مافێ مولکداریێ.. کلیلا پێشڤەچوونا ئابووری

2012-09-01

لی هوسگینز، جیرالد بی. ئۆدریسکول
کورتى:
پێشکەفتن و مولکداری دوو تشتێن پێکڤە گرێداینە ژێک ناهێنە جوداکرن، گرنگیا هەبوونێ بۆ مافێن مولکداریێ و پاراستنا وان مافان یا دیارە، نها بابەتێ ئیعترافکرنێ ل جەم زانا و شارەزایێن ئابووری و دانەرێن سیاسەتێ بەرفرەه بوویە. سیستەمێ مولکداریا تاک تنێ مافی ددەتە وەلاتی کو وەکو ئەو دبینیت یا گونجایە رەفتارێ د داهاتێ خوە دا بکەت، ئەڤ مافێ رەفتارکرنێ ب ئاوایەکی یە کو پێدڤیە مفاوەرگرتیێن مولکداریێ ب شێوەیەکێ تەمام هەمی فایدەی بەرچاڤ وەربگرن کو ژ ئیستغلالا وان سامانان و ب رێکێن تایبەت بۆ دهێن، پرۆسەیا هەلسەنگاندنا مفای هەمبەری فایدە و بهایان کو وێ ئیسغلالێ پەرێن خوە بسەردا ئانینە ئەوە کو زانایێن ئابووری ب ئەنجامێن باش وەسف دکەن و ئەڤە د کەتواری دا ب بدەستڤەئینانا ژیارەکا باش و ئاست بلند دهێتە وەسفکرن.
زێدەباری ڤێ یەکێ ژی قبوولکرنا گرنگیدان ب مافێن مولکداریێ ژ ئالیێ زانایێن ئابووری ڤە ل ڤان گرێیێن (عقود) دووماهیێ هاتیە و ب درێژیا چەندین قووناغێن دیرۆکا ئابووری یا سەردەم کێمترین گرنگی پێ هاتیە دان، هەتا کو توندرەوترین گازیکەرێن ئابووریێن بازاری خوە ژ ڤی بابەتى ڤەددزین، ئەڤجا نەجهێ حێبەتیێ یە کو ژ ئەنجامێن وێ سستی و خەمساریێ، سیاسەتێن لاواز و خراب بدەستڤە هاتینە، هەتا کو ئەڤرۆ دانەرێن سیاسەتێ ل دەولەتێن پێشکەفتی و ل سازیێن نێڤدەولەتى ئیعترافێ ب وى رۆلێ چالاک بکەن کو رەنگە سیستەمەک ژ ئالیێ پێشکەفتنا ئابووری ڤە بهێتە دانان و ل دەولەتێن ئاست نزم و نڤستی (دول نامیە) ئیعترافێ ب مولکداریا تاکى بکەن، لێ شیانێن وان دسنوردارن کو هاریکاریا دەولەتێن نامی بکەن داکو ڤى سیستەمی پێش بێخن، ل دەمەکى دانەرێن سیاسەتێ دشێن خوە ژ دەستپێشخەریا هندەک سیاسەتان دوور بکەن کو سیستەمێ مولکداریا تاکى لاواز دکەن.
بۆچی مافێن مولکداریێ؟
هێجەتێن بۆ شکەستنا پێشڤەچوونێ دهێنەگرتن، گەلەکن مینا (کێمبوونا سامانێن سرۆشتى، کێمیا هاریکاری و پشتەڤانیێ د وارێ زانینێ دا، رەوشەنبیرکرن، ئایین و دیرۆک، و ل ڤێ داویێ هێجەتا پێگەهێ جوگرافی)، ژ ئالیەکێ دن “فریدریک هایک” کو خەلاتێ نۆبل ب ئابووری وەرگرتیە نیشا مە ددەت، کو ئەم نەشێین سەرکەفتنێ ب رێکا شکەستنێ شرۆڤە بکەین، و بەری کو ئەم بشێین شرۆڤە بکەین بۆچی خەلک شاشیان دکەن؟ ل دەستپێکێ پێدڤیە شرۆڤە بکەین بۆچی پێدڤیە ئەو دراست بن؟. پرسیارا پێدڤى کو ئەم بکەین، بۆچی پێدڤیە ل سەر مللەتان پێش بکەڤن؟ ب دیتنا مە جوداهیا د ناڤبەرا سستی و هەژاریێ دا یا د مولکداریا تاکى دا، مللەت پێش دکەڤن دەمێ مولکداریا تاکى ب ئاوایەکێ ئاشکەرا یا دەستنیشانکری و پاراستی بیت.
سامانێ مللەتان:
هەردوو لێکۆلەران (ریچارد رۆل و جۆن تالبوت) ل زانکۆیا کالیفۆرنیا و زانکۆیا لۆس ئەنجلۆس ناڤونیشانەکێ ئازراندی ل ڤەکۆلینێ دانا ل ژێر ناڤێ (بۆچی پڕانیا دەولەتێن نامی نەدوەسانن؟) پێشکەفتنا ئابووری تێ نەبوو، نەکو شەنگستە تێ نەبوو، هەروەکو (هیرناندو دی سوتو) زانایێ ئابووری یێ خەلکێ دەولەتا پیرۆ دیار کری، کو سەرمایەداری (کاپیتالزم-راسمالی) سەرکەفتنەکا سەرەکی ل رۆژئاڤا بدەستڤە ئانیە، و ئەنجام ژی ئەو جودایینە کو د ئاستێ ژیارێ دا ل سەرانسەر جیهانێ دیار بووین و کەس باوەر نەکەت. و ل گۆر پێڤەرێ ل دویف دچن، داهاتێ راستەقینە ژ دەولەتەکێ بۆ دەولەتەکێ یێ جودایە، ئانکو زێدە و کێم دبیت پتر ژ 155 جاران، بۆ نموونە سالا (2000)ێ، بەرهەمێ ناڤخۆیی یێ گشتی ل لوکسمبۆرگ (50.061) دولار بوو، و ل سیرالیون (490) دولار بوو، ئەڤ ژمارە ل گۆر بەراوردیا هێزا کڕینێ هاتینە دەستنیشانکرن و هەکە بهایێ دولاری ل سالا (1995) وەرگرین، جوداهیێن د ناڤبەرا دەولەتان دا دێ رەهەندەکێ دویرتر هەبیت، رەنگە جوداهی د ناڤبەرا دەولەتێن هەڤسوى دا زۆر زۆر بیت، ئەڤجا ل گۆر پیڤەرێ ل دویف دچن، داهاتێ هەر تاکێ ئەمریکی ژ بەرهەمێ نەتەوەیی (4 بۆ 8) جاران هندی یێ تاکێ مەکسیکی یە، ئەڤجا ئەنجامێن ئابووری و جڤاکی یێن وان جوداهیان گەلەکن و ددیارن، هەروەسا داهاتێ کوریا باشوور (17) جاران هندی داهاتێ کوریا باکورە، بێگومان ڤێ جوداهیێ پەیوەندی ب ئالۆزیێن نها یێن گزیرتا کوری ڤە هەیە.

د سالێن سیهان دا ژ چەرخێ بوری، ئاستێ ژیارا وەلاتیێن هەردوو دەولەتێن هەڤسوى فینلەندا و ئیستوونیا وەکهەڤ بوو، ب ئاوایەکی هەتا زمان و کەلتوورێ وان ژی هەڤپشکی هەبوو، زێدەباری کو ژ ئالیێ جوگرافیێ ڤە هەردوو ئێک ژ دەولەتێن (بەلتیقن)، ئیستوونى خوە ژ نەژادێ ئیسکوندنافی دهژمێرن و ل گۆر پیڤەرێن هاتینە بکارئینان، ل سالا (2000) داهاتێ وەلاتیێن فینلەندی دووجار و نیڤان هەتا پتر ژ حەفت جاران هندى داهاتێ ئیستوونیان بوو. بێگومان پێنجی سالێن حوکمێ شیوعی فاکتەرێ هەڤپشکێ وەلاتیێن هەردوو دەولەتان بوو.
د رابوری دا جوداهیەکا مەزن د ناڤبەرا ئاستێ ژیارا وەلاتیێن رۆژهەلات و رۆژئاڤایێ ئەلمانیا دا هەبوو، دوو دەولەتان ب ئاوایەکێ سەرەکی هەمان سامان و زانین و رەوشەنبیری و زمان و ئایین و جوگرافی و دیرۆک هەبووینە،(1)، ئەڤجا بۆچی ئەڤ هەمى جوداهیە؟.
