکرى یه‌ ب یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانیێ ل کوردستانێ دڤێت رۆژنامه‌ڤان رێکێن ره‌وا ب کارئینیت بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا نووچه‌یان وبه‌لگه‌نامان ئانکو پێزانینان له‌روا ئه‌ڤه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌ره‌کێ دى کو ریکێن ره‌وا بو ب ده‌ستڤه‌ئینان پێزانینان بێنه‌ دیارکرن.

ب ره‌نگه‌کێ گشتى ل گۆر یاسایێن وه‌لاتان د بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانى و پێزانینان دا چه‌ندین پێزانین و به‌لگه‌نامه‌ دهێنه‌ قه‌ده‌غه‌کرن ب بهانه‌یا :

- کارتکێکرن و تێکدانا ئاسایشا نه‌ته‌وه‌یی وپه‌یوه‌ندیێن وه‌لاتى دگه‌ل ده‌رڤه‌ى وه‌لاتى هه‌ر وه‌سا ڤه‌کۆلینێن دادگه‌ها وپێزانێن گرێدای ژیارا تایبه‌ت یا هه‌ڤوه‌لاتیان زێده‌بارى ره‌وشتێ گشتى کو نه‌ریتێن جڤاکى دهێنه‌ پاراستن.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.