بنەمایێن فەلسەفی بۆ تێگەهێ مافێن مرۆڤی

2012-12-10

محەمەد سەبیلا

وەرگێران، حکمت زێوکی

تێگەهێ مافێن مرۆڤی ل رۆژئاڤا بەرەف دوو ئاراستەیێن مەزن دچیت: یا ئێکێ ئەزموونێن سیاسیێن رۆژئاڤا کو پێکهاتینە ژ بەرهنگاریا حوکمێ تاکرەوى ژ بۆ سنووردارکرنا دەستهەلاتێن بەرفرەهـ، نموونا بەرچاڤ بۆ ڤی ئاراستەى، هەڤڕکیا ل ئنگلەترا بوو ژ بۆ سنووردارکرنا دەستهەلاتێن کەنیسێ و حوکمێ وێ یێ تاکرەوى ب ئارمانجا ژێستاندنا هندەک مافان بۆ خەلکی هەروەکو د پەیمانا (ماگنا کارتا)  (Magna-Carta)، هەروەسا پرۆسەیا رزگارکرنا ئەمریکا و پەیمانا وێ دەرکری، پاشی شۆرەشا فرەنسی، و شۆرەشا رۆسی و..هتد.
ئاراستەیێ دووێ ئجتیهادێن رۆناکبیر و دیتنێن فەیلەسوفانە، بگرە ژ سەردەمێ ئەگریکی، رۆمانی و ئیسلامێ، پاشی سەردەمێ نوی ل رۆژئاڤا کو فەلسەفا رۆناهیێ ب مامۆستایێ سەرەکی دزانیت. و ئەڤ ئجتیهادێن هزری کو مینا تاقیگەهەکێ بوون کو بەحسێ مافێن مرۆڤی تێدا هاتیەکرن، نە پشکداریەکا گرتی بوو د کڤانێ دیرۆکێ دا، بەلکو ژ ئالیەکی هزرەک بوو د ڤان هەڤڕکی و گهۆرینان دا و ژ ئالیێ دى رۆناهی و رێنمایەک بوو. لەورا دى جۆرەکێ سڤکاتیێ بیت هەکە بێژین مافێن مرۆڤى کچا ئەزموونا دیرۆکی یە، هەتا کو ئەڤ هزرە ژ وێ بووینە یان بەرۆڤاژی بیت، هەر تێگەهێ ئازادیێ و مافان ئەڤ مافێن راستەقینە د دیرۆکێ دا پەیدا کرینە، و رەنگە ئەڤرۆ ئەڤ شێوازە زانستێن مرۆڤی ژی دەرباز کریە. ئاها ل ڤێرێ ئەم شێین بێژین کو تێگەهێ مافێن مرۆڤى د کڤانێ دوو ئەزموونێن دیرۆکیێن درێژ دا هاتیە ئازراندن، ئەزموونا کەتواری و ئەزموونا هزری، و رەنگە ئەڤەژی سڤکاتی بیت هەکە مرۆڤ ئالیەکێ ڤێ گەنگەشا دیرۆکیا گەرم ژ ناڤ ببەت. دەربارەى تاقیگەها هزری، بۆ نموونە ئەم دێ بێژین تێگەهێ مافێن مرۆڤى ژ ئەنجامێ گهۆرینێن هزری یێن مەزن هاتیە، وەکو وان یێن ل دەستپێکا  چەرخێ پازدێ ل ئورۆپا روی داین، ئەو چەرخێ کەفتیە د ناڤبەرا دووماهیا چەرخێن ناڤین و چەرخێن نوى دا، هەردەم دبێژنە ڤان ڤەگوهاستن و گهۆرینان وەرارا دەستپێکی بۆ پێشڤەچوونا ئورۆپا، و شوینوارێن وێ یێن مەزن یێن ڤەکری ئاشکراکرنا (جیهانا نوی) یە، و دەستپێکرنا پێشکەفتنا ئورۆپی یە (La Renaissance) ل ئیتالیا و چاکسازسیێن ئایینی کو (لوسەر) (M.Luther) ڤەکری.
ژ ئەنجامێ ڤان هەرسێ بوویەرێن مەزن ڤەگوهاستنێن دینامیکی یێن مەزن ل سەر ئاستێ هزری رۆی دان، و دەلیڤەکا هزری و رەوشەنبیری بۆ تێگەهێ ماف و یاسادانانێ دیار کریە، و ڤی کارێ تەشریعی و مافى یێ تێوری ب چەند ئاراستەیان هێدى هێدى چوو د ناڤ تێگەهێ مافێن مرۆڤى دا. شینوارێن مەزنێن ڤێ دەلیڤا رەوشەنبیریا سەردەم، هەستەکێ مرۆڤی دایە مرۆڤان، ئەڤجا چ گرێدای مرۆڤی بیت یان ژی عەقل و ئیرادە و حەزێن مرۆڤى بیت، بێگومان مرۆڤ بکەرێ (فاعل) سەرەکی یە د زانین و سرۆشتێ دیرۆکێ دا، ئەڤجا دگەل ڤێ ڤەگوهاستنا ستراتیژی د سەنتەرێ مرۆڤى و هەست و رۆلێ وی دا، ڤەگوهاستنەکا پێنگاڤ پێنگاڤ و ئێکلاکەر د زانینێ دا پەیدا بوویە، ب ئاوایەکی ژ زانینا خەیال و خۆیەتی بهایی و رەوشتی بەرەف زانینا زانستی و هەلویستی و ئامیری و تەکنیکی هاتە ڤەگوهاستن. ئەڤجا ئەڤ زانینا زانستی و تەکنیکی دێ شێوازەکێ تەکنیکی ل سەر زانینا زانستی زێدەکەت و دێ شێوازەکێ زانستی دەتە مرۆڤی کو زانین و پێزانین د هەمی وارێن مرۆڤى دا هەبیت.
مادێ سیێ ڤان ڤەگوهاستنێن کویر ژێگرتی سرۆشتە، ئەڤ ڤەگوهاستنە پێکهاتیە ژ ڤەگوهاستنا جوانیا ژیانێ یا بها لاواز بۆ هزرکرنەکا بیرکاری بۆ سرۆشتی، ئانکو زانستێ سەردەم ڤەکۆلینێن جۆراوجۆر کو ل سەر سرۆشتی دیار دبن دویر دئێخیت، ئاها ئەڤ ئێکە هزرکرنا بیرکاری بۆ سرۆشتی بەرفرەه دکەت هەروەکى (گالیلو)ى دەربرین ژێکری، کو دبێژیت پرتووکا سرۆشتى ب زمانێ بیرکاریی هاتیە نڤیسین، یان سرۆشت ب زمانێ چوارگوشەیان دئاخڤیت، یان ژی سرۆشت ب زمانێ سێگوشە و چوارگوشە و رێژە و پەیوەندیان دئاخڤیت.