هۆنگ کۆنگ و سەنگافورە دوو دەولەتن، رەنگە ژ هەمی سامانێن سرۆشتی دبێ بەهربن، هەڤسویێن هندەک دەولەتانە کو زۆر ژ وان مەزنتر و هەژارترن، ب تایبەتى (هۆنگ کۆنگ) کو چەندین جاران خەلکێ (چین یا مللی) ئاوەرە بووینێ، لێ زێدەباری وێ یەکێ ژی هەردوو دەولەتان بەردەوامی دایە وەرارا داهاتێ تاکەکەسی ب رێژەیا (5%). داهاتی راستەقینەیێ سەنگافورە ل سالێن (1962-1971) هندی دی زێدە ببوو، ل دەمەکی نها داهاتێ راستەقینەیێ هۆنگ کۆنگ ژ بەرهەم و سامانێ گشتی، کو د بەرێ دا ژ ئالیێ بەریتانیاڤە هاتبوو داگیرکرن زێدەترە ژ داهاتێ وەلاتێ دایکە، ب ئاوایەکی ژ ئالیێ هێزا کڕینێ ڤە سالا (2000)ێ، (25.153) دولار هەمبەری (23.509) دولاران بوو.
زێدەباری وێ موعجیزا چینێ ل ڤێ داویێ ئەنجام دای، لێ هەتا نها داهاتێ تاکەکەسی ژ کۆما بەرهەم و سامانێ نیشتمانی د ژێر (4) هزار دولاران دایە، ل دەمەکی ل تایوان (17) هزار دولارن، ئانکو ژ چوار جاران پتر هندی یێ چینییان. د ڤى کڤانی دا پرۆفیسور (ئەلن میلتزر) ڤان ئەزموونێن نیڤ تاقیگەهی د وارێ پێشکەفتنێ دا هوسا بەحس دکەت: (د هەمى حالەتێن بەراوردیێ دا، دیار دبیت کو رەوشەنبیری و زمان و دابونەریت ئێکن، زێدەباری وێ ژی ئەم دبینین جوداهی د ئەنجامان دا هەیە. ئەو وەلاتێن سیستەمێ بازاری بکار دئینن و سازیێن سەرمایەداری هەنە زێدە وەرارێ دکەن و پێش دکەڤن، لێ ئەو وەلاتێن بەرۆڤاژی ڤێ یەکێ بۆ پاشڤە دزڤرن، بۆ نموونە نها داهاتێ کوریا باشوور ناڤنجیە و هندی داهاتێ ئەمریکایە ل سالا (1945)، هەروەسا حالێ کوریا باکور ژی هەکە شیا ب خوارنا گیای و شینکاتی بژیت. هەڤالێ من (نیک ئەبرستاد) کارتێکرنا خوراکی و ئاستێ ژیارێ خویا دکەت “زارۆیێن کوریا باشووری د ژیێ 9 سالیێ دا بەژنا وان (9 بۆسەنە)، کو درێژترن ژ زارۆیێن هەمان تەمەنى ل کوریا باکور”).
پێشخستنا ئابوورییا دیرۆکییا راستەقینە ب هەبوون و نەبوونا سامانێن سرۆشتی ناهێتە شرۆڤەکرن، چونکی سامانێن سرۆشتى نە ژ پێدڤیانە یان ژى بەس نینە بۆ پێشکەفتنێ، پێشکەفتن د رەوشەکا ئالۆز دا بدەستڤەهات، ل دەمەکی ل وەلاتێن زەنگین ب سامانێن سرۆشتی  پێشکەفتن یا پاشکەفتی و لاواز بوو، بێگومان نەفرەتا پەترۆلێ یا دیارە(2) و داهاتێ راستەقینەیێ تاکەکەسێ عەرەبستانا سعودیە، پشکەکا کێمە ژ داهاتێ بەری نها. هەروەسا نێجیریا وەلاتەکێ پەترۆلی یە و د ناڤ وەلاتێن هەژار دا هاتیە پولینکرن و د قەرزانرا خەندقیە، دیسا ئەرجەنتین زێدەباری کو وەلاتەکێ پەترۆلی یە، وەلاتەکێ زەنگینە ب سامانێن سرۆشتی، لێ ل ڤێ داویێ بسەدەما سیاسەتێن خراب و شاش و کێمیا سازییان راستى قەیرانەکا ئابووریا دومدرێژ بوویە.(3) زانایێن ئابووری د ڤەکۆلینێن خوە دا بەرهەم و سەرمایەداریا وەبەرئینانێ و سەرمایەداریا مرۆڤى و بەرهەمئینانێ پێکڤە دگرێدەن، زێدەباری وێ گرێدانێ، شاشیەکا مەزنا هزری د ڤێ شرۆڤەیێ دا هەیە، چونکى هەردوو ئالیێن هەڤکێشێ هەمان تشتی دهژمێرن: پیڤەرێ ئالیێ چەپێ دیار دکەت کو سەروەت و سامان و دراڤ کەفتینە سەر ئێک، لێ تشتێ دیارێ فیزیکی و مادەیێن سەرمایەداریا مرۆڤی دجودانە. پیڤەرێ ئالیێ راستێ هەمى زەنگینیێ دپیڤیت و دیار دکەت، ئەڤجا نەیا سەیرە کو سازیێن وەرار و پێشخستنێ راستى لاوازیێ و پشتگوهخستنێ بووینە، هەتا کو لێکۆلینێن ئەزموونی ژی ڤەگریت، چونکی ئەو هەڤڕکیا زەنگینیێ دکەن و شێواز د پرۆسەیا وەرارێ دا بەرەف نەمانێ چوویە. ئارمانج ژ ڤان لێکۆلینان ئەو نینە کو ب رێکێن ئەزموونى لدویفچوونا رێکێن بەرهەمئینان و پێشڤەچوونێ بهێتە کرن، و (رۆل و تالبوت) باش ئەڤ ئێکە بکار ئینایە و دبێژن: (گرنگیا مە ب دروستی ل سەر وى تشتێ گرنگە بۆ وەرار و پێشکەفتنێ (مولکداریا تاکی)، لێ دگەل ڤێ ئێکێ ژی ئەم ئەنجامێن لێکۆلینێن ئەزموونى ژی بەرچاڤ وەردگرین).
(رۆل و تالبوت) ئەشکەرا کریە کو 9 مادەیێن سەرەکی زێدەتر ژ 80% ژ هەڤدژیێن نێڤدەولەتى د حسابێن کۆما داهاتێ تاکەکەسی دا د کڤانێ حسابێن داهاتێ نیشتمانی دا شرۆڤە کرینە، ب ئاوایەکی کو مافێن مولکداریا تاکی (+) و چالاکیێن بازارێ رەش (-) کو مەزنترین شوینواری ل دویف خوە دهێلیت. بنەمایێن دن ئاستەنگێن رێکخستنێ نە (-)، هەلاوسان “التچخم” (-)، ئازادیێن مەدەنى (+)، مافێن سیاسی (+)، و ئاستەنگێن بازرگانیێ پەک دئێخن (-). ئەم ڤێ لێکۆلینێ بۆ وى خواندەڤانی دهێلین کو دخوازیت زێدەتر ئەنجامێن ڤێ تێکەلیێ بزانیت. ئەڤجا بەری بچینە بیردۆزا هزری کو دیار دکەت مافێن مولکداریا تاکی مادەیێ سەرەکیێ وەرار و پێشکەفتنا ئابووری یە، ئەڤجا ئەم دێ پرسیارا سەدەمێن پشتگوهخستنا مافێن مولکداریا تاکی د لێکۆلینێن ئابووری دا کەین، لێ ب تنێ بەس نینە ئەم لومەى شێوازێ ئابووری بکەین کو د کڤانێ لێکۆلینان دا دهێتە بکارئینان، بەلکو پێدڤیە ئەم ل بیردۆزێن هزری بزڤرین کو بووینە سەدەما ڤێ پشتگوخستنێ.
پشتگوهخستنا زانایێن ئابووری:
(توم بیسل) د پەرتووکا خوە دا ل دۆر دیرۆکا مافێن مولکداریا تاکی بابەتێ پشتگوهخستنا مافێن مولکداریا تاکی د ئەدەبیێن ئابووری دا شرۆڤە دکەت و ل داویا لێکۆلینا خوە دبێژیت: (مولکداریا تاکی د پەرتووکێن زانایێن ئابووری یێن کلاسیک دا راستیەکا نەحاشاکری بوو، و ب هیچ ئاوایەکی هزرا نەمانا وێ د مێشکی دا نەبوو، لەورا گرنگیا بەرەڤانیکرنێ ژی نەیا چاڤەرێکری بوو)، هەروەسا بەرهەڤکارەکى ل سەردەمێ (ئادەم سمیس) ل بەریتانیا خویا کریە، رەخنەگرتن ل مافێن مولکداریێ ب هیچ ئاوایەکی رێکا خوە بەرەف بەلاڤکرنێ نەشەقاندیە، کو (ریچارد بایبس) ل گەل وێ گوتنێ هەڤرەئی بوو، دەمێ گوتى: (هەکە راگرتنا مولکداریا تاکی ل ئنگلتەرا گەهشتە گوپیتکێ، کو گەلەک مولکدارێن تاک ئالیگری بۆ دکر، ئەڤە دێ راستى رەخنەگرتنێ بیت، و ئێکەم جار ل فرەنسا ل سەردەمێ رژێما کەڤن راستى رەخنەگرتنێ بوو).
