تاوان وسزایێن رۆژنامه‌ڤانى ل گۆر یاسایێن هه‌رێما کوردستانێ

2012-11-17

مافپه‌روه‌ر هه‌کار فندی

رۆژنامه‌ڤان ژى وه‌کى هه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیه‌کى دى زێده‌بارى ئه‌رکێ وى کو گه‌هاندنا راستیانه‌ ب هه‌ڤوه‌لاتیان دبیت ره‌فتارێن وى هنده‌ک جاران ببنه‌ سه‌رپێچى و زیانێ بگه‌هینه‌ لایه‌نێ به‌رامبه‌ر یان ب که‌ڤیته‌ شوکێن هنده‌ک لایه‌نان کو مفاى ژ په‌یاما وى یا پیرۆز وه‌ربگرن و بێته‌ ب کارئینان بو به‌رژه‌وه‌ندیێن تایبه‌تى دویر ژ په‌یاما رۆژنامه‌ڤانیێ.

بۆ پتر رێکخستنا کارێ رۆژنامه‌ڤانى و بو پاراستن و دیارکرنا مافێن هه‌ڤوه‌لاتیان بو وێ چه‌ندێ کو زێده‌گاڤى ل سه‌ر نه‌ ئێته‌ کرن، ل هه‌رێما کوردستانێ چه‌ندین یاسایێن تایبه‌ت ب بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانیێ ڤه‌ ده‌رکه‌تینه‌ و ئه‌ڤ چه‌نده‌ تا راده‌یه‌کێ هاتینه‌ رێکخستین و ده‌ستنیشانکرین.
ب گشتى هه‌ر که‌سه‌ک خۆدان مافه‌ د ئه‌نجامدانا هه‌ر کریاره‌کێ دا تا سنۆرێ مافێن لایه‌نێ به‌رامبه‌ر ده‌ربازنه‌که‌ت. لێ هه‌ر کریاره‌کا سه‌رپێچى وزێده‌گاڤى ل سه‌ر مافێن لایه‌نه‌کى تێدابیت ب تاوان دئێته‌ هژمارتن و د ئه‌نجام دا ئه‌نجامده‌ر دێ که‌ڤیته‌ به‌ر لێپرسینێ و ل ده‌مێ ئه‌و زێده‌گاڤى یان سه‌رپێچى ل سه‌ر وى هاته‌ سه‌لماندن دێ ئێته‌ سزادان ل گۆر وێ تاوانا ژلایێ وى ڤه‌ هاتیه‌ ئه‌نجام دان.

د ڤێ نڤێسینێ دا ب کورتى ل گۆر یاسایێن کارپێکرى و گرێداى بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانیێ ل کوردستانێ دێ ل ده‌سپێکى وان کریار و ره‌وشێن وه‌ک تاوان هاتینه‌ ده‌ستنیشانکرن دیارکرن، پشتره‌ سزایێن کو ل سه‌ر رۆژنامه‌ڤانى دێ هێنه‌ سه‌پاندن ئه‌گه‌ر تاوانه‌کا رۆژنامه‌ڤانى ئه‌نجام دا.

تاوانێن رۆژنامه‌ڤانى
تاوانێن رۆژنامه‌ڤانى ژى وه‌کى هه‌ر جوره‌ تاوانه‌کا دى ل گۆر یاسایێ هاتینه دیارکرن، ل گۆر یاسایێن کارپێکرى ل کوردستانێ ئه‌م دشێین چه‌ندن کریاره‌کا ده‌ست نیشانبکه‌ین کو وه‌ک تاوان هاتینه‌ ده‌ستنیشانکرن ئه‌گه‌ر هات و رۆژنامه‌ڤانه‌کى کریاره‌ک ژ ڤان کریارا ئه‌نجام دا.