ل گۆر وێ بەراوردیێ تێگەهێ دیرۆکی وەکو زەڤیەکا تێکەلا بوویەران بوویە، پشتى هینگێ رامانا دیرۆکێ گرنگی ل سەر شێوازێن جۆراوجۆرێن سەدەمێن بوویەران کریە، کو رۆلێ مرۆڤى د ڤان کریاران دا ب ئیرادا وى بوویە یان ژی بێی ئیرادا وى بوویە، کو ئەڤ یەکە ب “هەڤڕکیا دیرۆکی” هاتیە بناڤکرن.
ئەڤا ل دووماهیێ هزرەکە بۆ دیرۆکا مرۆڤی و وەکو راکێشانەکێ یە و گەلەک ئالی کارتێکرنێ ل سەر دکەن و ئالیێن بکەرێن مرۆڤی ئاراستە دکەت و سرۆشت ژی ژ وێ راکێشانێ خلاس نابیت، و ئەڤە هزرکرنا سەردەمان ژی ڤەدگریت، نەوەکو لڤینەکا لولەبی یان بازنەیی، بەلکو لڤینەکا درێژە و سەردکەڤیت.
ئەڤ دەلیڤا رەوشەنبیریا نوى هەمی وار و ئالی ڤەگرتن و ب رۆهن و ئاشکرا ناڤ بۆ دانان، هەتا کو وارێ تەشریعی و فەلسەفا راستەقینە ژی ڤەگریت.
ئەڤ ئاراستە ژ مگرتیەکا (فرچیە) سەرەکی پێک دهێت کو دبێژیت تێگەهێ مافێن مرۆڤی ل سەردەمێ نوى دیار بوویە، لێ ئەڤ مگرتیە هەتا نها جهێ ناکۆکی و گەنگەشێ یە، ب ئاوایەکی کو عەبدینی ل سەردەمێن کەڤن یا رەوا بوو، هەتا کو توندرەویا ئایینی و مەزهەبی و لاوزاکرن و نەهێلانا ژنان ژی هەبوو، و ب دیتنەکا سڤک تەماشەى زارۆیان دکر و..هتد. زێدەباری کو پرانیا ئایینان و نەمازە ئایینێن ئاسمانی پێنگاڤ هاڤێتن کو مرۆڤاتیێ ژ عەبدینیێ و وان ئاستەنگان قورتال بکەن، و هەستا مرۆڤى پێشخست، ئەڤجا ڤەگوهاستنا ئازادی و مافێن تاکی و گرۆپان ژ بازنێ رەوشتی بۆ فەرمانگەهەکا قانوونى ، شنوى ل دەستپێکا چەرخێ هەڤدێ میلادی دەست پێ کر، هەروەسا چەرخێن کەڤن داخوازا رەوشت و وەکهەڤیێ و برانیێ و پاراستنا رۆمەتا مرۆڤى و تشتێن جوانێن رەوشتی دکر، ئەڤجا چ ل گۆر تێکستێن ئایینى بیت یان ل گۆر کولتۆرێ ئەدەبیێ مللەتان بیت، لێ کەتوار یێ پێکهاتی بوو ژ دویرخستن و نەوەکهەڤی و بچویککرن و سڤککرنێ. هەتا قانوونا مەدەنى (Jus civile) کو دەرکرنەکا رۆمانی یا رەسەنە، تێگەهەکێ وەسا نەزانی بۆ تێگەهێ مافێن مرۆڤى. (1)
باشترین دیرۆکزانێن هزرا مافپەروەریێ رێکەفتینە کو تێگەهێ مافێن مرۆڤی ژ تێگەهێ قانوونا سرۆشتی (Droit naturel) هاتیە، یان مافێن مرۆڤی رەسەناتیا خوە د مافێن سرۆشتی دا دبینیت. لێ رەنگە نێزیککترین ئاماژە بۆ تێگەهێ مافێن مرۆڤى بۆ سێ تایان بزڤڕیت:
•    هزرا ئازادی و ئازادیان.
•    هزرا رێکخستنا جڤاکی.
•    هزرا مافێ سرۆشتی.
ئەڤ تایە یان ئەڤان هەرسێ ئاراستەیێن مەزن خالا دەستنیشانکرنا تێگەهێ مافێن مرۆڤی دانا، بەلکو تایێ ئێکێ و دووێ ل داویێ دچنە سەر تێگەهێ مافێ سرۆشتی، و پشکداریێ د پەیدابوونا بیردۆزا تێگەهێ مافێن مرۆڤى دکەن، لەورا رێرەوا مافێ سرۆشتی رێکا سەرەکییە ژ و بۆ تێگەهێ مافێن مرۆڤی، ئەڤجا ل ڤێرە دەمێ ئەم بەحسێ رەسەناتی یان (رهێن) فەلسەفا مافێن مرۆڤی دکەین،  پێدڤیە جوداهیێ د ناڤبەرا رهێن هزری و بنەمایێن هزری دا بکەین.
لێکۆلینا رهێن هزری بەرێ مە ددەتە وێ یەکێ کو ب پێرابوونەکا ژ جۆرێ ئارکیولۆژیا مافێن مرۆڤی رابین، کو بزانین، چاوا، کەنگی و ل کیڤە وەرار کریە و پێشکەفتیە، ل دەمەکی کو لێکۆلینا بنەمایێن هزری بەرێ مە ددەتە وێ یەکێ کو ل دویف ئارکیولۆژی و کرۆنولۆژیا ڤان تێگەهـ و هزران نەچین، بەلکو مە ئاراستە دکەت کو ل دویف بنەما و بەگراوندێن وێ یێن فەلسەفی بچین. هەرچەندە ب ئاوایەکێ پشکی ئەم ب ڤێ ئێکێ رابووینە، دەمێ مە بزاڤکری د کڤانێ هزرا ئورۆپی دا خوە نێزیکی هندەک ڤەگوهاستنێن هزریێن مەزن بکەین، ل گۆر ڤێ یەکێ ئەم دشێین گرێدانەکێ دگەل ئەڤا مە بەحسکری چێ کەین و ئاماژێ ب بنەمایێن هزری یێن مەزنێن مافێن مرۆڤى بکەین کو هەتا رادەکا زۆر ئەو فەلسەفا رۆناهیێ یە. ئەڤە کو مافێن مرۆڤی د کڤانێ هەڤڕکیا رۆناهیێ دا ل دژی زۆرداریا دەستهەلاتان ل چەرخێ هەژدێ پەیدا بووینە. (2)
ئەو روحا د ناڤ تێگەهێ مافێن مرۆڤی دا روحەکا رۆناهیێ یە، ئەڤجا بنەمایێن فەلسەفا مافێن مرۆڤی ئەڤەنە: (عەقلی، مەشروعیا دیرۆکی، هەڤڕکیا تاکی، رەوشا قانوونى)، ئەڤ بنەمایە وەکو شەنگستەکێ هزری نە بۆ مافێ سرۆشتی، و رێکخستنا جڤاکی  و بنەمایێ وەکهەڤیێ و ئازادیێن سەرەکی بۆ مرۆڤی. ئەڤ گوتنە وەکو سیستەمەکێ ئیرتوازیە هەر ئێک دچیتە سەر ئێکێ، و هەرگوتنەک گوتنێن دی دگریت، ئانکو وەکو سیستەمەکێ هزریێ دەرکرنا کاکلا مافێن مرۆڤییە. و هەر تێگەهشتنەک یان گوتنەک بۆ مافێن مرۆڤی بهێت، کڤانێ دیرۆکیێ رەسەن بەرچاڤ ناهێتە وەرگرتن، ئەڤ ستوونە ژی دێ کێماسی تێدا هەبیت، چونکی راستیا وێ کۆمەکا هزرایە ل سەر شەنگستەکێ سەردەم هاتیە دروستکرن.