(ئادەم سمیس)مافێن مولکداریێ د کارێن خوە یێن قانوونی دا پشتگوه نەخستبوون، هەروەکو د ئێکەمین کۆمبوونا خوە دا ژ زنجیرا ئێکێ ل دۆر فقهێ قانوونى دیار کری: (ئەرکێ ئێکێ و یێ سەرەکیێ هەر حکوومەتەکێ پاراستنا دادپەروەریێ یە، ئانکو نەهێلیت کەس زۆرداریێ ل سەر مولکێ کەسەکێ دی بکەت، یان ژی دەست بسەر تشتەکی دا بگریت کو نەیێ وی بیت). دارێشتنا ڤێ گوتارا سمیس دەربارەى وێ ئارمانجێ بۆ چەرخێ هەژدێ دزڤڕیت، و پتر یا وەسفیە ژ راستیێ. بێگومان پاراستنا مولکداریا تاکی ئەرکێ هەری گرنگ و سەرەکی یە، هەروەکو (بیسل) خویا دکەت کو زانایێن ئابووری وەسا هژمارت کو کڤانەکێ سیاسی و قانوونى هەیە هەروەکو کڤانێ ل چەرخێ هەژدێ ل بەریتانیا هەى، لێ د هەمان دەمی دا تێکەستی ل سەر ڤى تێگەهى نەکریە، هەروەسا ئەو تێگەهـ ب درێژی شرۆڤە نەکریە.
(جان بابتیست) ل فرەنسا پشکەکا تایبەت ژ پەرتووکا خوە یا بناڤێ “لێکۆلینا ئابوورێ سیاسی ل دۆر مولکداریێ) دایە ڤی بابەتى، وەسا دیارە کو ئەزموونا شۆرەشا فرەنسی (سمیس) پالدایە کو گرنگیێ بدەتە مافێن مولکداریێ، هەروەسا وێ ئەزموونێ کارتێکرنەکا کویر ل هزرڤانێن ئینگلیزی ژی کریە مینا (ئادمون بیرک)، ئەو پشتگوخستنا نڤیسەرێن ئابووریێن سیاسیێن بەریتانی کو (بیسل)ی، ئاماژە پێ کری، تشتەکە هەتا نها بوویە جهێ حێبەتیێ دەمێ گوتى “نێزیک بوو بەری چەرخێ نۆزدێ دەربرین ژ مولکداریا تایبەت، دا بیتە دەربرینەکا زمانی”، فەیلەسوفێ ئیسکوتلەندی (ئادەم فیرگون) ل چەرخێ هەژدێ ل دۆر مولکداریێ ئاخفتیە بێی کو بەحسێ هیچ خاسلەتەکێ وێ بکەت، ل دەمەکى (بیسل)ی، بەحسێ دوو جۆرێن بکارئینانا دەربرینێ کریە، (مولکداریا تاکی) د پەرتووکا “سامانێ مللەتان” دا و ئێک ژی د چاپا ئێکێ یا پەرتووکا (مالسوس) دا “بنەمایێن ئابوورێ سیاسی”، لێ ب ئاوایەکێ گشتی وەها دیار بوو کو نەیا گرنگ بوو ب هووری بەحس بهێتەکرن”.
ب هەر حال هزرڤانێن مەزن ژ شارەزایێن قانوونێ گرنگی ددا مولکداریێ و پێدڤیبوونا پاراستنا وێ. ژ ئالیێ خوەڤە (بلاکستون)ی، مولکداری ب خوە سەپاندنێ و کونترۆلکرنێ وەسف کریە کو هەر کەسەک دشێت ل سەر تشتێن دونیا ژدەرڤە و دویر ژ مافێ هەر کەسایەتیەکی بکاربینیت، لێ (بلاکستون) نەشیایە هەمبەری گرێدانا خەلکی ب مافێ مولکداریێ ڤە هزرێ د تشتەکێ دی دا بکەت. بەلێ (جیریمی بینسام) رەئیەکا هەڤدژی (بلاکستونى) د هەمی تشتان دا هەبوویە، کو دگەل قانوونا مولکداریێ هەڤرەئی بوویە و دبێژیت “ئەو قانوونا مولکداریێ دپارێزیت، باشترین سەرکەفتنە مرۆڤایەتیێ ل سەر خوە (زاتێ خوە) بدەستڤە ئینای”. بەلێ دەمێ چەرخێ نۆزدێ ب نیڤی بووی، مولکداریا تاکی ژ چەندین ئالیان ڤە کەفتە بەر هێرشکرنێ، و (بیسل)ی، هەڤپەیمانیەکا سێقوولی یا نەپیرۆز ژ زانایێن ئابووری (میل، مارکس و مارشال) پێک ئینا. لێ ئەو تشتێ هەری دیار و بەرچاڤێ (جون ستیوارت میل) دانای، دناڤ قانوونێن بەرهەمئینانێ و بەلاڤکرنێ دا، سەدەما گەلەک تێگەهێن پیس و گەنى بوو کو ل سەردەمێن ل دویف دا هاتین. قانوونێن بەرهەمئینانێ ل سەر بنەمایێن زانستی یێن نەگهۆر هاتبوونە دانان، لێ قانوونێن بەلاڤکرنێ ب کارێن مرۆڤى هاتنە دانان و د شیان دابوو بهێنە گهۆرین، ئەڤجا (میل)ی، لێکۆلینا بابەتێ مولکداریێ ل گۆر بەندێ بەلاڤکرنێ شرۆڤەکریە و دبێژیت: (زانست بەرهەمی دروست دکەت نەکو مولکداری). لێ د سیستەمێ بازاری دا بەلاڤکرنەکا جودا ژ بەرهەمی و هەڤگهۆرینا فایدەى نینە. هەڤڕکیا زڤراندنا بەلاڤکرنێ ئەوە سیستەمێ مولکداریا تاکی لاواز دکەت، کو ستوونا بەرهەمئینانێ و هەڤگۆهارتنا مفایانە، پرۆسەیا بەرهەمئینانێ کو دبێژن ل گۆر هندەک قانوونێن نەگهۆر دهێتە ئەنجامدان، لاواز دبیت دەمێ رەوشا مولکداریا تاکی یا بەرقرار نەبیت. ئانکو چ میکانزم د بازاری دا نینن جودا ژ سیستەمێ پاداشت و سزایان د دەرحەقێ مولکدارێن مادەیێن بەرهەمی دا مینا (عەردى، کارکەر، سەرمایەدار) بهێتە بکارئینان.
وەسفکرنا (میل)ێ، بێگونەه بۆ بەرهەمی ب دژواری هەڤدژ بوو دگەل وەسفێ (فون میزس) کو پشتى سەد سالان پێشکێش کری، کو دبێژیت: (مولکداریا ئامیرێن بەرهەمئینانێ نەدەستکەفتە، بەلکو بارگرانیەکا جڤاکی یە، سەرمایەدار و خودانێن زەڤیان نەچارن کار بکەن دا کو مەزنترین و باشترین فایدەى بکەن، و هەکە د لاواز و خاڤ بن د کارێ خوە دا، ئەڤە دێ هێنە سزادان، ئەڤجا هەکە بۆ خوە سەربۆران وەرنەگرن و چاکسازیان د رێڤەبرنا کارێن خوە دا نەکەن، ئەو دێ مال و مولکێ خوە خوسارەت بن. نینە وەربەرئینانەک هەتا دووماهیا دونیایێ یا بەردەوام بیت). ل گۆر بیردۆزا (میزس) بەرهەم پرۆسەیەکا چالاکە خوە بسەر مەترسیان دا دگریت، بەرهەمئینان پرۆسەیەکا هەڤگهۆرە و تاکە قانوونا بەرهەمی گهۆرینە، ئەڤجا (میزس) د ئەنجام دا دبێژیت: (نینە وەربەرئینانەک هەتا دووماهیا دونیایێ هەبیت) بیردۆزا ئابووریا کلاسیک دەربارەى کرێیان دبێژیت: (کەنالێن داهاتی هەبوونەکا بەردەوام نینە). (جون ستیوارت میل) ژ دەستەیا ئێکێ بوو ژ هزرڤانێن کو پێشبینیا ڤەگوهاستنێ د سرۆشتێ مرۆڤی دا کری، مینا وێ ڤەگوهاستنێ کو مولکداریا شیوعی جهێ مولکداریا تاکی گرتی، ئەڤجا دەمێ سرۆشتێ مرۆڤی خۆرایی بهێتە گهۆرین، وی دەمى هەر تاکەک دێ زانیت “کو بەرژەوەندیا گشتی بەرژەوەندیا وی یە”، لەورا دبێژین بێگومان (میل) زانایەکێ شارەزا و چالاکێ ئابووری بوو و یێ ژ خوە رازی بوو، کو ئەگەر هات و مولکداری بەلاڤ ببیت، ل زەڤیێن چاندنێ یان ل کارگەهان دێ مولکداری یا هەڤپشک بیت و “خەلک دێ ل ژێر سەرپەرشتیا گرۆپەکێ کار کەن نەکو ب سەرپەرشتیا ئێک بەرپرس”. ئەم دزانین دووماهیا ڤی سیستەمی دێ یا چەوا بیت: ل ناڤینا چەرخێ نۆزدێ ئەڤ بوچوونە ب پێشکەفتی دهاتە وەسفکرن و (میل) یێ “بچویک” وەکو زانا و هزرڤانەک جهەکێ مەزن هەبوو، نە بتنێ ل وى چەرخێ ئەو تێدا ژیای، بەلکو د چەرخێ ل دویف ژی دا هاتی، یا خویا بوو کو (میل) سەرکەفتیترین زانایێ چەرخێ خوە بوو، چونکی لێکۆلینێن وی زێدەتر ژ یێن دی کارتێکرنا خوە هەبوو، د ڤى کڤانی دا (بایبس) دبێژیت: (“میل”ى، بیروکا لیبرالیێ ڤەلڤاند ب ئاوایەکی نێزیکی سوسیالیزمێ کر) پەرتووکا (ئەلفرد مارشال) یا ب ناڤێ “بنەمایێن ئابووری” کارتێکرنەکا مەزن ل وان زانا و هزرڤانان کر کو  ب ئنگلیزی دپەیڤن، کو مارشالی باوەری ب بیردۆزا پێشکەفتنێ هەبوو، ل دەمەکی “میل” باوەری ب روودانا پێشکەفتنێ د سرۆشتێ مرۆڤى دا هەبوو، ل هەمان دەمی مارشال باوەری هەبوو کو د پێنجی سالێن بوری دا (ل وی دەمی) گهۆرینێن بلەز د سرۆشتێ مرۆڤی دا دروست بووینە، ئەڤجا ب ئاوایەکێ دوودلی بوچوونا خوە دیار کر کو پێدڤى بوون ب مولکداریا تاکی ناگەهیتە ئاستەکێ دویرتر ژ بنەمایێن سرۆشتێ مرۆڤی.