–  نه‌ به‌لاڤکرنا راستڤه‌کرن و به‌رسڤدانا رۆژنامه‌ڤانى:
ئه‌گه‌ر هه‌ر ره‌نگه‌ پێزانینه‌کا شاش و نه‌ دروست د ده‌زگه‌هێن رۆژنامه‌ڤانى و راگه‌هاندنێ دا هاته‌ به‌لاڤکرن وى ده‌مى ل گۆر یاسایێن کارپێکرى پێدڤى یى ئه‌و شاشی و پێزانینێن نه‌ راست بێته‌ راستڤه‌کرن ژلایێ وان ب خۆ ڤه‌ یان ژى به‌رسڤا لایه‌نێ زیانڤێکه‌فتى بێته‌ به‌لاڤکرن.
د یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانی ل کوردستانێ دا هاتیه‌ ” ئه‌گه‌ر رۆژنامێ پێزانینێن نه‌ دروست به‌لاڤه‌کر، مافێ وى که‌سى یه‌ ئه‌وێ په‌یوه‌ندى ب بابه‌تێ رۆژنامه‌ڤانى یێ به‌لاڤکرى ڤه‌ هه‌ى یان ئێک ژ میراتگرێن وى یان جهگیرێ وى یێ یاسایی داخازا راستڤه‌کرنێ یان به‌رسڤدانێ ل سه‌ر وى نووچه‌ى یان بابه‌تى بکه‌ت، و پێدڤی یه‌ سه‌رنڤیسه‌ر راستڤه‌کرنێ یان به‌رسڤدانێ بێ به‌رامبه‌ر د ئێک ژ دوو هژمارێن پشتى گه‌هشتنا به‌رسڤدانێ دا به‌لاڤه‌بکه‌ت د هه‌مان جهـ و ب هه‌مان پیت  و قه‌بارێ بابه‌تێ رۆژنامه‌ڤانى پێ هاتیه‌ به‌لاڤکرن”.
پاشان د برگه‌کا دى یا هه‌مان یاسا دا، رۆژنامه‌ و کۆڤار هاتیه‌ پێگریکرن کو راستڤه‌کرنێ یان به‌رسڤدانێ به‌لاڤه‌بکه‌ن ئه‌گه‌ر به‌رۆڤاژى وێ دێ هێنه‌ زیاندان ب کۆژمه‌کێ پاره‌ى.
لێ د هه‌مان یاسا دا هاتیه‌ دیارکرن و رێ ب سه‌رنڤیسه‌رى هاتیه‌ دان کو راستڤه‌کرنێ یان به‌رسڤدانێ به‌لاڤه‌نه‌که‌ت د هنده‌ک ره‌وشان دا، لێ ل گۆر هنده‌ک مه‌رجان، ئه‌و مه‌رج ژى ل گۆر  یاسایێ هاتینه‌ ده‌ستنیشانکرن و دیارکرن کو پێکدهێن ژ:
– ئه‌گه‌ر رۆژنامێ نووچه‌ یان بابه‌ت راستڤه‌کربیت به‌رى به‌رسڤدان یان راستڤه‌کرن گه‌هشتبیته‌ وان ب ره‌نگه‌کێ هویربین و تمام.
– ئه‌گه‌ر به‌رسڤدان یان راستڤه‌کرن ب خوازناڤه‌کى یێ ئیمزاکری بیت یان ب زمانه‌کێ جودا ژ مانێ نووچه‌ یان بابه‌تێ به‌رسڤ ل سه‌ر دهێته‌ دان پێ هاتیه‌ نڤێسین.
– ئه‌گه‌ر ناڤه‌رۆکا به‌رسڤدانێ یان راستڤه‌کرنێ سه‌رپێچی یا یاسایێ تێدابیت.
– ئه‌گه‌ر به‌رسڤدان یان راستڤه‌کرن پشتى بۆرینا (90) نوت رۆژان ل سه‌ر به‌لاڤکرنا نووچه‌ى یان بابه‌تێ به‌رسڤ ل سه‌ر تێته‌ دان گه‌هشت.
ئانکو ئه‌گه‌ر خاله‌ک ژ خالێن د ڤان مه‌رجان دا هایتنه‌ دیارکرن په‌یدابوو ل وى ده‌مى نه‌ به‌لاڤکرن وه‌ک سه‌رپێچى نا ئێته‌ هژمارتن و رۆژنامه‌ ناکه‌ڤیته‌ به‌ر لێپرسین و سزایی ل گۆر یاسایێ.

په‌یداکرنا دووبه‌رکیێ د ناڤ پێکهاته‌یێن جڤاکى دا:
ل گۆر یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانی  ل کوردستانێ هه‌ر نڤێَسینه‌کا کو ببێته‌ ئه‌گه‌رێ په‌یداکرنا هه‌ر جۆره‌ دووبه‌ره‌کیه‌کێ یان چاندنا کین و نه‌ڤیان و ژێکڤه‌ره‌ڤینێ د ناڤ پێکهاته‌یێن جڤاکى دا ب تاوان دئێته‌ هژمارتن.
وه‌ک دهێته‌ زانین جڤاکێ مه‌ پێکهاته‌یه‌کێ فره‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئولى و نه‌ژادى و زمانى یه‌، هه‌ر وه‌سا پێکهاته‌یا هۆزى ژى دکه‌ڤیته‌ ژێر ڤى به‌ندێ یاسایێ. ئه‌ڤجا ل گۆر ڤى به‌ندێ یاسایى هه‌ر نڤێسینه‌کا کارتێکرنێ ل په‌یوه‌ندیێن جڤاکى یان یێن دناڤ به‌را ڤان پێکهاته‌یان دا بکه‌ت دێ ب تاوان ئێته‌ زانین و سزا ژبو وێ هاتیه‌ دیارکرن.