رەنگە هندەک گلەیێ بکەن و بێژن ئەڤ بنەمایە د رێکەفتنەکێ دا ل ژێر شرعیەتا دەستهەلاتێ پێکهاتینە یان ژی د سەروەریا قانوونێ دا، کو دەربرینا سەروەریا قانوونیە بۆ ئیرادا گشتی، یان ژی دبەلاڤکرنا بیروکا وەکهەڤیێ دا کو بیروکەیەکە ژ ئالیێ فەلسەفی ڤە گرەنتیا کۆمەکا مافان دکەت، و تنێ وەکو “خەونێن جوان مایە” و وەها دیار دبیت کو تشتەکێ دی یە وەکو باشترین فەیلەسوف ددەرحەقێ رەوشەنبیریا فرەنسیا سەردەم دا دبێژیت و ل ڤێرێ مەبەستا من (میشیل ڤیللی) (M. villey) یە. لێ هوسا دیارە کو ئەو گوتنێن مافی و سیاسی بەردەوام د ناڤبەرا ئایدۆلۆژیا و یوتوبیا دا مایە. ئەڤە ژ ئالیەکی ڤە درویشم و نموونەیەکا مەزنە، لێ نە نموونەکا سیاسی بوو، لێ هێدی هێدی مادەیێن کارا د سیستەمێ تەشریعی و سیاسەتا رۆژئاڤا دا پێک ئینان، هەروەسا هەر ژ سەردەمێ رۆناهیێ وەرە، بەردەوام باوەریێن یەقینی د ئایدۆلۆژیا سیاسەت و تەشریعا رۆژئاڤا دا پێک ئینان، (3).
* ماف وەکو ئازادیانە: ئازادی مافێ ئێکێ یە و ئەو نەژادێ هەر مافەکی یە:
نە تشتەکێ ژ نیشکەیی یە کو بریارا (1789) ل دۆر (مافێن مرۆڤى و وەلاتیان) دبێژیت، ل پێشیا هەر مافەکی ئازادی یەکەمین مافێ مرۆڤی یە، ئەڤجا بریارا نیڤدەولەتى یا مافێن مرۆڤى وەکو شەریعەتەکێ سیاسی یە بۆ سەربەستیێ (4). بەلکو ل دووماهیێ مافێن دی هندە ئازادینە، بۆ نموونە مافێ مولکداریێ و مافێ ژیانێ ل وەلاتی، و ئەڤ هەردوومافێن شەنگستەیی یێن پێکئینانا دەولەتێ رێکخستنا سیاسی، ب راستەقینە دوو بنەمایێن ئازادیێ نە(5). ئەڤجا ئالیەکێ مەزنێ مافێن مرۆڤى ئازادینە، یان ژى کۆمەکا ئازادیانە د مافێن تاکەکەسی دا کۆم دبن، هەروەکو پەیمانێن نیڤدەولەتى دەربرین ژێکری و تایبەتى بریارا (1789) (6).
ئەڤ ئازادیە ب شێوازێ ریکلامی هاتینە دارێشتن و پێگیریکرن زێدەتر پێگیریەکا رەوشتی یە ژ وێ کو پێگیریەکا قانوونی بیت، و هێدی هێدی بوونە ژێدەرێ تەشریعێن نیڤدەولەتى و نیشتمانی کو هەمی ئاستێن بەدەنێ جڤاکی ڤەدگریت، (ئازادیێن د وارێ کارێ سیاسی دا، ئازادیێن د وارێ ئابووری دا، ئازادیێن د وارێ رەوشەنبیری دا و ئازادیێن د وارێ هزری دا). ئەو تشتێ دبێژنێ مافێن ئازادیان (Droits-Libertes) هەمبەری مافێن دهێنە دان (Droits-creances) کو ل دووماهیێ دبیتە ئازادیا کارێ سیاسی، ئازادیا کارێ ئابووری، ئازادیا کارێ رەوشەنبیری و ئازادیا کارێ هزری. ل هەمان دەمی ئەڤە نە ئازادیێن ئێکلانە، بەلکو بنەما و ریکلام و پەیمانێن نیڤدەولەتى و قانوونێن ناڤخۆیی ڤان ئازادیان کونترۆل دکەت و هندەک مەرج و سنووران بۆ بجهئینانا وان ددانیت، لێ مافێن مرۆڤی ئەون کونترۆلا ئازادیێن ئێکلا دکەن د حالەتێ مگرتی دا: حالەتێ سرۆشتى، چونکی هەکە ئازادی د حالەتێ سرۆشتى دا مافەکێ سرۆشتیێ ئێکلایێ مرۆڤی بیت، هەروەکو قوتابخانا حەژێکرنا سرۆشتی دبێژیت، ئەڤ ئازادیە بەرەف مرنێ و کوشتنێ دزڤڕیت، لەورا پێدڤیە د حالەتێ جڤاکی دا بهێتە کونترۆلکرن. داکو ژ حالەتێ شەڕی و کوشتنێ بدەرکەڤیت بۆ حالەتێ تفاقێ و تەناهیا جڤاکی، و رەنگە ئەڤە ئەو تێگەهە یێ د گوتنا (هیگل)ی، دا کڤانکری کو دبێژیت (بیروکا ئازادیێ د هەبوونێ دا نابیت ئیلا د کەتوارێ دەولەتێ دا) (7).