مارشال ژ ئالیگرێن بیردۆزا (پێشکەفتنا جڤاکی) بوو کو دبێژیت: (حەزێن مرۆڤی یێن کۆم، هەستکرنا ب ئەرکی و گرێدان ب بەرژەوەندیا گشتی، دێ بەرەف پێشڤە و باشتر چیت) ئەڤەژی ئەرکێ دەستەیا یاسادانانێ یە کو بپارێزیت و حەسانە بکەت، و هەردەمێ مرۆڤی تەمامبوون و شارەزایی بدەستڤە ئینا، مولکداریا تاکی گرنگیا خوە ژ دەست ددەت. (4)
بەلێ (کارل مارکس) کو بۆ دەمەکی مینا پرەکێ بوو د ناڤبەرا (میل و مارشال)ی، دا هێرشی مولکداریا تاکی کریە و خواست بهێتە رەتکرن، ئەو تشتێ هەرسێ ل سەر رێککەفتى ئەو بوو کو پێدڤیە سرۆشتێ مرۆڤى بهێتە گهۆرین، ئەڤجا هەکە مولکداریا تاکی هاتبایە رەتکرن “مارکس د وێ باوەریێ دا بوو ئەڤە گهۆرینە پەیدا دبیت، هەروەسا مارشال ژی د هەمان باوەریێ دابوو، لەورا رەئیێن هەردووکان دگەل هەڤ دگونجای بوون، لێ نها کێم ژ خەلکی باوەری هەیە کو سرۆشتێ مرۆڤی بەرەف گهۆرینێ دچیت. ل ڤێرێ دیار دبیت کو ئەو گوتنێن مارشالی دەربرین پێ کری کو سرۆشتێ مرۆڤی هاتیە گهۆرین زۆلمەک بوو، ئانکو دزاڵم بوون. (5)
رەفتارێن شیوعیەتێ ل چەرخێ بیستێ بزاڤەک بوو بۆ پەیداکرنا گهۆرینان، کو دیرۆکناسێ رۆسی (مایکل هیلەر) ڤێ یەکێ خویا دکەت دەمێ دبێژیت “زێدەباری گهۆرین و سەرداچوون ژ بنەمایێن رەسن و گهۆرینا سەرکردەیان، لێ هەر بزاڤا حزبا شیوعی ژ دەستپێکا شۆرەشا خوە کری، هەمی ب ئارمانجا پێشکەفتنا سرۆشتێ مرۆڤایەتیێ بوو” و ئەم ئەنجامێن وان بزاڤان دزانین. هەتاکو چەرخێ بیستێ هاتى مە ئەو هەڤدژی هەمی دیتن و ددیار بوون کو بەرەڤانیکەرێن ئابوورێ بازاری تشتەکێ هەری کێم ل دۆر مولکداریێ گوتیە، و دەمێ زانایێن ئابووری ل دۆر مولکداریا تاکی ئاخفتین، پرانیا جاران ئاخفتنێن وان رەخنە بوون. (شومبیتەر) بەحسێ شکەستنا لیبرالیا کلاسیکی کریە و رەئیا خوە ل سەر دیار کریە و دبێژیت “ماموستا و شارەزایێن ئابووری ل هەمى وەلاتان سیاسی بوون و ل شوینا کو پشتەڤان بن، هەمی پێکڤە ئالیگرێن رەوتێن بەرهنگارێن لیبرالیێ بوون، ئەڤجا د کڤانێ ڤى تێگەهی دا ئەم دکارین بێژین هەڤپەیمانیا ل ناڤبەرا ئابووری و لیبرالیێ ئاشکرا بوویە، تنێ کێمەک تێ نەبیت. (6)
کەسەک هندی (کارل مارکس) ل سەر مولکداریا تاکی نە راوەستیایە، لێ د کڤانێ شەرمزارکرنا وێ دا، هەتا کو د نیڤا دووێ یا چەرخێ بوری دا بیروبوچوونێن (مارکس)ی، ل دۆر مولکداریێ ل گەلەک دەولەتان سەرکەفتن ئینایە. ئەرێ زانایێن ئابووری د چەرخێ بیستێ دا ل کیڤە بوون؟.
پشتگوهخستنا مولکداریێ د چەرخێ بیستێ دا:
بێگومان ڤى سەردەمی یا خویایە کو زانایێن ئابووریێن نوى یێن کلاسیک مولکداریا تاکی پشتگوه خستیە. لێ تشتێ بوویە جهێ حێبەتیێ کو وان زانایان ب کێمی ل دۆر مولکداریا تاکی نڤیسیە، نەمازە ئەو زانایێن ئابووری دباوەر پێکری بوون کو بەرەڤانیکەرێن ئابوورێ بازارینە. ل سالا 1935 (هایک)ى، سەرپەرشتیا کۆمەکا لێکۆلینان دکر، کو گرێدایی گەنگەشەیێن حسابێن سوسیالیزمێ بوون، ئەڤا ل خوارێ ئەو نڤیسینە کو د پشکەکا درێژ دا ل دۆر مولکداریێ نڤیسی “ئەو گوتنا دبێژیت کو پلاندانانا پشکی ژ وی شێوازییە کو بەرەف وێ ڤە دچیت، نەتشتەکێ بەرعاقلە، و رامان ئەو نینە کو تاکە شێوازە بۆ سەرمایەداریێ (کاپیتالزم)، تشتێ ب عەقلانى مرۆڤ گازیێ بۆ بکەت ب تێگەهێ وێ یێ کەڤن ب تمامی بازرگانیا سەربەستە، ئەڤجا هیچ سەدەمەک نینە کو سازیێن قانوونى یێن میراتگرێن دیرۆکی بهێنە هژمارتن کو پرانیا وان دسرۆشتینە، ب هەر حال دەستنیشانکرنا هندەک کڤانێن قانوونی بۆ ڤی مافی پتر دگونجاینە. ل ڤێرێ پرس ئەوە کانێ کیژان کڤان یێ گونجایە کو بشێت گرەنتیا شێوازێن کارا بکەت بۆ بدەستڤەئینانا هەڤڕکیێ، و پێدڤیە ئیعتراف بهێتەکرن کو ژ ئالیێ زانایێن ئابووری ڤە ئەڤ پرسە هاتیە پشتگوهخستن”. ژ ئالیێ خوەڤە (هایک) سازا راستیێ لێدا دەمێ گوتی: (مخابن زانایێن ئابووری ئەڤ پرسە پشتگوه خستیە). زێدەباری وێ پشگوهخستنێ، لێ ئەو بڕگا ژ ڤێ پشکێ مە بەحسکری یا ڤالایە ژ هەر ناڤەرۆکەکێ، لێ پێدڤیە ئیعترافێ بکەین کو ل دووماهیا ژیانا خوە (هایک)ی، د شرۆڤەیێن ئابووری دا ئیعتراف ب گرنگیا مافێن مولکداریێ کر، بۆ نموونە  د پەرتووکا خوە یا ب ناڤێ “رێک بۆ عەبدینیێ” کو لێکۆلینەکا سیاسی یە، (هایک)ی، بەرەڤانی ژ مولکداریا تاکی کریە و دبێژیت: (سیستەمێ مولکداریا تاکی باشترین و مەزنترین گرەنتیە بۆ ئازادیێ، و نە ب تنێ بۆ مولکداران، بەلکو ب پلەیەکا پێچەکێ کێمتر بۆ نەمولکداران ژی و بەلاڤکرنا ئامیرێن چاندنێ بسەر ژمارەیەکا مەزنا خەلکی دا کو ب سەربەست کارێ خوە پێ دکەن فاکتەرەک بوویە کو نەکەڤنە ل ژێر کونترۆلا تماما هیچ کەسەکی، ئەم وەکو وەلاتی دکارین بریارێ بدەین دێ چ کاری بۆ خوە کەین، ئەڤجا هەکە هەمی ئامیر و رێکێن بەرهەمئینانێ د دەستەکی ب تنێ دابن، چ ب ناڤێ هەمی جڤاکی بیت یان ژی  د ژێر کونترۆلا دکتاتۆرەکی دابن، دشیان دایە ئەو کەس یان دکتاتۆر کونترۆلێ ل سەر مە هەمیان بکەت).(7)  گرنگنترین پاراستن قانوون دگەهینیتە تاکی پاراستنا مولکداریا وی یە، ل دەمەکی (بایبس) مولکداریێ ب کلیلا دیارکرنا سازیێن سیاسی و قانوونی وەسف دکەت و دبێژیت “گرەنتیا ئازادیێ دکەت”. ئەڤجا رهێن سیستەمێن تێکرایی (شمولی) بۆ سیستەمێن بابینیێ دزڤڕیت کو مولکداریێ و حوکمداریێ پێکڤە گرێ ددەت، بێگومان ئەڤە ژی ب رێکا سودفێ نەهاتیە، بەلکو ژ ئێکەتیا سوڤیێتی یا بەرێ هاتیە، چونکى ب درێژیا دیرۆکا رۆسیا هیچ جوداهیەک د ناڤبەرا مولکداریێ و سەروەریێ دا نەبوویە. زەنگین و هەژار ژ بۆ پاراستنا مولکێ خوە کار کریە، هەتا کو قانوونەکا لاوازا پاراستنا مولکداریا تاکی شکەستنێ ژی بینیت. پڕانیا ئەمریکا لاتینی و شێلی ناکەڤنە د ڤى کڤانی دا، بۆ نموونە وەلاتیێن فەنزەویلی یێن نۆرمال نەشێن ببنە مولکدار، لەورا بۆ خوە خانیان ل سەر چیایێن دەردورێن (کەراکاس) ئاڤا دکەن. تنێ تەخا حالخوەش ل ڤلەیێن ئاسێ دژین، و نەبوونا قانوونا پاراستنا مولکداریا تاکی بوویە سەدەم کو دیمۆکراتیا مولکداریێ و سەرمایەداریێ (کاپیتالزم) ل وێ هەرێمێ نەبیت.  