سڤکاتى کرن ب ئاینان:
سڤکاتی کرن ب بیروباوه‌رێن ئاینى و بێ بهاکرنا رێوره‌سمێن وان هه‌ر وه‌ک د یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى ل کوردستانێ ئاماژه‌ پێ وه‌ک تاوان دئێته‌ هژمارتن. لێ بۆ پتر ده‌ستنیشانکرنا ڤان کریاران پێدڤى ب ڤه‌گه‌ریانێ یه‌ بو چه‌ند یاسایه‌کێن دى کو گه‌له‌ک کریار دکه‌ڤنه‌ ژێر ڤى ده‌رگه‌هى.
ل گۆر یاسا سزایێن عیراقى  ئه‌م دشێین  بێژین هه‌ر ده‌ستدرێژى یان رسواکرنه‌کا ل سه‌ر بیروباوه‌رێن هه‌ر تویژه‌کا ئولى یان ژى رێوره‌سمێن وان دبیته‌ تاوان.
هه‌ر وه‌سا هه‌ر که‌سه‌کێ  ب نیه‌ت به‌ره‌لاییێ بێخیته‌ سه‌ر گێرانا رێوره‌سمێن ئولى یان خرڤه‌بونه‌کا ئاینى یان کومبونه‌کا ئاینى یان ب نیه‌ت رێگریه‌کێ بێخیته‌ د رێکا به‌ستنا وان دا دیسان ئه‌وژى دبیته‌ تاوان.
دیسان هه‌ر کریاره‌کا تێکده‌ر یان ئه‌نجامدانا کریارا خراپکاریێ یان ژى تێکدان و ژناڤبرنا هه‌ر ئاڤاهیه‌کێ بو رێوره‌سمێن ئاینى هاتبیته‌ ته‌رخانکرن یان هه‌ر هێما یان هه‌ر تشته‌کێ دى کو پیرۆژیا ئولى هه‌بیت دێ وه‌کى تاوان هێته‌ هژمارتن. یان سڤکاتى پێکرن ب هه‌ر که‌سایه‌تیه‌کى کو رێز و پیرۆزیا خوه‌ هه‌بیت ل ده‌ف تویژه‌کا ئولى. دیسان هه‌ر ئێکێ ب زارڤه‌کرنا ئولى ب مه‌ره‌ما سڤکاتی پێکرنێ رابیت دێ ب تاوان ل سه‌ر ئێته‌ هژمارتن.
زێده‌بارى وێ چه‌ندێ  کو هه‌ر که‌سه‌کێ په‌رتوکه‌کا پیرۆز یان تێکسته‌کا پیرۆز یا ئولى چاپ بکه‌ت وب مه‌ره‌م و بنیه‌ت  گهورینان تێدا بکه‌ت یان سڤکاتیێ پێ بکه‌ت ئه‌و ژى دبیت تاوان و دکه‌ڤیته‌ ژێر ڤى ده‌رگه‌هى.

ئاشکراکرنا نهێنیێن ژیارا تایبه‌ت:
هه‌ر تشتێ گرێدای نهێنییێن ژیارا تایبه‌ت یا که‌سان ئه‌گه‌ر راست بن ژى ئه‌گه‌ر ب به‌لاڤکرنا وان زیان بگه‌هیتیه‌ وان که‌سان ب تاوان دئێته‌ زانین ل گۆر یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى.
ل گۆر ڤێ خالێ ئه‌م دشێین بێژین به‌لاڤکرنا هه‌ر  نووچه‌ یان وێنه‌ یان نڤێسینه‌کا نهێنى و تایبه‌تمه‌ندیا ژیارا که‌سه‌کى تێدا ئاشکرابیتن کو تێدا زیان بگه‌هیته‌ لایه‌نێ به‌رامبه‌ر یان بو به‌رژه‌وه‌ندیێن خۆ یان یێن لایه‌نه‌کى ب کارئینان بێ وان ره‌وشان یێن کو یاسایێ رێ پێداى دێ ب تاوان ئێته‌ زانین و که‌ڤیته‌ به‌ر لێپرسینێ.
لێ وه‌ک مه‌ دیارکرى، یاسایێ رێ ب ئاشکراکرنا ڤان تایبه‌تمه‌ندیا دایه‌ لێ ب هنده‌ک مه‌رجان ئه‌و ژى ئه‌گه‌ر ب رازیبوونا لایه‌نێ په‌یوه‌ندیداربیت ب تاوان نائێته‌ زانین، هه‌ر وه‌سا ئه‌گه‌ر ب ئاشکراکرنێ رێ ل هه‌مبه‌ر ئه‌نجامدانا تاوانه‌کێ دئێته‌ گرتن یان دانا پێزانین و ئاشکراکرنا تاوان یان که‌تنه‌کێ بیت ل وى ده‌مى دیسا ب تاوان نا ئێته‌زانین.