گرەنتیا مافێن مرۆڤی وەکو خوە، رەوشتی و تەشریعی دهێتەکرن، و ئەو راگرتن پشککرنا ڤان ئازادیانە د کڤانێ رێکخستنا جڤاکی دا، کو ژ نموونەکا رەوشتی بۆ کەتوارەکێ تەشریعی بهێتە ڤەگوهاستن.
ئەرێ چ نهێنى یا زێرین د ڤی جهی دا هەیە کو ئازادیێ ل سەردەمێ نوو بدەستخستی؟، هەتا وێ رادێ کو بەرفرەهـ بوویە و رهێن خوە ڤەداینە و بۆ مرۆڤى وەکو پێناسەکێ لێهاتیە، بەلکو مافەکێ سەرەکیێ مرۆڤی و گرەنتیکرنا راستەقینەیا هەمی مافێن دی یە (8). بیروکا ئازادیێ پارچەکا سەرەکیە ژ ئایدولۆژیا هەڤڕکیا مرۆڤی کو دەلیڤا هزرکرنێ د پیرۆزیا مرۆڤی دا بۆ چەرخێ پێشکەفتنێ خۆش کر، ئەو پیرۆزیا کو ئایینێن ئاسمانی تێکەستى ل سەر کری، وەکو دهێتە گوتن (خودی مرۆڤ ل دویف وێنەیێ خوە چێکریە، و ل دویف شێوازێ خوە) هەر وەکو مەسیحیەت دبێژیت (9)، هەروەسا مرۆڤ خەلیفێ خودێ یە ل سەر عەردی هەروەکو ئیسلام دبێژیت، هەتا کو گەهشتیە وێ رادێ کو مرۆڤ بوویە فاکتەرەکێ سەرەکی و کارا د دیرۆکێ دا، کو ئەڤ مرۆڤە ئافراندیەکێ خودان شیان و ئیرادەیە ل سەر کریاران، ئەڤجا عەقل، ئیرادە، ئازادی سێ بنەمایێن سەرەکینە کو بۆ مرۆڤی گرنگی پێ هاتیەدان. لەورا ئەم دبینین هەکە هەڤرکیا مرۆڤی کەساتیا مرۆڤەکى گەهاندە گوپیتکێ، دێ ئازادیێ دەنە پال وی کەسی، ل چەرخێن نوو (هیگل)ی، ئەڤ گرێدانا د ناڤبەرا کەساتی و ئازادیێ دا ب تێروتەسەلی شرۆڤەکریە، و ب دیتنا وی کەساتى و ئازادیێ چ جوداهیا خوە نینە، هەتا (هابر ماس) بنەمایێن کەساتیێ ب ئازادی و هزرکرنێ شرۆڤە دکەت (10). ل ڤێرە (هیگل) تنێ ل سەر تێگەهێ ئازادیێ نائاخڤیت، بەلکو بەحسێ “مافێ ئازادیا کەساتی” دکەت، ل گۆر وێ یەکێ کو خالەکا سەرەکی و ئێکلاکەرە کو ئالۆزیێن سەردەمێن نوو ژ سەردەمێن کەڤن جودا دکەت(11)، هەتا کو دگەهیتە وێ رادێ کو بێژین پێدڤیە ژ نها دەست پێ بکەت، ئانکو ژ سەردەمێ (هیگل)ى، ب خوە دەست پێ بکەت و هەمی وارێن ژیانا مرۆڤاتیێ ئێکگرتى بن. هەروەسا (ماف، مولکیە و رەوشت، حکوومەت، دستوور) پێدڤیە ژ ڤى دەمی ژ بنەمایێن گشتى دەست پێ بکەن کو گونجای بن دگەل تێگەهێ ئیرادا ئازاد، ئانکو بۆ بنەمایێ خویەتیێ (12). ئەم ل سەر هندەک رەئیێن (هیگل)ی،  راوەستیاین، کو ل دۆر پرسا ئازادیێ داین، چونکی (هیگل) ئەو فەیلەسوفە کو رێرەوا داستانا ئازادیێ د دیرۆکا رۆژئاڤا و مرۆڤاتیێ دا بەرقرار کری و ئەڤ ئاخفتنە ب سەردەمێن نووڤە گرێدایە، هەروەسا ئەوی شرۆڤەکر کو دیرۆکا مرۆڤاتیێ هێدی هێدی بەرەف ئازادیێ ڤە دچیت. ل رۆژهەلاتێ ئێک مرۆڤێ ئازاد هەبوو، ئەو ژی یێ زالم بوو، و ل ئەگریک و رۆما هژمارەکا مرۆڤێن ئازاد دیار بوون. و ل جیهانا سەردەم هەر چ نەبیت هەمی هەمبەری خودێ ئازاد بوون، ئەڤجا دگەل چاکسازیا ئایینى و شۆرەشا فرەنسی کو ئەلندەکا گەش پێکئینا، هەموو خەلک ئازادبوون (13). و هەکە (هیگل)ی، چاڤدێریا بهایێ ئازادیێ ل جیهانێ کربیت، لێ ئەو نەکەسێ ئێکێ بوو ئەو ئێک کری، بەلکو سەرفەرازیا وى بۆ گرێدانا ئازادیێ ب وان گهۆرینان دزڤڕیت کو ل سەردەمێ نوو رۆی داین، هەروەسا ئەو گرێدانا ب سیستەمێ جڤاکی و دەولەتێ ڤە کری (14). ئەم چەندین شێوازێن جودا جودایێ خۆرتبوونا ئازادیێ ل دەف هەمی فەیلەسوفا دبینین کو هزر د گهۆرینێن سەردەمێن نوو دا کری، و ژ دیارترین وان فەیلەسوفان (جان جاک رۆسۆ) کو ئازادیێ ب سالوخەتەکێ سەرەکیێ مرۆڤی وەسف دکەت و مافەکە نابیت بهێتە ژ دەستدان، هەتا وێ رادێ کو هەکە مرۆڤ دەست ژ ئازادیا خوە بەردەت، هەروەکو دەست ژ سالۆخەتێ مرۆڤاتیێ بەرددەت، و ژ مافێن مرۆڤی و ئەرکێن وی (15).