ل سالا 1763، هندەک ئاکنجیکریێن ئەلمانی ل (ماریلاند) دیار کر “کو قانوونا وەلاتی ب ئاوایەکی هاتیە دانان کو مافێ مولکداریێ دایە هەر وەلاتیەکی” ب ڤی ئاوایی لاوازترین کەس یێ پاراستیە ژ زۆلما خودان هێزان و بێی رازیبوون و رێککەفتن کەس نەشێت تشتەکێ وى ژێ بستینیت. هەروەسا ئەو مشەختێن ئەلمانی کو چووینە ئەمریکا ل چەرخێ هەژدێ پتر مافێن مولکداریا تاکی هەبووینە ژ وەلاتیێن فەنزەویلی ل چەرخێ بیستێ. ما تشتەکێ عەجێبە ئەمریکا د بەرفرەهیێ دابیت و فەنزەویلا د بەرتەنگیێ دا بیت؟ دبێژن سەرۆکێ فەنزەویلا (هۆگو شافیز) یێ مەترسیدار و وێرانکەر بوویە، لێ دشیان دانینە لومەى وی بهێتەکرن، چونکی سەدەم شکەستنا سازییان بوویە نە کو کێماسی د کەسایەتیا وەلاتیان دابوویە.(8)
ئەو مافێن داینە جیلێ ئێکێ ژ ئەمریکییان ل دژی پێشێلکاریێن دەولەتێ و خودان هێزان، هەروەکو ئاکنجیکریێن ئەلمانی ل چەرخێ هەژدێ دیار کری و مە ل سەری ئاماژە پێ کری، ئەو بوو فاکتەرێ پاراستنا روح و مولکێ وان و ب وێ پاراستنێ دکارین وەبەرئینانێ بکەین، ب ئاوایەکێ گشتی هندی مافێن مولکداریێ ب هێز بوو، حەزا کاری و وەبەرئینانێ ب هێزتر بوو. و ل داویێ کارگێریا کارا بۆ برێڤەبرنا ئابوورییە، ئەڤجا هندی برێڤەچوونا ئابووری یا کارا بیت، هەمی کەرتێن سامانی دێ بەرەف زێدەبوونێ چن.
پشتەڤانیا تێوری بۆ گرنگیا مافێن مولکداریێ جهێ رازیبوونێ یە، ڤێجا بۆچی مرۆڤ وەبەرئینانێ دکەت بیێ کو ئارمانجەک بۆ بدەستڤەئینانا تشتەکی بۆ خوە و مالباتا خوە هەبیت؟ و چەوا دێ کاریت ئەو تشتێ ب ماندیبوونا وى بدەستڤە دهێت دپاراستی بن، هەکە نەدکڤانێ سیستەمەکێ دیارێ مافێن مولکداریێ دابیت؟ هەکە بەرۆڤاژی تەماشە بکەین کو بێژین سرۆشتێ مرۆڤی دێ هێتە گهۆرین، رەنگە ئەڤ رێکە بگەهیتە کورە رێکەکێ یان رێکەکا گرتی.
زێدەباری ڤێ یەکێ ژی هەتا نها بیردۆزا وەرارا ئابووری ل شوینا بەحسێ خورتکرنا پەیوەندیێن وی خەلکی بکەت کو سازییان برێڤە دبەن، بەحسێ قانوونێن بەرهەمی و پەیوەندیان د ناڤبەرا تشتان دا دکەت. هەروەسا هێشتا زانایێن ئابووری گەنگەشێ ل دۆر قەبارێ بەرهەمی دکەن، ئانکو زێدە یان کێم بکەن، لێ ڤێ پرسێ پەیوەندی ب قانوونێن راستەقینەیێن بەرهەمی ڤە هەیە، نەکو ب سیستەم و پاداشتان ڤە هەیە کو پرۆسەیا وەرارا ئابووری برێڤە دبەن. د کڤانەکێ دیارکری دا رەنگە هندەک بەرهەمێن هەڤدژ هەبن، لێ دگەل وێ یەکێ ژی جیهانا راستەقینە دگەل بەرهەمێ زێدەیە، (ئادەم سمیت) د وێ باوەریێ دابوو کو ب بورینا هەیامەکا کورت بەرهەم دێ کێم بیت و ب  بورینا هەیامەکا درێژ خەرجی دێ کێم بن. لێ ژ ئالیێ خوەڤە (دیڤید ریکاردو) زانایێ بەرهەمئینانێ و دگەل هندەک زانایێن دی یێن کلاسیک یێن ئابووری، ل ڤێرە دیار دبیت کو ب درێژیا سالان خودان کاران داهێنان کریە و سەرمایەداران وەبەرهێنان کریە و خەرجی کێم بووینە، هەتا (سمیت) ب خوە د وێ باوەریێ دا کو کارگەها مەهیکا یان (قولپکان) شرۆڤەیەکێ ددەتە ڤی شێوازی، ل دەمەکی دیتنا زانایێن مولکداریا تاکی بەرەف هندەک ئالیێن دی ڤە دچوو. (9)
ل چەرخێ بیستێ ئابوورناس (لودفیگ فون میزس) ل دژی رەوتا مافێن مولکداریێ راوەستیا، ب ئاوایەکی بیروبوچوونێن وى ل دۆر مافێن مولکداریێ بەرچاڤتر بوون ژ بیروبوچوونێن گەلەک ئابوورناسان کو پشتی هینگێ ب چەندین سالان هاتین “هەکە ب ئاوایەکێ گونجای شرۆڤە بکەین، دێ بینین کو مافێن مولکداریێ هەمی ساخلەتان ددەتە خودانێن خوە، کو ژ ب دروست بکارئینانێ هاتیە، هەروەسا ژ ئالیەکێ دی ڤە ئەو تمامکەرە ب هەمى سزایان ڤە کو ژ ئەنجامێ خراب بکارئینانێ دهێت “ساخلەت و خەرجی نەژئەنجامێن فاکتەرێن ناڤخۆیینە،  هەکە هات و قانوون د لاواز بن، یان هندەک سستی تێدا هەبن، کو کارتێکرنێ ل پاراستنا پێرابوونان بکەت، و د حالەتێن وەها دا، پرسا خەرجیێن دەرەکی دێ سەرکەڤیت، ئانکو دێ ژێ دەرکەڤیت”. (میزس) ڤێ پرۆسەیێ شرۆڤە دکەت، کو ل گۆر وێ پرۆسەیێ وەلاتی دکارن ب مافێن مولکداریێ شاد ببن و سامانێن سرۆشتی بدەستڤە بینن، و ئەڤ پرۆسە خەرجی و فایدەیێ ژ مولکداریا تاکی دهێن دپشکنیت. دەمێ عەرد بەرفرەه دبیت و سنور بۆ دهێنە دانان، هەروەکو ل چەرخێ نۆزدێ ل ئەمریکا چێبووى، رەنگە نە تشتەکێ سرنجراکێش بیت د ژینگەهەکا وەهادا سنور بۆ مولکداریا تاکی هاتیە دانان، چونکی وەلاتیێن ئاکنجیکری داروبار دبڕین بێی کو هزرەکێ د چاندنا وان دا بکەن، هەروەسا نێچیرا نەعام و ماسیان دکر هەتا کو رێژەیا وان کێم بووی و شنوی دا چنە هندەک دەڤەرێن دی کو نەهاتینە بکارئینان، کو نەجهێ ئاکنجیکرنا وان بایە، “د ڤی حالەتی دا سیستەمێ مولکداریا تاکی د عەردی دا هاتە خورتکرن”. و بەرۆڤاژی وێ یەکێ ل ناڤین و رۆژئاڤا ئورۆپا ل سەردەمێ نوی ئەڤ پرۆسەیە نەهاتیە د رۆژەڤێ دا، ب هیچ ئاوایەکی پاشڤەچوونا ئاخێ و بێسەروبەرکرنا داروباری نەهاتیە دیتن، بۆچی؟ “چونکى ب درێژیا چەندین چەرخان سیستەمێ مولکداریا تاکی ب ئاوایەکێ خوەجهی بەرقرار بوو، و تنێ مولکداران بکار دئینا و پاراستن ژی ژ ئالیێ وانڤە بوو.