ناڤشکاندن :
ل ده‌سپێکێ بو دیارکرنا جڤین دانێ فه‌ره‌ پێناسه‌یا (راسپاردیێ ب خزمه‌تا گشتى) ل گۆر یاسایێ دیاربکه‌ین کو  هه‌ر فه‌رمانبه‌ره‌ک، کارکه‌ره‌ک، ئه‌رکه‌کێ گشتى پێ هاتبیته‌ راسپاردن کو د خزمه‌تا حکومه‌تێ و داموده‌زگه‌هێن وێ یێن فه‌رمى دا  و نیڤ فه‌رمى دا و به‌رژه‌وه‌ندیێن  سه‌ر ب وێ ڤه‌، یان ل ژێر چاڤدێریا وێ بن ب راسپاردیێ خزمه‌تا گشتى دئێته‌ نیاسین و پێناسه‌کرن. وه‌ک (سه‌رۆک، جێگر، وه‌زیر، په‌رله‌مانته‌ر، ئه‌ندام جڤاتێن پارێزگه‌هـ، رێڤه‌به‌ر، فه‌رمانگه‌هـ….) ب گشتى ئه‌م دشێین بێژین هه‌ر که‌سێ خزمه‌ته‌کا گشتى ئه‌نجام به‌رامبه‌ر کۆژمه‌کێ پاره‌ى یان بێ به‌رامبه‌ر.
ل گۆر ڤێ پێناسه‌یا یاسایی ئه‌م دشێین بێژین کو  رۆژنامه‌ڤان ژى یێ راسپاردى یه‌ ب خزمه‌تا گشتى ژبه‌ر کو رۆژنامه‌ڤان د گه‌له‌م ماف و پێشیبونان دا وه‌که‌ فه‌رمانبه‌ر هایته‌ هژمارتن هه‌ر وه‌ک یێ ده‌ستدرێژیى بکه‌ته‌ سه‌ر یان مافێ وى د وه‌رگرتنا ده‌ستویریان دا یان د خانه‌نشینکرنێ دا و مافێ وه‌رگرتنا پێزانینێن د به‌رژه‌وه‌ندیا گشتى دا و گه‌له‌ک مافێن دى. هه‌ر وه‌سا په‌یاما رۆژنامه‌ڤانیێ ب گشتى خزمه‌تکرن و چاڤدێریا به‌رژه‌وه‌ندیێن گشتى یه‌.
ناڤشکاندن ل گۆر یاسایێ وسا هاتیه‌ پێناسه‌کرن  ب به‌ستنا کریاره‌کێ  ب که‌سه‌کێ ڤه‌ ب ئێک ژ رێکێن  ئاشکرا و ئه‌گه‌ر یا راست بیت ئه‌و که‌س ل سه‌ر بێته‌ سزادان. کو د ئه‌نجامدا ئه‌و بێته‌ رسواکرن یان بێته‌ سڤککرن ل ده‌ڤ هه‌ڤوه‌لاتیان.
ل گۆر یاسایێ ل سه‌ر ناڤشکاندنکه‌رى نینه‌ کو ب به‌لگه‌ ب سه‌لمینیت ئه‌و ناڤشکاندنا وى ئه‌نجامداى ئه‌گه‌ر نه‌ یا ئارسته‌کرى بیت بو فه‌رمانبه‌ر یان که‌سه‌کێ راسپاردى ب خزمه‌تا گشتى یان که‌سه‌ک کو خۆدان نوینه‌راتیا گشتى بیت یان ئه‌و که‌سێ ب ئه‌نجام دانا کاره‌کێ گرێداى ب خزمه‌تا گشتى ڤه‌ رادبیت. هه‌ر وه‌سا دڤێت ئه‌و گۆتن ل سه‌ر کارێ وى که‌سى یێ کو د خزمه‌تا هه‌ڤوه‌لاتیان دا بیت. و ئه‌گه‌ر ب به‌لگه‌ سه‌لماندن ئه‌و نابیته‌ تاوان.
ل گۆر پێناسه‌یا یاسایی یا (ناڤشکاندنێ) وسا دیار دبیت کو  هه‌ر که‌سه‌کى ماف هه‌یه‌ کریاره‌کێ ب ئێکى ڤه‌ ب به‌ستیت ئه‌گه‌ر یا ئارسته‌کرى بیت بو که‌سه‌کى کو خزمه‌ته‌کا گشتى ئه‌نجام بده‌ت لێ ب مه‌رجه‌کى کو ب به‌لگه‌ ب سه‌لمینیت، ل وى ده‌مى نابیته‌ تاوانا (نافشکاندنێ).  ئانکو ئه‌گه‌ر هات ئه‌و که‌سێ کریار پێڤه‌ هاتیه‌ به‌ستن نه‌ که‌سه‌کێ گشتى بیت ئانکو خزمه‌ته‌کا گشتى ئه‌نجام نه‌ده‌ت ل وى ده‌مى دى وه‌ک (نافشکاندن) ئێته‌ هژمارتن و دێ که‌ڤیته‌ به‌ر سزایێن یاسایی یێن ڤێ تاوانێ کو زیندانکرن و زیاندانن.
هه‌ر دیسان ل گۆر یاسا سزایێن عیراقى هاتیه‌ دیارکرن ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ تاوانه‌ د رۆژنامه‌ و چاپکریان یان ب هه‌ر رێکه‌کا راگه‌هاندنێ هاته‌ ئه‌نجامدان ل وى ده‌مى دێ وه‌ک ره‌وشه‌کا توند ئێته‌ هژمارتن.
ل لایه‌کێ ل گۆر یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى ل کوردستانێ وسا هاتیه‌ دیارکرن کو ل سه‌ر رۆژنامه‌ڤانى نابیته‌ تاوان ئه‌گه‌ر نڤێسینه‌ک ل سه‌ر کارێن فه‌رمانبه‌ر، راسپاردیێ ب خزمه‌تا گشتى، که‌سه‌کێ خۆدان ناسناڤێ نووینه‌راتیا گشتى به‌لاڤه‌کر لێ پێدڤى یه‌ نڤێسین ده‌رباز نه‌بیت  چوارچوڤێ کارێ وان و خزمه‌تا گشتى هه‌ر وه‌سا ب ب مه‌رجه‌کى کو پالپشتى ب به‌لگه‌نامان بێته‌کرن. لێ ئه‌گه‌ر نه‌ شیا پالپشتى ب به‌لگه‌نامان بکه‌ت ل وى ده‌مى دى ب سزایێ تاوانا (ناڤشکاندنێ) ئێته‌ سزادان کو سزایێ وێ ل گۆر یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى زیاندانه‌.
ل دویڤ ناڤه‌رۆکا ڤان پێناسه‌ وبه‌ندێن یاسایی ئه‌م دشێین دیاربکه‌ین کو ئه‌و مه‌ترسیا ل سه‌ر هه‌ڤوه‌لاتى پتره‌ ژ یا رۆژنامه‌ڤانى ل ده‌مێ ئاراسته‌کرنا تومه‌ته‌کێ یان به‌ستنا کریاره‌کێ ب که‌سه‌کى ڤه‌، ژبه‌ر ب ئاشکراى د یاسایێ دیاردبیت ئه‌گه‌ر رۆژنامه‌ڤانى تاوانا ناڤشکاندنێ ئه‌نجام دا دێ ئێته‌ زیاندان ل گۆر یاسایێن رۆژنامه‌ڤانى و ئه‌گه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیه‌کى ئه‌نجام دا دێ ئێته‌ زیندانکرن یان زیاندان ل گۆر یاسا سزاییان.