* بیروکا رێکەفتنا جڤاکی:
ماف وەکو دەستکەفتی د تێکستەکێ پەیمانەکێ دانە، زێدەباری کو بیروکا رێکەفتنا جڤاکی بیروکەیەکا مگرتیە زێدەتر کو یا کەتواری بیت، یان ژی وەکی دبێژن “چ گرێدان ب کەتواری ڤە نینە” لێ رۆلەکێ ئێکلاکەر هەبوو د ڤەگوهاستنا دیتنا کەنیسێ دا بۆ جڤاکی و دەستهەلاتێ. کو دیتنەکە وەرارا جڤاکی بۆ حەزکرنا خودای دزڤرینیت، هەروەسا رەوابوونا دەستهەلاتێ بۆ مافێ خودایی دزڤرینیت، و ب دیتنا سرۆشتى کو هەردووکا پێکڤە بۆ سرۆشتى دزڤرینیت، کو زڤراندنا وەرارا جڤاکی و دەستهەلاتێ بۆ کریارێن مرۆڤی، وێ رامانێ ددەت کو بۆ کریارێن مرۆڤى دزڤریت، ئانکو ژ ئالیەکی بۆ مرۆڤى و ژ ئالیەکی ڤە بۆ ئیرادا مرۆڤی دزڤرن، ئەڤجا ئیرادا تاکان جهێ ئیرادا هندەکێن دی گرت، کو رەنگە ئیرادا تاکان شەنگستە و نەژادێ ئیرادا کۆم بیت.
ب دیتنا رۆناکبیران بیردۆزا رێکەفتنا جڤاکی بوویە قوربانی پێشکەفتنا بیردۆزا راستیێ، یان نەژادێ خودایی کو کەنیسە پشتەڤانیا وێ دکەت، (بوفندورف) (pufendorf)، کو ئێکە ژ ستوینێن قوتابخانا مافێ سرۆشتى، کو بەشەکێ پرتووکا خوە (مافێ سرۆشتى و مرۆڤ) بۆ نەژاد و بنەمایێن سەروەریێ تەرخان کریە، کو بەشەکێ تایبەتە بۆ رەتکرنا بیردۆزا (مافێ خودایی) کو ژ ئالیێ کەنیسێ ڤە دهێتە پشتەڤانیکرن، و د پەرتووکا (هۆرنیوس) (Hornius) دا ب ناڤونیشان (1664) (De civitate) هاتیە نیشادان. و بیردۆزا مافێ خودایی یا مەدەنی، هەلویستێ کەنیسا کاتولیک هەمبەری پرسا سیاسی نیشا ددەت، هەروەکو ئەم ل دەف شاگردێن (القدیس ئوگستین) دبینین (16). وەکو (سواریس) (Suarez) و (بوسویە) (Bossuet) و گەلەکێن دی. و ئەڤ بیردۆزە پێشخستنا گوتنا (قدیس پۆلس)ی یە “هەمی هێز ژ دەف خودێ دهێت” (17). لێ گەنگەشە و گوتنێن ل سەر ڤێ گوتنێ هاتینەکرن، و بیردۆزا مافێ خودایی ل قووناغا ئێکێ بۆ رێرەوا جوداهیێ ناڤبەرا دەستهەلاتا بلندا خودایی و دەستهەلاتا دونیایێ پالدا، ئانکو ل ڤێرە دیار دبیت کو خودا ژێدەرێ دەستهەلاتا بلندە و رۆلێ مرۆڤی تنێ ئەوە کار د وان تشتێن رۆژانەیێن ژیانێ دا بکەن، نەکو خودا سەرۆک و سەرکردان ددانیت، لێ هەردەمێ ئەڤێن هەنێ ژ ئالیێ خەلکی ڤە هاتنە دانان، ئەو سەرۆک و سەرکردە دێ خوە ل شیرێ خودێ دەن و دێ خوە زالم کەن، ئەڤجا دانانا سەرۆکان ل گۆر رێکەفتنێن مرۆڤی دهێتە ئەنجامدان، هەرچەندە ل دووماهیێ هەر دەستهەلاتا بلند بۆ خودێ دزڤریت (18). بەلێ ل قووناغا دووێ بیردۆزا رێکەفتنا جڤاکێ بەرەف سەرخوەبوونێ چوو، بەلکو ل دووماهیێ بوو ئامیرەکێ ڤەگوهاستن و تێگەهاندنا مرۆڤی. دانەرێن قوتابخانا مافێ سرۆشتی (گرۆتیوس و بوفندورف) رۆلەکێ مەزن د جوداکرنا مافێ سرۆشتی و خوداوەندیێ دا گێرا، و بزاڤێن مەزن کرن بۆ ژێکڤەکرنا پرسا سیاسی و پرسا ئایینى، کو د دیرۆکا هزرا سیاسی دا شۆرەشەکا راستەقینە دروستکر، کو شیان دەولەتێ ژ زالبوون و شیرەتێن کەنیسێ رزگار بکەن (19).
مافپەروەرێ هولەندی (گرۆتیوس) دەولەت ل دویف سرۆشتى دانا، هەروەسا لێکۆلین کرن ل سەر شیانا بەردەوامبوونا شەنگستەیێن قانوونی و مانا وان هەتا کو پشتەڤانیا خوداوەندیێ نەبیت، و (بوفندورف)ى، ئەڤ هزرا نەئایینی بۆ دەولەتێ دانا د مەیدانا بیروکا ئەلمانی دا. دەستهەلاتا مەدەنی ل دەف (گرۆتیوس و بوفندورف) و ئالیگرێن وان ژ قوتابخانا مافێ سرۆشتی سازیەکا مرۆڤاتی یە و پێدڤی ناکەت بچیتە پلا خوداوەندیێ هەتا کو نەژادێ دەستهەلاتێ و سازیا سیاسی بهێتە دیتن، چونکی رهێن وێ و شەنگستە و بنەمایێن وێ ل گۆر رێکەفتنێن خەلکی دهێنە دیارکرن (20). ل ڤێرێ پێدڤیە ئەم ئاماژێ بدەینە گوتنا (گرۆتیوس)ى، کو دبێژیت ئەو مرۆڤێن یەکەم جار جڤاکێ مەدەنی پێک ئینای، نە ژ ئەنجامێ فەرمانەکا خودایێ بوویە، لێ ب رێکا سەربۆران ئەڤ کارە کریە، و هەست ب لاوازیا خێزانێن ژێک جودا کر، کو نەشێن وەکو پێدڤی خوە ژ توندوتێژی و گوتنێن خەلکی بپارێزن، لەورا دەستهەلاتا مەدەنی پەیدا بوو کو (قدیس پۆترس) (St Pierre) دبێژیتێ (سازیا مرۆڤی)، زێدەباری کو ل جهەکێ دی ب (سازیا خودایی) وەسف کریە، چونکى خودای ب تشتەکێ پیرۆز زانیە کو هیڤیێن مرۆڤی بدەستڤە دئینیت، و دەمێ خودێ قانوونەکا مرۆڤی پەسەند دکەت، ئەو پەسەند دکەت کو قانوونەکا تایبەتە ب مرۆڤی ڤە و گونجایە ل گەل حەز و بەرژەوەندیێن مرۆڤی (21). هوسا ئەڤ رۆناکبیر و بیرمەندە هزر دکەن کو حالەتەکێ سرۆشتیە و ژ بلی قانوونا عەقلی یان قانوونا سرۆشتی، خەلک د ژێر چ دەستهەلاتان دا نەبوو، لەورا د ڤى حالەتی دا خەلک ب وەکهەڤی و سەرخوەبوونەکێ دژیان، ل ڤێرێ وەکهەڤی ئانکو کەسەکێ د سرۆشتی دا مافێ حوکمکرنێ ل سەر کەسەکێ دی نەبوو، و ئەڤ پرسە وەکی خوە ما، کو دێ چەوا زانن ڤى حالەتێ سەرخوەبوونێ ڤەگوهێزنە جڤاکێ مەدەنی، کو خەلک د ژێر دەستهەلاتەکا هەڤپشک دایە، بیردۆزا رێکەفتنا جڤاکی چارسەریەک بۆ ڤێ ئاریشا ئالۆز پێشکێش کریە.
