تیروشکە ک لدور ئازادیا ئابوورى وچاوانیا چەسباندنا وێ ل هە ریما کوردستانێ

2012-07-10

                                             نفيسار :نژدار سعداللە خالد/ ماموستایێ زانکویا دهوک    
بابەتى ئازادیا ئابوورى(Economic Freedom) ئێکە ژ وان بابەتێن زۆر گرنگ کو پرانیا وەلاتێن جیهانێ ئەڤە دەمەکێ نەیێ کێمە ل سەر دچن بۆ برێڤەبرنا بارێ خو یێ ئابوورى وسیاسى وجفاکى ومەدنى، چونکە ل دووڤ پیڤەرێن نوویێن جیهانى ئازادیا ئابوورى  چەند فەکتەرین پێک دهێت وەک فەکتەرێن سیاسى ومەدنى وقانونى وکارگێرى، وزێدەبارى فەکتەرێن ئابوورى، ئەفجا ئەگەر ئەم بزڤرینە بنەمایێن هزرى ( ئیدولوجى) یێت ئازادیا ئابوورى، ئەوژى دزڤریتەڤە بۆ فەیلەسوفێ ئیسکوتلندى (ئادەم سمیپ)ى، ئەڤ کەسە ئێکەمین کەس بوو بەحسێ ئازادیا ئابوورى کرى، بەلى ئەڤ هزرە هاتنە پێشئێخستن و چەند پیڤەر هاتنە دروست کرن کو دتایبەت بوون ب پیڤانا رێژا ئازادیا ئابوورى دهەمى دەولەتێن جیهانى دا، ئەڤ پیڤەرە هاتنە رێکخستن ودانان ژلایێ چەند دەزگەهێن ئابوورى وزانستی یێن ئەمریکى و کەندى ڤە وەک( The Wall Street Journal، Fraser Institute، Heritage Foundation)  ئەڤان دەزگەها هەر ژ سالا(1995) تانوکە راپوتێن سالانە ل سەرئازادییا ل سەر هەمى دەولەتێن جیهانێ بەلاڤ کرینە، ل دووڤ فان راپورتان، ئازادییا ئابوورى ژڤان فاکتەران پێک دهێت( ئازادییا بازرگانى، ئازادییا ڤەکرن ودروستکرنا کومپانیا، ئازادییا کارکرنێ، ئازادییا وەبەرهێنانى، ئازادییا ڤەکوهاستنا سەرمایەیى، ئازادییا کارێن بەنکا وئاستێ سەربەخویا بەنکا ناڤەندى، پاراستنا مافێ ملکییەتا کەسان وکومپانیان، قەبارێ مەزاختیێن حکومەتێ، قەبارێ گەندەلێى، ئاستێ سەربخۆیا دادگەهان، بارێ سیاسى وئێمناهیا نەتەوەیى)، لەورا دا کو ئازادییا ئابوورى بهێتە پیڤان، هەر وەسا داکو ئازادییا ئابوورى زێدەبیت وپێش بکەڤیت پێتڤى ژێرخانەیەکا یاسایى یا پێشکەفتیە،ژ بۆ پاراستنا ملکیەت وسەرماێى کەسان وکومپانیان، ل ڤێرە هندى ئازادییا ڤان لایەنا زێدەببیت و رولێ حوکمتێ د ئابوورى دا کێم ببیت دى بیتە هاندەرەک بۆ ئەکتیڤکرنا کارێت حکومەتى یێت گشتى و کێم بۆنا رێژێن کەندەلیێ و ز ێدەبوونا رێژێن ئازادییا ئابوورى، ئانکو ئەم شێن بێژین ئازادییا ئابوورى زێدەدبیت ئەگەر رولێ کەرتێ تایبەت دئابوورىدا زێدەبیت و رولى کەرتێ گشتى یێ کێم بیت دئابوورى دا، هەروەسا زێدەبوونا رێژا ئازادییا ئابوورى هاندەرەکێ گرنگە بۆ بلند کرنا ئاستێ گەشەپێدانا ئابوورى (Economic Growth) چونکە ئازادییا ئابوورى رێک خوشکەرەکێ گرنگە بۆ زێدەکرنا داهاتێ کەسایەتى(Per Capita Income)، ورولەکێ مەزن یێ هەیى بۆ کێمکرنا رێژێت بێکاریێ(Unemployment ) و  هەژاریێ (Poverty) وزێدەکرنا رێژا وەبەرهینانێ(Investment) وبەرهەمێ نافخویى((Domestic Product .
ل ڤێرە ئەگەر ئەم تیروشکەکێ بدەینە سەر ئاستێ ئازادییا ئابوورى ل هەرێما کوردستانێ دێبینین ئەف ئازادیى یە یا لاوازە ل دووڤ پیڤەرێت دەزگەهێن ناڤ برى، ئەو ژى دزڤریتەڤە بو چەند ئەگەرێن ئابوورى وکارگێرى و یاسایى وسیاسی، وەک نەبونا ژێرخانەکا کارگێرى ویاسایى یا پێشکەفتى ورێکخستى بۆ پێشئێخستن ورێڤەبرنا ئابوورى نافخویى یێ هەرێمێ وپاراستنا ملکیەتا تایبەت یاکەسان و کومپانیا، ژگە ندەلێ و دەستەسەرکرنێ، هەروەسا زێدبونا رولى کەرتێ گشتى، ولاوازیا و نەرێکخستنا کەرتێ تایبەت دئابوورى کوردستانێ دا، وزێدەبونا قەبارێ کەندەلیێ، ئەڤ فاکتەرە دبنە هاندەر بۆ لاوازکرنا ئازادیا ئابوورى وگەشەپێدانى د هەرێما کوردستانێ دا، لەورا هەرێم پێتڤى ریفرومەکا مەزن هەیە، بۆ دانانا سیستەمەکێ کارگێرى بۆ رَیڤەبرن و رێکخستنا ئابوورى هەرێمێ، هەروەسا ل سەر پەرلەمانێ هەرێمى ئەوە بزاڤێ بکەت بۆ دەرئێخستنا یاسایێت گونجایى دگەل ئازادیا ئابوورى، ژبۆ کونترولکرنا گەندەلیێ وروتینا کارگێرى د دام و دەزگەهێن فەرمى دا، و زێدەکرن وئەکتیڤکرنا رولێ کەرتێ تایبەت بۆ پتر پێش ئێخستنا ئازادیا ئابوورى ومەدەنى وسیاسی وجڤاکى دهەرێما کوردستانى دا، هەروەسا بۆ دانان ورێئکخستنا ژێرخانەیا ئابووى، وبەرقرارکرنا داوەریا جڤاکى دهەمى باژێر وناوجەیین کوردستانێ دا.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.