جڤین دان:
جڤین دان ل گۆر یاسایێ ب ڤى شێوازى هاتیه‌ پێناسه‌کرن، هه‌ر گۆتنه‌کا کو لایه‌نێ به‌رامبه‌ر بێشینیت و کارتێکرتنێ ل جهێ وى بکه‌ت و هه‌ستێ وى بریندار بکه‌ت. ئه‌گه‌ر پالپشتى ب بویه‌ره‌کا ده‌ستنیشانکرى ژى نه‌ ئێته‌کرن.  ب گۆتن و به‌لاڤکرنا ڤان ره‌نگه‌ گۆتنا دێ رۆژنامه‌ڤان بیته‌ تاوانبار وکه‌ڤیته‌ به‌ر سزایێن یاسایی.
لێ فه‌ره‌ بێژین کو جوداهى یا دناڤ به‌را ناڤشکاندنێ و جڤین دانێ ئه‌وه‌ کو د ناڤشکاندنێ دا پێدڤى یه‌ رۆژنامه‌ڤان گۆتنێن خۆ ب به‌لگه‌ ب سه‌لمینیت و دڤێت یا ئاراسته‌کری بیت بو که‌سه‌کێ گشتى، لێ د جڤین دانێ دا سه‌ره‌راى جوداهی یا شێواز و جۆرێ  گۆتنێ پێدڤى چ سه‌لماندنا ناکه‌ت یان یا ئاراسته‌کرى بیت بو که‌سه‌کێ گشتى، به‌لکو هه‌ر ده‌مێ جڤین دان ژلایێ رۆژنامه‌ڤانى ڤه‌ هاته‌ ئه‌نجامدان ئه‌ڤجا یا ئاراسته‌کرى بیت بو که‌سه‌کێ گشتى یان نه‌، پالپشتى ب به‌لگان کربیت یان نه‌، ل وى ده‌مى دێ که‌ڤیته‌ به‌ر سزایى.