ئەڤجا کەفتنا ژێر دەستهەلاتەکا نوو پێگەهشتی ب رەزامەندی بیت یان ژی ب زۆری بیت، ب هەر حال خەلک دەست ژ پشکەکا ئازادیا خوە بەرددەت، چ بۆ حاکمەکی بیت و چ بۆ کۆمەلەکێ بیت نوونەراتیا وان بکەت (Assemblee). و هەکە ل وی دەمی ژ ئالیێ سیاسی ڤە بیردۆزا رێکەفتنێ قەبوولکرنەکا سیاسی بدەستڤە ئینابیت، قەبوولکرنەکا هەڤسەنگ بوویە و یا گونجای بوویە ژ بۆ ڤەگوهاستنەکا هێدی هێدی هەروەکو د هەرەما دەستهەلاتا ئورۆپا دا پەیدا بووى. کو ژ ئالیەکی ڤە یا ئارەستە کریبوو ل دژى دەستهەلاتا دەمی یا پاپای، و ژ ئالیەکێ دی بزاڤێ دکەت کو جارەکا دى دەستهەلاتا مولکى دەستهەلاتا خوە وەربگریت ل سە بنەمایێن دونیایێ (22). لێ ئەڤ بیردۆزە کو ژ قوتابخانا مافێ سرۆشتى هاتیە دهەبوونێ دا پتر ل سەر دەستێ (جان جاک رۆسۆ) (J.J.Rousseau) پێشکەفتن ب خوەڤە دیت، کو رەخنە ل (گرۆتیوس) گرت، کو یێ دوو دل نەبوو ل سەر بێبەهرکرنا مللەتان ژ هەمی مافان، (پەرتووکا دووێ- پشکا دووێ ژ رێکەفتنا جڤاکی)، وەسا دیارە کو بیردۆزا رێکەفتنێ ل گەل (رۆسۆ)ی، دێ پتر رۆبەرەکێ دیمۆکراسی وەرگریت و دێ پتر بەرەف تەئکیدبوونا سەر سەرەوەریا مللەتى ڤە چیت. لێ تشێ بیردۆزا (رۆسۆ)ی، ژ هەمی دانەرێن قوتابخانا مافێ سرۆشتی جودا بکەت ئەوە کو سەروەری بۆ مللەتى بزڤریت، کو دبێژیت د بنەرەت دا سەروەری ب تنێ یا مللەتى یە، لێ ژێ هاتیە ستاندن و دێ هەر بۆ زڤریت و هیچ جارەکێ مللەت دەستان ژێ بەرنادەن، چونکی سەروەری مافەکە دەستبەردان بۆ نینە و نابیت ژ بلی مللەتی حاکمەکێ دی هەبیت، ب دیتنا رۆسۆى ئێکانە دەولەت ئەوە یا کو تێدا مللەت سەروەریێ ل خوە بکەت، کو ئەو دەولەتەکا کۆماریە (23). زێدەباری جوداهیێن د ناڤبەرا دانەرێن رێکەفتنا جڤاکی دا (بوفندورف، هویز، لوک، رۆسۆ) (24)، دشیان دایە هندەک خالێن هەڤپشک د ناڤبەرا وان دا دیار بکەین:
1- ئەڤێ بیردۆزێ میکانزما هزری بۆ ڤەگوهاستنێ ژ رەوابوونا سیاسەتا پشتگرێدانێ بۆ کەنیسێ پێکئینا، کو ب ناڤێ خودایێ مەزن دەستهەلاتەکا ب ستەم دگێرا. زێدەباری کو بیردۆزا رێکەفتنا جڤاکی د کڤانێ هەڤڕکیا هزری یا درێژ دا ژ کاکلا بیردۆزا مافێ خودایی هاتیە دروستکرن، و بوویە سەدەما جوداهیێ د ناڤبەرا دەستهەلاتا رۆحی یا خودایی و دەستهەلاتا دونیایی یا خەلکی دا، کو دهێتە نەخشە و خورتکرن ب رێکا پەیمانەکێ کو بنەمایێن سەروەریێ بۆ مللەتی ب خوەڤە دگریت.
2- ئەڤ بیردۆزیە دناکۆکن، لێ بزاڤێ دکەن بۆ تەئکیدکرنا بنەمایێ سەروەریێ بۆ مللەتى. کو د شێوازێ خوە یێ دووماهیێ دا رەنگەکێ دیمۆکراسیێ ب خوەڤە دگریت، و دگەل (رۆسۆ)ی، وەها ب دووماهی دهێت کو ئیعترافکرن ب مافێن مللەتان د سەروەریێ دا، کو مافەکێ نەگهۆرە و نابیت داگێران (تنازل) ژێ بهێتەکرن و ئەڤ بنەمایە مافەکێ سەرەکییە و نەژادێ هەمی مافێن سیاسیێن مللەتانە، ئەڤ مافە گرەنتیا خوە د رەوابوونا سیاسەتێ دا دبینن کو ژ سیستەمێ سیاسیێ د رێکەفتنێ دا هەیە، ئەڤجا هەر چ نەبیت رێکەفتن مافێن سیاسی ب خوەڤە دگریت و دبیتە کاکلا سیستەمەکێ سیاسی کو کەفیل بیت بۆ پاراستنا وێ. (25)
* بیروکا مافێ سرۆشتی:
مرۆڤی هندەک مافێن سرۆشتی یێن راستەقینە هەنە، رێکا مولکی یان رێکا فەلسەفی یا مەزن بۆ مافێن مرۆڤی، ئەو هزرا مافێن سرۆشتی یە، هەروەکو قوتابخانا مافێن تمام (قوتابخانا مافێ سرۆشتی)ئەڤ بیروکە پێشخستى. کو ئێکەم پەیمانا مافێن مرۆڤی دیار کریە کو خەلکی مافێن سرۆشتى هەنە، ئانکو مافێن بەری نها ل سەر هەبوونا جڤاکی و دەستهەلاتێ، ب ئاوایەکی کو چ سیستەم نەشێن ژناڤ ببەن، چونکى مافێن سرۆشتینە، ژ ئالیەکی ڤە د سرۆشتێ تشتان دا تۆمارکرینە، و ژ ئالیێ دی د سرۆشتی مرۆڤی دا هاتینە چاندن، بەشێ ئێکێ ژ پەیمانا مافێن فرجینیا یا سالا (1776) دبێژیت هەمى مرۆڤ ب وەکهەڤی هاتینە ئافراندن کو دئازاد و سەربخوەنە، و وان مافێن خوە هەنە و سەرەکی و سرۆشتینە ب هیچ ئاوایەکی نابیت دەست ژێ بەردەت، و ئەو ماف ئەڤەنە (مافێن ژیانەکا ب خوەشی، ئازادی، دگەل پێدڤیێن دی، هەروەسا مافێ لێگەریان ل چەوانیا  بدەستڤەئینانا خوەشیێ و تەناهیێ).