مافێن مولکداریا تاکی تنێ هینگێ دهێنە پاراستن دەمێ فایدە ژ خەرجیان زێدەتر بیت، کو ئەڤ تیگەه و ئاراستەیە ل ڤی سەردەمی بەربەلاڤە. زێدەباری وێ یەکێ ژی شرۆڤەیا (میزس)ی، پێشکەفتیترە ژ لێکۆلینا (دیمسیتز) (10) ئەدەبێن مافێن مولکداریا سەردەم شرۆڤەیێن (میزس)ی، پشتگوه خستینە، هەرچەندە دشیان دابوو مفا ژێ بهێتە وەرگرتن، چونکی (میزس)ی، باشتر ژ هەڤالێن خوە ل چەرخێ بیستێ دزانی کو رۆلێ مافێن مولکداریێ رۆلەکێ سەرەکی و شەنگستەیی یە.
ب هەر حال ژبلی مولکداریا بەرچاڤ، بسەدەما گرنگیدانا سەرەکی ب بنەمایێن مادی، کو وەرارا ئابووری بدەستڤە دئینیت، مینا سەرمایەداریی و داهانێن تەکنولۆجی، دیرۆکا زانستێ ئابووری ب دژواری مافێن مولکداریێ پشتگوه خستینە، هەروەسا دیاربوونا بیردۆزا ئابووری بهێزترین هەڤڕک بوو بۆ مافێن مولکداریێ.

ئابوور، مافێن مولکداریێ، و پێشکەفتن:
(ئارمن ئەلکیان، رۆتالدکوز، هارولد دیمسیتز) دامەزرێنەرێن قوتابخانەیا ئابووریا سەردەمن ل دۆر تشتێ گرێدایی ب مافێن مولکداریێ ڤە، نەکو ب تنێ گرنگیا سیستەمێ مولکداریا تاکی دەستنیشان کریە، بەلکو ئەو رەوش دەستنیشان کریە کو دگەهینیتە ڤەگوهاستن و پێکئینانا مافێن مولکداریا تاکی، د ڤى کڤانی دا (ئەلکیان)ی، نڤیسیە “ل گۆر سیستەمێ مافێن مولکداریێ، مەبەستا من ئەو رێکە کو مافی ددەتە وەلاتیان ب حەزا خوە کەلوپەلان هەلبژێرن و بکار بینن، کو بیردۆزا (دەستهەلاتێ) و بیردۆزا (تشتێن نەقەدەغەکری) گرنگیێ ددەنە شێوازەکی ژ شێوازێن بجهئینانێ. ب دیتنا من مافێ هەبوونا مولکی، ئانکو هندەک پاراستن ژ  هەلبژارتنا یێن دی ل دژی حەزا من د بکارئینانا سامانی دا کو یێ منە”. ل دەمەکی (کوز) خویا دکەت کو ئەو رێکا مافان د زڤرینیتە دەستپێکێ یان پارڤە دکەت کارتێکرنێ ل وێ رێکێ ناکەت کو ئیستغلالا سامانان دکەت، و دەمێ بهایەک بۆ هەڤگوهارتنا مولکی نەبیت و چ ئەرکێن پۆلیسی نەبن، ما دەم ئەرکێن پۆلیسی و بهایێن مامەلان ب دیارکری و پاراستنا مافێَن مولکداریێ هەنە، ئەڤ مافێن وەها دێ هێنە دەستنیشانکرن و تنێ هینگێ دێ هێنە پاراستن  دەمێ فایدە ژ دراڤێ دەینای زێدەتر بیت، تشتەکێ شاشە کو ئەرکێ دەستنیشانکرن و پاراستنا مافێن مولکداریێ تنێ بێخنە ل سەر ملێن دەولەتێ، چونکی مولکداریا تاکی ب دابونەریتان پێش کەفتیە. هەتا کو (بایبس) د پەرتووکا خوە دا یا ب ناڤێ (مولکداری و ئازادی) پێشکەفتنا سازیێن مولکداریێ ژ سەردەمێن دەستپێکی و هەتا دامەزراندنا دەولەتێ بەحس دکەت. هەروەسا تێبینیێ دکەت کو ل پرانیا دەولەتان مافێن مولکداریێ رێکا خوە شەقاندیە، کو پشتگرێدان نە ب بەلگەنامەیان کریە، بەلکو پشتگرێدان ب بکارئینانا دومدرێژ کریە، کو دابونەریت تێکەست دکەن ئەو بکارئینان بەلگەیە بۆ مولکداریێ، و قووناغا پشتی هینگێ مولکداری رێکخراوەک بوو و ب هەبوونا دەولەتێ باوەری پێ دهاتەکرن.(11)  و ل ڤی سەردەمی یەکەمجار رێککەفتن د ناڤبەرا وەلاتیان یان کۆمپانیان دا ل سەر مولکداریێ دهێتەکرن، و شنوى ژ ئالیێ قانوونی ڤە ئیعتراف پێ دهێتەکرن، زێدەباری ڤێ یەکێ ژی بەردەوام حکوومەت دخوازن ل سەر هەمی ئاستان مافێن مولکداریێ لاواز بکەن و نەهێلن، رۆژ بۆ رۆژێ هندەک سیستەمان دەردئێخن کو کارتێکرنێ ل بکارئینا مافێن مولکداریا تایبەت دکەن.
مادەیێن سەرەکی د مافێن مولکداریێ دا دوونە:
1- مافێن وەلاتیان کو ب تنێ ئەو دکارن مفای ژ سامانێ خوە وەرگرن وەکو ئەو دخوازن، مادەم ئەو زێدەگاڤیێ ل سەر مافێن خەلکێ دی ناکەن.
2- شیانا وەلاتیان ل سەر ڤەگوهاستنێ یان هەڤگوهارتنا وان مافان ل دۆر بنەمایێن خۆبەخشیێ هندی کو رێز لێ بهێتەگرتن و بهێتە بجهئینان و کارابوونا بهایان دمینیتە ل سەر دابینکرنا کەلوپەل و خزمەت و پێدڤیان.
ئەزموون و بیردۆزی دسەلمینن کو سیستەمێن ئابووری ئەڤێن بها تێدا دکارا بن، ئەو باشترین سیستەمن بۆ بدەستڤەئینانا سامانان، ب کورتى هندی مافێن مولکداریا تاکی بهێز بن، دێ سیستەمێ ئابووری د بەلاڤکرنا سامانی دا کارا و بهێز بیت و دێ دەلیڤێن بدەستڤەئینانا سامانی دخورت بن. بەرژەوەندیێن وەلاتیان ل هەمى جڤاکان دهەڤدژن و ئێک ژ رێکێن چارەکرنا وان هەڤدژیان هەڤڕکیە، سیستەمێ مولکداریا تاکی د جڤاکی دا شێوازێن هەڤڕکیا رەوا دەستنیشان دکەت و مافی ددەت کو هەر وەلاتیەک ل گۆر حەزا خوە مولکێ خوە بکار بینیت و ڤەگوهێزیت، سیستەمێ هوسا قبوول ناکەت هێز بهێتە بکارئینان و هاندانا هەڤکاریێ دکەت، و ل ڤێرێ ئەم دبینین کو هەڤڕکیا ئابووری سیستەمێ هەڤکاریا جڤاکی یە. لەورا چەند مافێن مولکداریا تاکی دپاراستی بن، سیستەمێ بهایان دێ یێ سەرکەفتی بیت د دابینکرنا پێدڤیان دا.