ناڤزراندن:
ل گۆر یاسایێ چ پیچناسه‌یێن دیار و وده‌ستنیشانکرى نه‌ هاتینه‌ دیارکرن بۆ ڤى زاراڤى، لێ ب گشتى هه‌ر گۆتنه‌کا کو زیان پێدا هه‌بیت و لایه‌نێ به‌رامبه‌ر پێ بێشیت و هه‌ستێ وى بشکێنیت یان ئاست نزمکرنه‌ک تێدا بیت ئه‌ڤچا ب چ شێواز بیت ب ناڤزراندن دهێته‌ نیاسین.

زیانگه‌هاندن ب پێرابونێن ڤه‌کۆلین و دادگه‌هان ڤه‌:
ئاشکرا کرن یان به‌لاڤکرنا هه‌ر پێزانینه‌کێ کو زیانێ ب گه‌هینیته‌ ڤه‌کۆلینه‌کا ب دویماهى نه‌ هاتى یان هه‌ر پێرابونه‌کا دادگه‌هێ ئه‌گه‌ر ژلایێ وان لایه‌نان ڤه‌ رێ ب به‌لاڤکرنا وان نه‌ هاتبیته‌ دان، وى ده‌مى ئه‌ڤ کریاره‌ ب تاوان دئێته‌ هژمارتن و رۆژنامه‌ڤان دکه‌ڤیته‌ به‌ر سزایێن یاسایی.

هاندان ل سه‌ر ئه‌نجام دانا تاوانان:
نابیت نڤێسین و به‌لاڤکرن  ل سه‌ر هاندانا هه‌ڤوه‌لاتیان بو ئه‌نجامدانا تاوان بێته‌ کرن، یان کریارێن تیرورستى یان پشته‌ڤانى و په‌یداکرنا ده‌لیڤان بۆ ئه‌نجامدانا ڤان کریاران بێته‌ کرن ژ لایێ رۆژنامه‌ڤانى و ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ، ئه‌گه‌ر ئێک ژ ڤان خالا هاته‌ ئه‌نجام دان ل وى ده‌مى دێ لایه‌نێ ئه‌نجامده‌ر که‌ڤیته‌ به‌ر لێپرسینێ.

پێشێلکرنا پره‌نسیپێن سۆزناما شه‌ره‌فێ یا فدراسیونا نێڤنه‌ته‌وه‌یی:
سه‌ره‌راى جوداهی یا دناڤ به‌را سۆزنامه‌ و یاسایان دا د بیاڤێ جێبه‌جێکرن و سزادانێ ڤه‌ لێ د یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى ل کوردستانێ سۆزناما شه‌ره‌فێ یا فدراسیونا نێڤنه‌ته‌وه‌یی یا سالا 1958ێ یا راستڤه‌کرى هاتیه‌ پاشبه‌ندکرن ب یاسا ناڤبرى ڤه‌ و هاتیه‌ دیارکرن کو سه‌رپێچى و پێشیلکرنا پره‌نسیپێن سۆزناما ناڤبرى تاوانه‌ و سزا بو هاتیه‌ دیارکرن.
سۆژناما ناڤبرى کۆمه‌کا پره‌نسیپ و ره‌وشت و کریاران ب خۆه‌ڤه‌ دگریت وه‌ک (رێزگرتن ل مافێ جه‌ماوه‌رى ب گه‌هاندنا راستیێ و ڤه‌گوهاستنه‌کا ب باوه‌رى وراسته‌قینه‌ یا نووچه‌یان و به‌لاڤکرنا وان. به‌لاڤکرنا وان نوچه‌یان ئه‌وێن ژێده‌رێن وان دیار، هه‌ر وه‌سا گرتنا رێکێن ره‌وا بو بده‌ستڤه‌ئینانا پێزانینان. هه‌مى شیانێن بێنه‌ مه‌زاێختن بو راستڤه‌کرن و راستکرنا پێزانینێن به‌لاڤکرى کو دیت نه‌ د هویربینن و دخراپکارن، نابیت رۆژنامه‌ڤان ڤان کریاران ژى ئه‌نجام بده‌ت لخۆگورین و شروڤه‌کرن ب نیاز خراپى، دره‌وژکیستکرن، تانه‌لێدان، ناڤشکاندن، تومه‌تبارکرنا بێ بنه‌ما، رازیبوون ب وه‌رگرتنا به‌رتیلا  پێخه‌مه‌ت به‌لاڤکرنێ یان ڤه‌شارتنا پێزانینان … و گه‌له‌کێن دى).

