پەیڕەوکرنا دووانی: دیمۆکراسیەت و ئازادیا ئابووری و پەیوەندی ب گەشەبیدانا ئابووری

♦ د. اكرم محمد اسود

2013-01-12

زێدەبوون د وەرارا ئابووری و پێشکەفتنێ دا ئارمانجەکا پیرۆزە و هەمی وەلات دخوازن وێ ئارمانجێ بدەست خوەڤە بینن، چونکی بدەستڤە ئینانا وێ ئارمانجێ دبیتە فاکتەرێ کێمکرنا رێژەیا هەژاریێ و پاشکەفتنێ ل جیهانێ، ب ئاوایەکی ئاریشا ئابووری کارتێکرنێ ل چارەنڤیسێ چەندین وەلاتیان دکەت، هەروەسا ب ئاوایەکێ نەدادپەروەری مالی و داهاتی بەلاڤ دکەت.
ئەدەبیێن (سمیس و فریدمان و هایک) و یێن هندەک زانایێن دی یێن ئابووری ئاماژە ب گرنگی و رۆلێ ئازادیا ئابووری د زێدەبوونا وەرارا ئابووری دا کریە. ئەڤجا د مولک و زەنگینیا مللەتان دا (ئادەم سمیس) لێگەڕیانا سەدەمێن وەرارا ئابووری ژ ئالیێ بازارێن ئازاد و پاراستنا مافێن مولکداریێ ڤە دکر، هەروەسا لێگەریانا سەدەمێن مایتێکرنا حکوومی د وى ئابووری دا دکر کو دبوو ئەگەرێ لاوازی و وەرارا ئابووری. و (ئادەم سمیس) حالەتێ وەرارا ئابووری بۆ سیاسەتا هەڤڕکیێ زڤڕاند، چونکی تاکەکەس ل گۆر بەرژەوەندێن خوە یێن تایبەت رەفتارێ دکەن و کۆما ڤان بەرژەوەندیان بەرژەوەندیا گشتی پێک دئینن. ل دەمەکی (فریدمان) دبێژیت هەردوو ئازادی (ئازادیا ئابووری و ئازادیا سیاسی) ب ئاوایەکێ هەڤگهۆری هەڤدوو خورت دکەن، ئەڤجا بەرفرەهبوون د ئازادیا سیاسی دا، ئانکو دیمۆکراسیا زێدە بلەز بدەستڤەئینانا مافێن ئابوورییە، کو فاکتەرەکێ هاریکارە بۆ وەرارێ، ل هەمان دەمی (ئیمارتیا سین) پرسیارێ دکەت، ئەرێ رژێمێن دکتاتۆریێن رێژەیی وەکو (کوریا باشوور و سەنگافورە) ل سەردەمێ (لی) و (چین) پشتى چاکسازیان رێژەیێن وەرارێ ب لەزتر ژ وەلاتێن کێمتر ژ وان دکتاتۆری وەکو (هند، کوستاریکا، جامایکا) بدەستڤە ئیناینە؟ هەروەسا (ئیمارتیا سین) دبێژیت ب راستى ئەم نەشێین وەرارا ئابووری یا بلند ل چینێ یان کوریا باشوور ل ئاسیا وەکو بەلگە و دەلیلەکێ ئێکلاکەر وەسف بکەین کو رژێمێن دکتاتۆری سەرکەفتینە د گەشەبیدانا  وەرارا ئابووری دا. لێ نۆرس (North) تێکەست دکەت کو دشیان دایە وەرارا ئابووری بۆ دەمەکێ کورت دگەل رژێمێن دکتاتۆر دروست ببیت، لێ وەرارا ئابووریا یا دومدرێژ پێدڤى ب پێشڤەچوونا حەکمێ قانوونێ  و پاراستنا  ئازادیێن مەدەنى و سیاسی هەیە.
ب دیتنا (هنتگتۆن)ى، بیردۆزا گهۆرینا سیاسی ئاستەنگە بۆ رۆلێ دیمۆکراسیێ د پێشڤەچوونا ئابووری دا، چونکی پەیوەندی د ناڤبەرا پێشڤەچوونا سیاسی و دیمۆکراسیا سیاسی دا ب پلە ئێک دبیتە فاکتەرێ هەبوونا وەرارێ و ب پلە دوو هەبوونا دیمۆکراسیێ. ل دەمەکی (لیپست) (Lipset) دبێژیت، کو دیمۆکراسیەت بدەستڤە ناهێت هەتا ئابوور بدەستڤە نەهێت، ئانکو پێشکەفتن مەرجێ سەرەکیێ دیمۆکراسیێ یە.