قوتابخانا مافێ سرۆشتی ئاراستەیەکێ هزری یێ پێکڤە گرێدای پێک نائینیت، لێ تەڤگەرەکا هزری یا بەرفرەهە کو چەندین ناڤان ب خوەڤە دگریت وەکو: گرۆتیوس (1583-1645)، بوفندورف (1632-1694)، توماسیوس (1728-1655)،  لیبنتز (1716-1646)، کریستیان فولف (1674-1754)، ایمیل دوفاتیل (1714-1767)، بۆرلاماکی (1798-1694) و باربیراک (1744-1674) (26). هندەک ژ ڤەکۆلەرێن سەر ب ڤێ قوتابخانێ ڤە دیار کریە، کو (هویز، رۆسۆ، لوک) پێشیلکارن و ل دۆر حالەتێ سرۆشتی و قانوونا سرۆشتى و مافێ سرۆشتی ئاماژێ ب هندەک ناکۆکیێن مەزن د ناڤبەرا وان دا دکەن. هەروەکو حالەتێ سرۆشتى ب دیتنا ئێک ژ وان دشیان دایە بۆ کۆمبوونێ، ل هەمان دەمی ئێکێ دی ژ وان دبێژیت داخستنە (انعزال)، و ل دەف ئێکێ دی تشتەکێ گەلەکە، و ب دیتنا ئێکێ دی رەوشتە، و یێ دی دبینیت شەڕە و ئێک دبێژیت تەناهی و ئاشتى یە. (27). دیرۆکزانێن بیروکا مافپەرەریێ ئاراستەیێن قوتابخانا مافێ سرۆشتى ژ ئالیێ لێگەریانێ ل نەژادێ وێ یێ راست ژدەرڤەى جڤاکی دڤاڤێرن بۆ بیردۆزا لاهوتی یا مافێ سرۆشتى، و بیردۆزا ژیرانە (عەقلانە) کو نەژادێ راستیێ بۆ عەقلێ مرۆڤى دزڤڕینیت.
مافپەروەرێ نەمساوی (فرانس فون زیلەر) (F.VZeiller) دانەرێ شارستانیەتا مەدەنى یا نەمسا ل دەستپێکا چەرخێ نۆزدێ، نوونەراتیا بیردۆزا دووێ دکەت.(28)، و هەر تێگەهێ مافێ سرۆشتى مایە جهێ هەڤرکیێ ل ناڤبەرا وێ یەکێ کو بیردۆزا لاهوتى مافێ سرۆشتى بۆ بیردۆزا ئافراندنێ دزڤرینیت، و بیردۆزا عەقلی بۆ عەقلێ مرۆڤى دزڤریت (29). و دەربرینەک بۆ ئەڤێ بیردۆزا دووماهیێ ل دەف ئێک ژ مەزنترین نوونەرێن قوتابخانا مافێ سرۆشتی هەیە، ئەو ژی (بوفندورف)ە، کو دبێژیت: (مافێ سرۆشتى فەرمانا ڤێ یەکێ دکەت، چونکی عەقلێ راست مرۆڤى پال ددەت کو حوکمی بکەین و بێژین پێدڤیە گشت جڤاکێن مرۆڤى بهێنە پاراستن) (30). و خودانێن ئاراستێ عەقلی ل ڤێ قوتابخانێ بزاڤ کر کو فەلسەفێ و سیاسەتێ ژ بن کارتێکرنا کەنیسا کاتولیک رزگار بکەن، هەروەسا راستیێ ل سەر بنەمایێن عەقلی و ئیرادا مرۆڤى بدانن (31). هەروەسا ئەم دشێین بێژین هەمی ب هزرا رێکەفتنا جڤاکی دئاخڤن، لێ خودانێن بیردۆزا رێکەفتنێ (هویز، لوک، رۆسۆ) چەندین هزر بۆ خوە ژێ وەرگرتینە، ئەڤجا رەنگە ئەڤ هەردوو ئاراستەیە بگەهنە ئێک کو عەقلی بکەنە بنەمایێ مافان، و دەلیڤێ بدەنە ئیرادە و کریارێن مرۆڤى.