ل دوماهیێ ژى فه‌ره‌ بده‌ینه‌ دیارکرن کو هه‌ر نڤێسینه‌ک یان کریاره‌کا ل گۆر یاسایێن رۆژنامه‌ڤانى هاتیه‌ هژمارتن ب تاوان ئه‌گه‌ر ل ده‌رڤه‌ى هه‌رێمێ ژى هاتبیته‌ ئه‌نجام دان نابیت بێته‌ ڤه‌گوهاستن بو ناڤ هه‌رێمێ یان بێته‌ وه‌رگێران و سه‌ر ژ نوى بێته‌ به‌لاڤکرن. ل وى ده‌مى دێ هه‌مان سزا و تاوان ل سه‌ر ئێته‌ سه‌پاندن هه‌ر وه‌کى نه‌ ل ده‌رڤه‌ى هه‌رێمێ هاتیه‌ ئه‌نجام دان.

سزادانێن رۆژنامه‌ڤانى:
ده‌رباره‌ى سزادانا رۆژنامه‌ڤانى، ل گۆر یاسایێن رۆژنامه‌ڤانى یێن کارپێکرى ل هه‌رێما کوردستانێ دوو جۆرێن سزادانا دئێنه‌ دیتن ئانکو هاتینه‌ دیارکرن، ئه‌وژى سزادانێن کارگێری و سزادانێن دادوه‌رى نه‌.

سزادانێن کارگێرى
ل گۆر یاسا سه‌ندیکا رۆژنامه‌ڤانێن کوردستانێ – عیراق ب یا راستڤه‌کرى هنده‌ک سزا و پێرابونێن کارگێرى ل سه‌ر رۆژنامه‌ڤانى دهێنه‌ سه‌پاندن ل ده‌مه‌کى ئه‌گه‌ر هات و رۆژنامه‌ڤانى ئه‌رکه‌ک ژ ئه‌رکێن کارى بجهنه‌ئینان یان ب ره‌فتاره‌کا ب وى ئاواى ئه‌نجام دا کو ژ سنورێن پیشه‌یێ رۆژنامه‌ڤانیێ ده‌ربازبوو، یان کاره‌ک ئه‌نجامدا کو کار پێ نزمکرن بیت یان به‌لگه‌نامه‌یه‌کا نه‌ دروست ئانکو سه‌خته‌ پێشکێشی سه‌ندیکایێ کر یان سه‌رپێچیا فه‌رمانێن به‌نده‌ک ژ به‌ندێن یاسایێن کارپێکرى یێن گرێداى رۆژنامه‌ڤانیێ کر، دێ ب ته‌مبیکرنێ ئێته‌ سزادان ژلایێ لژنا رێککاریێ ڤه‌ کو ل گۆر بنه‌مایێن دیارکری د یاسا رێککاری یا فه‌رمانبه‌رێن ده‌وله‌تێ یا کارپێکری ب ڤان سزایێن ل خوارێ دێ ئێته‌ سزادان:
– ئاگه‌هکرن: ب نڤیساره‌کێ دێ ئاراسته‌ى رۆژنامه‌ڤانى ئێته‌ کرن و تێدا دێ سه‌رنجا وێ راکێشن ل سه‌ر وێ کریار یان ره‌فتارا ژلایێ رۆژنامه‌ڤانى ڤه‌ هاتیه‌ ئه‌نجام دان. کو تێدا داخاز ژێ دهێته‌ کرن کو ئه‌و ره‌فتار د پاشه‌رۆژێ دا نه‌ ئێته‌ دووباره‌کرن ڤه‌.
– هۆشدارى:  د ده‌مێ دووباره‌بوونا وێ سه‌رپێچی یا رۆژنامه‌ڤان پێ هاتیه‌ (ئاگه‌هدارکرن) وه‌ک سزایه‌کێ کارگێرى ، رۆژنامه‌ڤان دێً ئێته‌  هوشداریکرن ب نه‌ دووباره‌کرنێ.
– نه‌هێلانا ئه‌نجامدانا کارى بۆ ده‌مێ نه‌ پتر ژ ساله‌کێ.
– لادانا به‌روه‌خت: ب ژێبرنا ناڤێ وى د تۆمارا گشتى دا و نابیت دوباره‌ ناڤێ وى بێته‌ تومارکرن تا بۆرینا دوو سالان.
سزایێن ل سه‌رى دیارکرى ناهێنه‌ بجهئینان ل سه‌ر رۆژنامه‌ڤانى، تاکو نه‌ ئێنه‌ په‌سه‌ندکرن ژلایێ جڤاتا سه‌ندیکایێ ڤه‌. و رۆژنامه‌ڤانێ سزادای مافێ نه‌رازیبوونێ یێ هه‌ى ل سه‌ر وان بریارێن جڤاتا سه‌ندیکایێ یێن تایبه‌ت ب قه‌ده‌غه‌کرن یان لادان ژکارى ل دادگه‌ها پێداچوونێ دده‌مێ پازده‌ رۆژان دا ژ رۆژا پێراگه‌هاندنێ ب بریارێ و سزا ناهێته‌ بجهئینان تاکو پله‌یا بنبر وه‌ردگریت.
ژلایه‌کێ دى ڤه‌ وه‌ک سزادانه‌کا کارگێرى، ناڤێ رۆژنامه‌ڤانى دئێته‌ ژێبرن ژ تومارێن سه‌ندیکایێ ئه‌گه‌ر رۆژنامه‌ڤان ب سزایه‌کێ ئازادى به‌ند هاته‌ دادگه‌هکرنێ ل که‌تن یان تاوانه‌کا نه‌ سیاسی، و ل ده‌مێ دهێته‌ دادگه‌هکرن ب تاوان یان که‌تن یا تێکده‌را شه‌ره‌فێ دیسان دێ ناڤێ وى ژ تۆمارا گشتى دێ ئێته‌ ژێبرن  و نابیت جاره‌کا دى بێته‌ تۆمارکرن ڤه‌.
هه‌ر وه‌سا بۆ ده‌زگه‌هێ رۆژنامه‌ڤان لێ کاردکه‌ت ژى هه‌یه‌ هنده‌ک پێرابونێن کارگێرى به‌رامبه‌ر رۆژنامه‌ڤانى ئه‌نجام بده‌ت ئه‌گه‌ر  په‌یره‌وێ ده‌زگای و گرێبه‌ستا دناڤ به‌را وان دا هاتیه‌ به‌ستن رێ بده‌تێ.