ئەڤ کورتە شرۆڤەکرنا هندەک پشکداریێن هزری یێن زانایێن ئابووری، ئاریشێن سەرەکیێن گرێدایی پێرابوونێن دووانی یێن دیمۆکراسیێ و ئازادیا ئابووری و پەیوەندیا وان ب پێشڤەچوونا ئابووری ڤە بەرچاڤ دکەن، ئەڤجا چەوا دێ ئازادیا ئابووری د رژێمێن دکتاتۆری دا بدەستڤە هێت؟ چونکى گرەنتیێن پێدڤى نینن بۆ پەیڕەوکرنا راستەقینە یا ئازادیا ئابووری، و چەوا پێشڤەچوون دێ بێی هەبوونا دیمۆکراسیێ بدەستڤە هێت؟.
ژ گرنگترین سالۆخەتێن رژێمێن دکتاتۆری، ب چ شێواز و ناڤ بن دەستهەلاتا کەسەکی یە یان یا کۆمەکا مرۆڤان، لەورا دبێژین ئاریشا رژێمێن دکتاتۆری د ڤێ یەکێ دایە، هەتا کو سازیێن تایبەتێن ئازادی یا ئابووری ژی بدانن، ب هیچ ئاوایەکی روحا ڤان جۆرە رژێمان کو ب دزی و زۆلمێ هاتینە، دەربارەى ئازادیا ئابووری رێزێ ل ئاخفتن و ئەرکێن خوە ناگرن، چونکی ب درێژیا دیرۆکێ دزى و گەندەلی درویشمێ رژێمێن دکتاتۆرییە. زێدەباری کو رێزێ ل مافێن مولکداریا تایبەت ژی ناگرن، و هەمی ئابوور بۆ خزمەتا رژێمێن دکتاتۆری و خوشیێن وان دابین کریە، هەتا کو ل ڤان دەهێن (عقود) بوری وەلاتێن عەرەبی یێن نامی و ب تایبەتى ل رۆژهەلاتا ناڤین چەندین نەخوشی و کارەسات ب خوەڤە گرتینە.
هەکە ڤەگەڕینە ئەزموونێن هندەک دەولەتێن دکتاتۆریەتێ سەرکەفتن لێ ئینای پشتى شەڕێ جیهانیێ دووێ بەراوردی دگەل ئازادیا ئابووری، وەکو کوریا باشوور و هندەک دەولەتێن رۆژهەلاتا پاشکەفتی، دێ بینین کو ئەو وەرارا مەزنا ئابووری یا ل وان وەلاتان چێبووى بەهرا پتر بۆ کۆمەکا نەریتێن ئاسیەوى دزڤڕیت، کو کاری و حوکمێ دکتاتۆری پیرۆز ل قەلەم ددەن کو هندەک ئارمانجان بۆ مللەتێن خوە ددان زێدەتر ژ وێ یەکێ کو خزمەتا کۆمەکا مرۆڤان بکەن، ئەڤ حالەتە ژی دەگمەنن و د لێکۆلینێن ئەزموونى دا ناهێنە پیڤان، ل دەمەکی رژێمێن دکتاتۆری ل جیهانا سێ ژ بۆ مانا خوە ل سەر کورسیێن دەستهەلاتێ بەرەف شەڕ و رەزیلکرنا مللەت و زەبکرنا ئازادیێن مەدەنى ڤە چووینە. لەورا هزرکرن کو رەنگە ئازادیا ئابووری د سیستەمێن دکتاتۆری ژی دا هەبیت، هزرەک و گوتنەکا شاشە و دویرە ژ بنەمایێن زانستی، کو دبێژن پێدڤیە سازیێن ئازاد هندەک بنەما هەبن کو هەبوون نابیت ئیلا د رەوشەکا ساخلەم دا نەبیت و دویر ژ گەندەلیێ و زەبکرنا ئازادیان، کو ژ وانا ئازادیا ئابووری. چونکی رژێمێن دکتاتۆری ئاسانکاریان بۆ پرۆسەیێن زەبکرنا مافێن مولکداریێ و کارێن سڤککرنێ دکەن و ئاستەنگان بۆ چوونا ناڤ بازارن دروست دکەن، ئەڤجا مومکینە راستى سەرهلدان و کودەتایێن سەربازی ببن، و ل دووماهیێ هەمی ئازادی دکەڤنە د ژێر گەفێن زەبکرنێ دا.