رهێن دویرێن بیروکا مافێ سرۆشتى بۆ قوتابخانا (رەواقیە) دزڤرن، کو ل دەف وان و ل دەف مافپەروەرێن رۆمانی رامانا مافەکێ هەڤپشک ل ناڤبەرا هەمی مرۆڤان ددەت، کو مافەکە دشیان دایە ب رۆناهیا عەقلی بناسین، هەروەسا ئەو بۆ بنەمایێ شیانێن کۆمبوونێ دزڤریت (32).لێ ڤەگوهاستنا مەزن د دیرۆکا بیروکا مافێ سرۆشتى دا بۆ سالا(1540م) دزڤریت، کو ل وی دەمی (Victoria) راگەهاند، ل دەمەکی کو (ئوغستینیا قانوونى) وەسەنی ژ هەمى مافان حەرام دکرن، هنود ژی مرۆڤن و مافێن گونجایێن سرۆشتێ خوە هەنە، و ل پێشیا وان مافێ مولکیێ، ئاها هوسا مافێ مولکی ب مافەکێ سرۆشتیێ مرۆڤی هاتیە هژمارتن، بەلکو ئێکەمین مافێن مرۆڤایەتیا سەردەمە (33).لێ ئاخفتن ل دۆر بنەمایێن بیروکا مافێ سرۆشتی جوداهی هەیە ژ بیروکا مافێ سرۆشتیێ کلاسیک، چونکى مافێ سرۆشتى ل دەف رۆناکبیرێن کەڤن پێک ناهێت ژ بیروکا وەکهەڤیێ، تنێ پشکەکە ژ هزرکرنا سرۆشتى، و کۆسموس د بیروکا ئەگریکی دا نەهاتیە پێکئینان ل سەر هزرکرنا وەکهەڤیێ. ئەڤجا جیهانا گرتى یا کەڤن هزرەکا هەرەمکی یا ژێک جودا بۆ تشت و جهـ و دەمی دکەت، ئەوژی ل گۆر تمامەتیا نمرەیا هەر ئێک ژ وان: ل سەری (بازنێن تمام، باشی، رۆهن) هەنە کو نەگەنی دبن و ناهێنە ژناڤبرن. و ل خوارێ (کۆتلێن گران سەنگ، تاڕیاتی، مادە) هەنە، کو ئەڤ شێوەیێ هەرەمکیێ ژێک جودا هەڤدژە دگەل بیروکا قانوونا سرۆشتییا وەکهەڤی کو هەموو خودان روح و هەمی مرۆڤان ژی ڤەدگریت (34). لێ د سەردەمێ نوو دا تێگەهێ مافێ سرۆشتى پێشکەفت و وەرارەکا ب لەز و سەیر کر، بگرە ژ دەستپێکا چەرخێ (17)ێ، ب تایبەتى ل ژێر کارتێکرنا پێشکەفتنێن ب لەز د وارێ فیزیا و زانستێن سرۆشتی دا، و تایبەت دگەل (گالیلی، دیکار، نیۆتن) (35). فیزیا گالیلی پیڤەرێ پیڤانەیی ل جهێ بێ دووماهیک شکاند، کو پێکهاتی بوو ژ نموونێن سرۆشتیێن تەقلیدی یێن جڤاکەکێ نەوەکهەڤ، هەروەکو کۆسمولۆژیا ئەرستۆی نمایش کری. و ب وێ یەکێ فیزیا گالیلی رێک هەمبەری ڤەگوهاستنا نموونێن وەکهەڤیێ خۆش کر ژ سرۆشتى بۆ رەوشەنبیریا سیاسی. و بەراوردی (توازی) دگەل پێشکەفتنا زانستێن سرۆشتی، بیروکا مافێ سرۆشتی ب چاندنا وێ د سرۆشتێ مرۆڤاتیێ دا، ئانکو ب حەلاندنا مافان پێشکەفتنەکا دی د وارێ فەلسەفێ دا پەیدا بوو، و (کوجیتو دیکارتى) دەربرین ژ ڤێ یەکێ کریە کو ئەو چارەسەریێن خویەتیێن مرۆڤینە، وەکو (عەقلی، ئیرادە) سەنتەرن د هەمى پێزانین و د هەمی هەبوونێ دا. ئەڤ ڤەگوهاستنە د تێگەهێ ماف و مافان دا هەڤدەمە، بەلکو ژ وان ڤەگوهاستنێن مەزن دەربازکریە د وارێ هزرکرنێ دا د زانستێن فیزیائی دا، و پێشکەفتنەکا مەزن رۆی دا د وارێ فەلسەفێ دا، کو هزرکرنا هاتنا مرۆڤی و داگیرکرنا سەنتەرێ رێزبەندیێ (ێدارە) د زانین و تەشریعێ  و کاری دا بەرۆڤاژی کر.
*  دووماهیک:
ئەڤ هەرسێ تایێن مەزن کو هەرسێ ل ئێک بازنێ مافێن مرۆڤی دگەهنە ئێک، ئێک خێزانا هزری پێک دئینن، کو هەمی ڤەگوهاستنێن مەزن کو د دیرۆکا زندی و د هزرێ دا پەیدا بووین بەرۆڤاژی دکەت، کو پشکداری د ئەنجامدانا گهۆرینێن مەزن دا کری ل سەر بنەمایێ رەوشەنبیریا رۆژئاڤا یا کلاسیک بەرەف دیارکرنا رۆلەکێ مەزنتر بۆ عەقلی د گەردوونى دا. هەروەسا دیارکرنا شێوەیێ سرۆشتى وەکو سیستەمەکێ سەربخۆیێ خودان قانوونێن تایبەت، و ئیعترافکرن ب ئیرادا مرۆڤى کو دشێت خوە ژ کارتێکرنێن ژێستاندنا ئیرادێ رزگار بکەت، ئەڤەژی د کڤانێ دیرۆکا زندی دا (هەڤڕکیا دیرۆکی) کو ب شێوازەکێ بەرەف بلندیێ بۆ دەمی(36). و د سەقایەکێ رۆناهی دا خەباتا ل دژی هەڤرکیا موتلەق د حوکمی دا و دژی هەڤڕکیا زۆلم و ستەمێ دیار و بەرچاڤ بوو(37). و بیروکا مافێن مرۆڤی ب هەڤڕکیا تاکی کو پیرۆزیێ ددەتە ئازادیا تاکی و ئیرادە و عەقلێ وى ڤە ب بیروکا رێکەفتنا جڤاکی ڤە هاتە گرێدان، کو بیروکەیەکا نەژادێ مرۆڤیێ رێکەفتنێ ب هەمی دەستهەلاتان کونترۆل کریە، ب بیروکا مافێ سرۆشتی ل گۆر هەبوونا مافێن سرۆشتی ل دەف مرۆڤی، گرنگترینێن وان (ئازادی یان هەمی مافێن مرۆڤاتیێ)، بەلکو ئەو گوتنا (هویز) ل (لفیاتان سالا 1651) گوتی، هەرسێ مادێن (ئازادی- رێکەفتن- مافێ سرۆشتى) پێکڤە کۆم بکەت دەمێ گوتى: (مافێ خویەتیێ سرۆشتی، کو نڤیسەر دزڤریت ب “مافێ سرۆشتى” ناڤ دکەت، ئەو ئازادیە کو ل دەف هەر مرۆڤەکی هەیە و وەکو ئەو دخوازیت بکاربینیت(38). ئەڤ هزرە هندی گیرو ببنا د ناڤبەرا خەبات و هەڤرکیێن کەتوارێ دیرۆکی و ئیجتیهادێن فەلسەفی دا ل مەیدانا هزرێ، هێدی هێدی دێ ژ ناڤ لاپەرێن پەرتووک و فەرمانگەهێن تایبەت دەرکەڤن و دێ بنە کەتوارەکێ سیاسی، هەروەسا هێدی هێدی دێ ژ پیڤەرەکێ رەوشتی و بابەتى هێنە ڤەگوهاستن بۆ تەشریع و قانوونیێن خورت، چ ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی بیت و چ ل سەر ئاستێ پەیوەندیێن دناڤبەرا دەولەتان دا بیت.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.