سزایێن دادوه‌رى
زێده‌بارى سزایێن کارگێرى سزایێن دادوه‌رى ژى هه‌نه‌ بو وى رۆژنامه‌ڤانى یێ زێده‌گاڤى و پێشیلکرنا یاسایان بکه‌ت. ل گۆر یاسایێن گرێدایی بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانیێ هنده‌ک سزا و به‌ند بو رۆژنامه‌ڤانى هاتینه‌ دیارکرن کو رۆژنامه‌ڤان ل گۆر وان دهێته‌ زیاندان.
ل گۆر یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى ل کوردستانێ هنده‌ک ره‌وش و کریار هاتینه‌ دیارکرن ئه‌گه‌ر هات و هه‌ر رۆژنامه‌ڤانه‌کى یان رۆژنامه‌کێ سه‌رپێچیا وان ره‌وشا کر یان ئه‌و کریار ئه‌نجام دان دێ هێنه‌ زیاندان ب کۆژمه‌کێ پاره‌ى کو  دناڤ به‌را ئێک ملیون تا پێنج ملیون دینارا دایه‌. ئه‌و کریار و سه‌رپێچى و زێده‌گاڤیێن هاتینه‌ دیارکرن ئه‌ون یێن ل سه‌رى مه‌ دیارکرین.
ده‌رباره‌ى وێ رۆژنامێ یان ده‌زگه‌هێ راگه‌هاندنێ ئه‌وێ وى بابه‌تێ وان خالانیێن کو ب تاوان دئێنه‌ هژمارتن ب خۆه‌ڤه‌ دگریت به‌لاڤه‌بکه‌ت سزادانا وێ پتره‌ ژ یا رۆژنامه‌ڤانى. زیاندانا بو رۆژنامێ هاتیه‌ دیارکرن ل گۆر یاسایێ دناڤ به‌را پێنچ ملیون هه‌تا بیست ملیون دینارا یه‌.
زێده‌بارى وێ چه‌ندێ ئه‌گه‌ر هات ئه‌و کریار دوباره‌ بوو ئانکو د ده‌مێ ڤه‌گه‌ریانێ دا بو دادگه‌هێ هه‌یه‌ زیاندانێ پتر لێ بکه‌ت لێ ب مه‌رجه‌کى کو نه‌ پترى دووجارکیێ کۆژمێ زیاندانا د یاسایێ هاتیه‌ دیارکرن.
هه‌ر وه‌سا رۆژنامه‌ و کۆڤار هاتیه‌ پێگریکرن کو  راستڤه‌کرنا پێزانینان یان به‌رسڤدانا رۆژنامه‌ڤانى به‌لاڤه‌بکه‌ن ئه‌گه‌ر نه‌ دێ هێنه‌ زیاندان ب کۆژمه‌کێ پاره‌ى کو کێمتر نه‌بیت ژ ئێک ملیون دینارا تا دوو ملیون دینارا.

ژێده‌ر:
– یاسا هژمار (25) یا سالا 2007ێ یاسا کارێ رۆژنامه‌ڤانى ل کوردستانێ.
یاسا هژمار (4) یا سالا 1998ێ یاسا سه‌ندیکا رۆژنامه‌ڤانێن کوردستانێ یا راستڤه‌کرى.
– یاسا هژمار (10) یا سالا 1993ێ یاسا چاپکریان یا هه‌رێما کوردستانێ یا راستڤه‌کرى.
– یاسا هژمار (111) یا سالا 1969ێ یاسا سزایێن عیراقى.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.