پەیوەندیا د ناڤبەرا پاراستنا مولکداریێ و سامانی دا ب پیڤەرێ داهاتێ تاکەکەسی ژ تێکرایێ بەرهەمئینانا نیشتمانی دهێتە پیڤان و پشتى ئەڤ پرۆسەیە ل 150 وەلاتێن دونیایێ هاتیە ئەنجامدان دیاربوو کو پلەیا ژیارێ ناڤنجیە، ئەڤە ژی وێ یەکێ تێکەست دکەت کو داهاتێ ئەو وەلاتێن مافێن مولکداریا تاکی دپارێزن دووجاران هندی داهاتێ وان وەلاتانە کو مافێن مولکداریا تاکی ناپارێزن، ئەڤجا هەکە ئاماژە بهێتەکرن کو پاراستنا مافێن مولکداریا تاکی پاشڤە زڤڕیە، ئانکو گەهشتیە ئاستێ (ناڤنجی) هەتا کو سیستەمێ دادگەهی یێ گەندەل ژی نەبیت. بێگومان داهاتێ تاکەکەسی ژ بەرهەمئینانا نیشتمانێ دێ پێنج قات هێتە خوارێ بەراورد دگەل وان ولاتێن پاراستنا مافێن مولکداریا تاکی لێ خورت بیت. ئەڤجا ئەو ولاتێن سیستەمەکێ قەزائیێ گەندەل هەبیت دێ ژ ولاتێن گەلەک هەژار بن، هندەک زانایێن ئابووری پرسا خەرجیێن دەرەکی دئازرینن، وەکو نەرازیبوونەک ل سەر سیستەمەکێ ب هێزێ پاراستنا مولکداریێ. هەبوونا خەرجیێن دەرەکی وەکو هێجەتەکێ بۆ مایتێکرنا حکوومەتێ د لاوازکرنا مولکداریا تاکی دا دهێتە بکارئینان، لێ ل دەمێ هەبوونا مادەیەکێ دەرەکی یان شکەستن د بازاری دا، مایتێکرنا حکوومەتێ دبیتە مەرجەکێ پێدڤی، بەلکو ئەو مەرج ب تنێ بەس نینە، چونکی پێرابوونێن حکوومەتێ خەرجیێن خوە هەنە، لەورا پێدڤیە ل دەمێ حسابکرنا فایدەی کو ژ ئەنجامێ وان پێرابوونان بدەستڤە هاتی، ئەڤێ یەکێ بکەنە د میزانێ دا. (12)
دگەل ڤێ ژی گەلەک ولات بسەدەما هەبوونا خەرجیێن هەری کێم یێن دەرەکی مەرج و ئاستەنگان ددانن ژ بۆ لاوازکرنا مولکداریا تاکی. سیستەم و رێنمایی کارتێکرنێ ل چالاکیا ئابووری دکەن، چونکی دبنە مایتێکرن د مافێن مولکداریا تاکی دا، نەهێلانا مەرج و ئاستەنگان دبیتە فاکتەرێ ب هێزبوونا مافێن مولکداریێ و ل داویێ گرەنتیا باشتر بکارئینانا سامانان. زێدەباری کو یا دیار و بەرچاڤە پاراستنا مافێن مولکداریێ وەرار و پێشکەفتنا دەولەتان زێدە دکەت، لێ ڤەگوهاستن و بجهئینانا  مافێن مولکداریێ ل هندەک دەڤەران دبیتە تەحەدی، ئەڤجا پڕ زەحمەتە تەوافوق د ناڤبەرا نەتەوەیان دا پەیدا ببیت، چ ل دۆر چەوانیا پێناسەیا مافێن مولکداریێ بیت و چ ل دۆر چەوانیا دیتنا میکانزمەکا نێڤدەولەتی بۆ بجهئینانێ بیت، ئەڤەژی وێ رامانێ ددەت کو ژینگەه و کەلوپەل دێ مینن ژێدەرێن ناکۆکیان ل دۆر مافێن مولکداریێ، لێ دگەل وێ یەکێ ژی راستى هەر ئەوە کو پاراستنا کارا یا مولکداریێ دێ هەر مینیت رێکا کارا هەمبەری ولاتان بۆ بکارئینانا مولکی ژبۆ گەهشتنا پێشڤەچوونا ئابووری.
دانانا سیستەمەکێ ب هێز بۆ پاراستنا مافێن مولکداریا تاکی ل دەولەتێن هەژار نەتشتەکێ ب ساناهی یە، هەروەسا پێکئینانا دەستهەلاتەکا دیمۆکراتی ژی نە گرەنتیە بۆ پاراستنا مافێن مولکداریێ، چونکی گەلەک دەولەتێن هەژار هەنە و سیستەمێ وان دیمۆکراتیە و ل دژی لیبرالیێ نە، لێ ل گۆر حەزا خوە  مافێن مولکداریا تاکی پێشێل دکەن، و ئەرجەنتین باشترین نموونەیە بۆ ڤێ گوتنێ، ل هەمان دەمی دیار نینە کو هەبوونا دیمۆکراتیەتێ مەرجێ پاراستنا  مافێن مولکداریا تاکی یە، چونکى ل هندەک ولاتێن دکتاتۆری مافێن مولکداریێ هاتینە پاراستن مینا دەولەتا (شێلی)، و ب دەستێن دەستهەلاتەکا بیانی ل (هۆنگ کۆنگ)، ل دەمەکی ب هێزترین سیستەم ل دەولەتێن زەنگین و دیمۆکراتینە، لێ فاکتەرێ سەرکەفتنێ نە د حکوومەتا ب هێز دایە، بەلکو د وان حکوومەتان دایە کو گرنگیێ ددەنە پاراستنا مافێن مولکداریێ د چالاکیێن بازرگانی دا، د ڤى کڤانی دا (هایک) دبێژیت: (پاراستنا مافێن مولکداریێ نە د ژێر دەستێ وان حکوومەتێن ب هێز دابوو، لێ ل وان باژارێن ئیتالیا بوو کو پێشکەفتن ب خوەڤە دیتی، هەروەسا ل باشوورێ ئەلمانیا و ل ولاتێن نزم و ل دووماهیێ ل ئنگلتەرا کو حکوومەتا وێ کێم مایتێکرن د مافێن مولکداریا تاکی دا هەبوو، ئانکو دەرکەفتنا شۆرەشا پیشەسازییا سەردەم د ژێر حوکمێ برجوازیان دابوو، نەکو د ژێر حوکمێ جەنگاوەران دابوو.
پاراستنا مولکداریا جۆراوجۆر بنەمایێن وەرارێ داناینە، نەکو پێگیربوونا بکارئینانێ ژ ئالیێ حکوومەتێ ڤە، هەتا کو ل داویێ سیستەمەکێ بەرفرەه هاتیە دیتن).
تشتێ ژ هەمیا پتر مفای دگەهینیتە دەولەتێن کێم وەرار، بکارئینان و پاراستنا مافێن مولکداریا تاکییە، لێ ل سەر ڤێ ئێکێرا نەتەوەیێن هەڤگرتی و سندۆقا دراڤی یا نێڤدەولەتى و بانکا نێڤدەولەتى بەرەف هندەک ئارمانجێن دی ڤە دچن، لەورا گەلەک جاران مافێن مولکداریێ لاواز دبن، پاراستنا مولکداریێ، چاڤدێری و ڤەکرنا رێکێن بازرگانیکرنێ، باشترین رێکێن پێشخستنا ئابوورینە.
گەندەلی:
بەرپرسێن پەیوەندیارێن پێشکەفتنێ کو ئالیگرێن وەرارا ئابوورینە، گرنگیێ ددەنە گەندەلیێ، چونکى گەندەلی دبیتە ئاستەنگ هەمبەری پێشڤەچوونێ، ل دۆر ڤێ پرسێ زانایێن ئابووری دوو رەئیێن جودا ل دۆر گەندەلیێ هەبووینە، (رۆبرت بارو) د وێ باوەریێ دایە کو رەنگە د هندەک حالەتان دا فایدە د گەندەلیێ دا هەبیت و دبێژیت “د هندەک حالەتان دا گەندەلی باشترە ژ بکارئینانا خرابا حکوومەتێ، بۆ نموونە هەکە هندەک رژێم هەبن، چالاکیێن ئابووری یێن مفادار قەدەغە بکەن، بێگومان دێ ئەنجام خرابتر بن ژ حالەتەکێ بەرتیل خوارنێ، لێ زێدەباری وێ ئێکێ ژی ئەو تشتێ ئابووریێ دهلنگڤیت ئەو چالاکیێن ئابوورینە کو ب کێم بەرتیل دهێنە ئەنجامدان، لەورا هەمی ئەنجامێن گەندەلیا رەسمی د مژەوینە”.
