سامانێ گەلان

♦ لیزیک بالسیروفیتش

2013-01-03


 

سەرناکفتنا شێوێن جودا ژ مللەتان و جیهانا پاشکەفتى دا ، خوسارتیا شیوعیەتێ ل ئیکەتیا سوڤیێتى یا بەرێ و چینى ، بێ کارى یا بەرز و دەم درێژ ، خو جهى د مللەتین ئەوروپا روژ ئاڤا دا خودانا سیستەمێن ئابوورێین ئالوز و معقد ، هاتیە نەچارکرن لسەر دیتنا کا نوى ت مودیلا گەشەبیدانێدا ئەوا دهێتە گونجاندن د گەل بازارى و خویەتیا تایبەت دا – و ب کورتى ئەف مللەتان دى ئینا گریدان ب شێوەکی زێدەتر . بەلێ جەنک و گانگەشە لدور هزر و رامیاریان یا بەردەواما و هیشتا بدوماهیک نە هاتیە . و براستێ ئەو گانگەشە ب دوماهیک فا نا هاتیە و ئەو مللەت و حکومەت هەر کومت بن ژ بەر دیارکرنا سیاساتێت سارکەفتى بو نەهیلانا هژارێى و بلنگازێى ل دەولتیت فقیر دا . سیستەمێ شیوعى زور دور رویشت و چۆ د لادانا بازارێ ئازاد و گونەهبارکرنا ڤى بازارى ، و گەلک خسارتى روودا ژبەر ڤێ چەندێ : ل وەلاتێ پولندا بو نموونە : داهاتیێ کەسێ کیم بویە ب ریژەى 100% ژوى ل ئیسپانیا دا ل سالى 1950 بو 40% د سالا 1990 دا ( تەماشاى ئەم جاوازیە بکا) . و دگەل روخاندنى سیستەمێ شیوعى تەجربکا سروشتى یا مەزن دەست پیگر، کو ش ئەنجامێت وێ مروف زور سەیر ۆ مندهوش دەبیت بجاوازى و جوداهیا مەزن د ناڤبرا مللەتێن ئیکەتیا سوڤیاتیێ یا بەریدا : – د سالا 2004 ، GDP بەرز بویە ب بەراوەردى دگەل سالا 1989 ێ ب ریژا 42% ل پولندا ، و 26 % ل سلوڤینیا و 20 % ل سلوڤاکیا و هنگاریا ، و بەروڤاژیا ڤى چەندێ ، ب ریژا 57% کیم بویە ل مولداڤیا و 45 % ل ئوکرانیا ، و ئەگەر مە ئابوریا سیبەر هەڤگر ل ڤێ ژمێریاریادا ، ئەفجا جوداهێ دئەنجامادا دێ کیم تر بین ، بەلێ دێ مینێت مەزن. – هەمى سیستەمین ئابوورى ییت نى ، پیشکەفتنەکا مەزن بدەستڤە ئینان ل کیمکرنا ریژا تزخما Inflation دارایى . – وەبەرهینانا بیانى یا ئیکسەر هەردەم پشتى سەرکەفتنا ئابوورى تیت ، و سەرکەفتنا ئابوورى ئاشکرا دەکەت . د ناڤبەرا سالین 1989- 2003 دا ، ل دەولتا چیک مفاداریاک کر یە ب 3500$ بو هەر کەسەکى ژ وەبەرهینانا بیانى یا ئیکسەر و 2400 $ ل هنگاریا و 1000-2400 $ ل هەرسێ دولتین بەلتیکێ و 1300 $ ل پولندا . بەلێ هەلدانا وەبەرهینانا بیانى یا ئیکسەر بو هەر کەسەکى ل ئوکرانیا و مەلدوڤیا بتنێ 128 و 210 دولار بون ل دویف ئیک. مللەتین خودان داهاتیەکێ ئابوورێ یێ باش ، هەر بەرف دەستڤە ئینانا ئەنجامێن یاش یین نە ئابوورێ ژى چیت . و بو نموونا د ناڤبرا سالین 1989- 2001 شیانێن وزێ بەرزبوینە (GDP بو هەر کیلوکرامەکى ژ گازێ) و ئەڤە پیڤەرەکێ گرنگە بو کارتیکرنا ژینگەهى – ژ 2.5 هەتا 3.9 ل پولندا و ژ 1.5 (1992) هەتا 1.6 بتنێ ل روسیا ، بەلێ ل ئوکرانیا کەم بوۆ ژ 1.6 ل سالا 1992 هەتا 1.4 ل سالا 2001 . ژ لایکى دى ، پیڤەرێ ژیانێ ل دەولتین روژ هلات و ناوەراست ئەوروپا بەرز بوو . چۆن ئەو جوداهیین مەزن دێ شروڤە کەین؟ ئەگر مە ب زمانێ ئابوورێ (GDP) ئاخفتین ، پێتڤیێە قەسە ل سەر اختلافاتى پیشەکى بکەین. بە نمونە ل وەلاتین بلتیک – ئیستونیا و لاتڤیا و لیتوانیا – زور تر پالپشت بو لسەر هنارتنى تسدیرەکە (شمک) بو ئکەتیا سوڤیتیا بەرێ ئەوا ئاشکرا بۆ ب کورتى کومیکون ( 30 – 40 % ژ ئەنجامێ GDP) و پشتێ روخاندنا ئیکەتیا سوڤییتێ ، ئەف دولتیین بلتیک توشێ نزمبوناکا مەزن بوۆن د ئەنجامێ بازرگانێ دا. جوداهیین وەک ڤان د کاودانێن دەسپیکێ دا ، دە یان توانێ بتنیا پارچەک ژوێ جوداهیێ شروڤە و دیار ب کەت و بتنێ ل سالێن دەسپیکیدا ، سەرەراى وان لێدانیت دەسپیکێ یین بەرز، ئەوین مللەتێن بلتیک توش بوین، بەلێ وێ دماوەکێ دویر دا و ب شێوەکى باش ئەنجامدایە، ئانکو بێژین ژ رومانیا ئەوا ب ریژە یەکا کێم پالپشتى لسەر بازرگانیێ دگەل کومکیونێ کرى. مللەتین چاکسازێ دزانن ، مەیلا زانینا وەرارێ د چیت ، بو نموونە ئەرمینیا وەرگرە ، ئەوا شیاى بیاڤێ خوە د ئازادیا ئابووریدا بەرفرەهکات و کارکەت ل سەر کیکمرکرنا ریژا باجان دەربارەى GDP کیم بکەت ، لدەمێ بەرزکرنا سیستمێ دارایى ل دەف وێ، و ریژا GDP زیدە بو 70% هەر ژ سالا 1996 ێ. و دبیت ئەڤە پیڤەرەکى دیبیت لسەر وێ چەندى کو نموونێ باجێ یێ نزم زور یێ پالپشتە بو وەرارا ئابوورى یا بلەز ژ ئەوا ژێ دوان سیستەمێن ب زڤراندنا بەلاڤکرنا بەرفەه بو داهاتیێن گەنجینێ هەروەکێ د نمونێن مللەتین مەزن ل روژ هلاتا ئەوروپا. باشترین ئەنجامێن ئابوورێ هەردم د گەل باشترین ئەنجامین نە ئابوورى نە ، چونکە هندک چاکسازێ بۆ هەردوکا د دروستن ، بو نموونە چاکسازیێن ئاراستەکرى بلند بویە بەرەف بازارى ، گشت شیانێن ئابوورى ب شێوەکێ مەزن ، کو هەردوک رابوینا ب گەشەپیدانا وەرارا ئابوورى و کیکرن ژ پیکرنا ژینگەهێ. نویکرنا رێزیا یاسایێ یا گرنگ بوو بۆ وەرارێ ب دیراتى و بۆ سەپاندنا مەرجێن ژینگەهى . رزگاریبونا ئابوورى نەگەهشتیە هاندانا وەرارى بتنێ ، بەلکو خواردەمەنیا تەندروستى پتر بەرهەڤ و ئەرزان کریە. مللەتێن پشتى شیوعیەتى ئەوێن ب شیوەکێ مەزن ئاراستەکرى بەرەف ئابووریا بازارى ، ئەنجامێن ئابوورى- و نە ئابوورى- بدەستڤە ئیناینە، باشتر ژ ئەوێن نەهاتینا بجهئینان یان چاکسازیێن ئاراستەکرى بەرەف بازارى ب شێوەکێ کیمتر هاتینە بجهئینان.

 

تمامبون ل بەرگێ دوویە – چراى ئازادى

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.