ئەڤجا رۆلێ ئازادیا ئابووری کو (ژ سەخبێرکرن و پارستنا مافێن مولکداریێ و هەڤڕکیێ و ئازادیا چوونا ناڤ بازاران پێکهاتیە) د کارتێکرنا ئەرێنی یا وەرارا ئابووری دا پێدڤى ب دابینکرنا چەند فاکتەرێن دی هەیە وەکو تمامکەر بۆ ڤێ ئازادیێ، داکو ژ هندەک لاوازیان رزگار بیت، کو رەنگە ب ئاوایەکێ نەرێنی کارتێکرنێ ل ئەدائێ ئازادیا ئابووری بکەت، و گرنگترین فاکتەر سەروەریا قانوونێ یە کو ناهێلیت ئەو لاوازی روو بدەت، مینا گەندەلیێ و دزیێ، هەروەسا فاکتەرێ گرەنتیکرنا سەروەریا قانوونێ ژ ئەرکێن گرنگێن دیمۆکراسیەتێنە، ئانکو هەبوونا سازییان مینا دەستهەلاتا تەشریعی یا هەلبژارتی و راگەهاندنا ئازاد، و هەڤگوهارتنا دەستهەلاتێ کو ئەڤە گرەنتیا سەروەریا قانوونێ دکەن، لێ ئەڤە ژی ب هەبوونا دیمۆکراسیەتێ بدەستڤە دهێت.
پەیڕەوکرنا ئازادیا ئابووری ل ژێر سیبەرا دیمۆکراسیەتێ کو ڤی جۆرێ ئازادیێ دپارێزیت تشتەکێ کەتواری و بەرئاقلە، کو نابیت هەبوونا دیمۆکراسیەتێ بێی ئازادیا ئابووری بهێتە هزرکرن، چونکى هەردوو ئازادیا سیاسی و ئابووری ب ئاوایەکێ تەمام وەرارا ئابووری کارا و خورت دکەن، و بەرفرەهکرنا کیژان ژ وان ئانکو بەرفرەهکرنا یا دی یە.
هەروەسا هەکە ڤەگەڕینە گریمانا (فرضیة)  لیپست (Lipset) کو مەرجێ هەبوونا پێشکەفتنێ بۆ چوونا بەرەف دیمۆکراسیەتێ دانایە، ئەڤێ مگرتیێ فاکتەرێن خورتبوون و چالاکیێ پشتگوهخستینە، کو تنێ ل ژێر سیبەرا دیمۆکراسیێ دهێنە د هەبوونێ دا، وەکو خورتکرنا ئازادیا ئابووری و مافێن مولکداریا تاکەکەسی و زێدەبوونا شیانێن تاکەکەسی ل دۆر داهێنانێ و رێکخستنێ و وەبەرهێنانێ د ژێر سیبەرا دیمۆکراسیەتێ دا.
هەروەسا هندەک ڤەکۆلەران (Goodin، Goodell و Powelson) ئاماژە ب وێ یەکێ کریە کو فرە ئابووری تشتەکێ سەرەکییە بۆ گەشەبیدانا  ئابووری، تشتێ گرنگ و پێدڤی بۆ گەشەبیدانا  ئابووری هەبوونا مەرجەکی یە، کو تاکەکس دسەربەست بن د زێدەکرن و کۆمکرنا کەلوپەلێن خوە دا ل بازاری و تنێ ل ژێر مەرجێ فرە ئابووری، کو ژ تەکنولۆژیا داهێنەریێ و هەڤڕکیێ دهێت. تشتێ دی یێ پێدڤى و گرنگ فرە سیاسەتا ئێکلاکەرە دا کو خورتی و چالاکیا فرە ئابووری بەردەوامیێ بکەت. کو ئەڤ پێدڤیا دووێ گرنگیێ ل سەر هەڤڕکیا ڤەکری و شیانێن تەخمینکرنێ دکەت، ب ئاوایەکی تنێ دەمێ سیستەمێ سیاسی ل گۆر بنەمایێن دیمۆکراسیەتێ یێ رێکخستی بیت، وی دەمی تاکەکەس و سازی دێ زێرەڤانێن سەرەکی بن ل دژی زالبوونا حکوومەتێ ژ بۆ بدەستخستنا مەرجێن پێدڤى بۆ هەڤڕکیێ.
گەشەبیدانا ئابووری ل ژێر سیبەرا سیستەم و رژێمێن دکتاتۆری بدەست ڤە ناهێت، ئەڤجا ئازادیا ئابووری یا کێم بیت یان ژی هەر ئەو ئازادی نەبیت مینا سیستەمێن دەولەتێن سوسیالیستى کو ل دەستپێکا سالێن نۆتان ژ چەرخێ بیستێ هەرفین و ژ ناڤچووین. ئەڤجا گوتنا (فریدمان) کو هەردوو ئازادی (ئازادیا ئابووری و ئازادیا سیاسی ب ئاوایەکێ هەڤگهۆری هەڤدوو خورت دکەن) دروستترە، ئانکو نەبوونا ئێک ژ وان پێشکەفتن دێ یا لاواز و کێم بیت.

وەرگێران: حکمەت زێوکی

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.