گەلەک زانایێن ئابووری د چارەسەریا گەندەلیێ دا ل سەر بنەمایێ (بها هەمبەری مفاوەرگرتن)ێ، درازینە، بابەتێ گەندەلیێ هەکە نەژبەر پەردەپوشکرنا رەوشتی بایە، دا دژوارترین پێرابوونێن قانوونى هەمبەری گەندەلچیان هێنە وەرگرتن، دەربارەى بازارێ رەش زانایێن ئابووری ب هێز ئالیگر و پشتەڤانێن هەلویستێ (بارو)ینە، کو ب لاوازیا مافێن مولکداریێ پێناسە دکەت، وەکو خویکێن گەلەک و ئاستەنگێن ئیداری. رەنگە بسەدەما سازیێن نەپەنی و سیاسەتێن شاش بهێتە ژ دەستدان، ژ ئالیێ خوەڤە (هرناندو دی سوتۆ) ب ئاوایەکێ رۆهن و ئاشکەرا خەرجیێن دکەڤنە سەر چالاکیێن بازرگانێن ل بازارێ رەش کاردکەن دیار کرینە: (بەرۆڤاژی وێ گوتنا بەربەلاڤ، کارکرن د ئابووری دا ب ئاوایەکێ نەرەسمی بێ خەرجی نینە، ئەڤجا چالاکیێن ژ دەرڤەى قانوونێ دهێنە کرن خویکا نەبوونا قانوونا پاراستنا مولکداریێ ددەن، ل هەمان دەمی پێدڤیە بەردەوام ژبەر حکوومەتێ کارێ خوە ب نەپەنی بکەن، چونکی د شریکێن قانوونی دا نەدرێکخستینە، بازرگانێن ژ قانوونێ دەرکەتین نەشێن ب رێکا فرۆتنا پشکان وەبەرئینەران بۆ خوە راکێشن، هەروەسا نەشێن قەرزێن رەسمی یێن فایدە ل سەر بکەن، چونکی هیچ ناڤونیشانێن قانوونی نینن، دیسا نەشێن ب رێکا گرەنتیێ یان بدەستڤە ئینانا تەئمیناتان مەترسیان ل سەر خوە کێم بکەن، تنێ تەئمینا وان ئەوە کو هەڤسویێن وان بۆ پێشکێش دکەن، و ئەو پاراستنە کو “زەعران” یان مافیا هەمبەری دراڤی پێشکێشی وان دکەن. هەروەسا ئەو بازرگانێن ژ قانوونێ دەرکەفتین بەردەوام د ترسێ دا دژین، چونکی دترسن حکوومەت وان ئاشکەرا بکەت، لەورا نەچارن بەرهەم و کەلوپەلێن خوە ل سەر چەندین جهان بەلاڤ بکەن. بۆ نموونە ل پیرۆ 15% ژ داهاتێ ژ بەرهەمێ ل کارگەهێن نەقانوونی بۆ دهێت بۆ بەرتیلان دچیت، مینا پێشکێشکرنا دیاریان یان پێشکێشکرنا بەرهەمی هەتا هندەک دراڤی ژی ددەن، ژبەر چاڤدێریا پۆلیسان ل سەر وان، بەرهەمێن ژ چالاکیێن نەقانوونی بدەستڤە دئینن ناهێنە راگەهاندن، لەورا ب رێژەیێن کێم کەلوپەل و بەرهەمێن خوە دفرۆشن).
لێکۆلینێ (دی سوتو) گەهاندە ئەنجامەکی کو دبێژیت هەکە دشیان دابیت بازرگان ئیعترافا قانوونی بۆ مولکداریا خوە بدەستڤە بینن و بشێن دکڤانێ قانوونێ دا کار بکەن، هینگێ دروستە خویکێ بدەن، هەژار کارێن نەقانوونی ناهەلبژێرن. ل دۆر پرۆسەیا مشەختبوون ژ باژاران بۆ دەولەتێن نامی دبێژیت: (من ل هەر ولاتەکی لێکۆلینا خوە کریە و وەها دیارە کو زەحمەتا ڤەمانێ ل ژێر قانوونێ کێمتر نینە ژ وێ کو مرۆڤ ببیتە کەسەکێ قانوونی، ئەم دبینین ئەو کەسێن مشەختی باژاران دبن، هند ئەو قانوونێ پێشێل ناکەن هندی قانوون وان دشکێنیت، لەورا چ رێکا نابینن کو ژ سیستەمی بدەرکەڤن). گەلەک چاڤدێر ل دەولەتێن نامی لومەى دیاردا بەلاڤبوونا بەرتیلان دکەن، (ئەلیخاندرو، شافوین، یوجینیو گوزمان) دبێژن: (رەوشتێ پیس رەنگە شیانێ بدەتە کەسەکی خوە ژ قانوونەکا زاڵم دویر بکەت و بهێلیت کەسەکێ دی پێگیریێ ب قانوونەکەکا عادل نەکەت. ئەو فەرمانبەرێ بیروقراتی کو ژ بۆ هاریکاریا مرۆڤەکی بەرتیلان دخۆت، بێگومان دەمێ کەسەکێ دی کاری بهێلیت ئەو یێ بەرهەڤە بەرتیلان ژ وی ژی وەرگریت، هەروەسا ئەو فەرمانبەرێن بەرتیلان وەردگرن بۆ بلەز برێڤەبرنا مامەلەیەکێ دبەرهەڤن ب بەرتیلان کەسەکێ لاوازێ نەشێت پاراستنا خوە بکەت بهێلن، گەلەک جاران رێڤەبەرێن بجهئینەرێن کۆمپانیان ل ئەمریکا قوربانیێن ڤى رەوشتێ بیروقراتینە).
بەلگە هەنە کو (شافوین و گوزمان) دراست بوون، لێکۆلینەکا نوی یا (رۆل و تالبوت) دیار دکەت کو گەندەلیێ کارتێکرنەکا نەرێنی ل سەر داهاتێ تاکەکەسی د کڤانێ بەرهەمئینانا نیشتمانی دا هەیە، پشتى مافێن مولکداریێ، گەندەلی فاکتەرێ دووێ یە کو کارتێکرنێ ل ئاستێ ژیارێ دکەت ل هەر ولاتەکی. و هەردەمێ گەندەلیێ رهێن خوە کویر برنە خوارێ ب زەحمەتە بهێتە ژناڤبرن، باشترین رێک بۆ قورتالبوونێ ژ ڤێ دیاردێ ئەوە کو حکوومەت هندەک کۆمپانیێن تایبەت  بۆ بجهئینانا قانوونێ یان هەتا بۆ کۆمکرنا دراڤێ گومرکی بدامەزرینیت مینا (سوسیتیە جەنەرال دو سیرفیلانس) یا سویسری. بۆ نموونە ل پیرۆ حکوومەتێ چەندین کۆمپانیێن پشکنینێ دامەزراندن داکو هویربینیێ د کەلوپەلێن هاوردە دا بکەن، ڤى پرۆژەى داهاتێ گومرکی بلند کر و تەئمینات کێمکرن، کۆمپانی بۆ فایدێ خوە کار دکەن، لێ د هەمان دەمی دا بۆ ناڤودەنگیا خوە ژی کار دکەن، لەورا باش بەرهەڤیان بۆ بەرهنگاربوونا گەندەلیێ دکەن. تابلویێن پێناسێ، کو چەندین رسوماتان ب خوە ڤە دگرن، ولاتێ شێلی چەندین جۆرێن کەلوپەلان پێناسا ئێک تشتی دایێ، ئانکو ئێک جۆرێ دراڤێ گومرکی بۆ چەندین کەلوپەلان دیار کر، لێ ڤێ یەکێ ب رێژەیا 10% رسومێن گومرکی ل پشت خوە هێلان، و ل سالا 1991 حکوومەتێ راگەهاند کو هەر سال دێ رسومێن گومرکی ب رێژەیا 1% کێم کەت. هەتا کو ئەو پێناسا گومرکی دگەهیتە 6%، هەرچەندە نینە تشتەک مستەحیل بیت، لێ هەکە گەندەلیێ رهێن خوە کویر د ئاخێرا برنە خوارێ دێ شێت هەڤڕکیا سیاسەتێ کەت، لەورا (توماس جفرسون) دبێژیت “پاراستن باشترە ژ چارەسەریێ، لەورا پێدڤیە ئەم ژ مەترسیا گەندەلیێ دهایدار بین بەری کو پاتکا مە بگریت، ل شوینا گورگ بهێتە ژوور و کێلبێن وى ب هلکێشین و باوەریێ پێ بینین، باشترە ئەو گورگ ژ دەرڤەى مەیدانێ بمینیت”.
ئەو ولاتێن گورگ هێلایە ژ دەرڤە ئەو یێن دشاد بووین. زێدەباری سەپاندنا خویکێ ب رێژەیەکا زۆر، لێ دەولەتێن ئیسکودنافی ب کێمییا گەندەلیا سیاسی دناڤدارن، ژیارا وەلاتیێن وان دەولەتان د ئاستەکێ باش دایە، فینلەندا و دانیمارک دوو دەڤەرێن سرنجراکێشن بۆ وەبەرئینانێ و رەفتارا بازرگانی.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.