شرۆڤەکرنەکا ئابوورى ل دۆر پترولا عیراقێ و رولێ وێ بۆ چارەسەرکرنا ئاریشێن ئابوورى وسیاس

♦ نژدار سعدالله خالد/ زانکویا دهوک

2013-01-25

وەک یادیار پترول ئێکە ژ گرنگترین کەرەستێن سروشتى لجیهانێ دا، ژ بەرکو ئەڤ کەرستە کەرستەکێ ئیستراتیجى یە وکارتێکرنى لسەر بارودوخێ ئابوورى وسیاسى وجڤاکى یى دەولەتێن بەرهەم هێنەردکەت ، لەورا یاگرنگە ئەڤ کەرستە بشێوەیەکێ دروست و پروفیشنەل بهێتە برێڤەبرن دویر ژ ململان و دەست وە ردانێن سیاسى.
ئەگەر  ئەم بزڤرینە دیروکا ڤان هزا دى بینین گەلەک ئابوورناسا هەر ژ سالێن پێنجیا وشێستان دا ژ چەرخى بوورى، مەترسیێن خو دیاردکرینە ل سەر داهاتێن ڤى کەرستەیى، ئابوورناس وەسا دیاردکر کۆ هەبوونا پترولێ نابیتە هاندەر بۆ پێشئێخستنا بارێ ئابوورى، ئوڤى کەرستەیى کارتێکرنێن نەرێنى هەنە لسەر پەیوەندیێن بازرکانى یێن جیهانى، ئانکو ئەڤ کەرستە دێبیتە هاندەر بۆ جێبوونا ئاریشێن ئابوورى وەک چێبونا” ئێشا هولەندى  Dutch Disease “، وبەرمبەر ڤان هزرا گەلەک ئابوورناسا وسیاسەت مەدار دیاردکر ودگوت هەبوونا پترولێ رێک خوشکەرە بۆ دەسڤەئینانا سەرمایەیى بۆ دەولەتێن بەرهەم هێنەر ، وئەڤ سەرمایە دێ بیتە هاندەر بۆ گەشەپێدانا ئابوورى ل ڤان وەڵاتاندا، ژبەر ڤێ چەندێ گەلەک بیردوزێن ئابوورى دروست بوون وەک بیردوزا”پالدانا بهێزBig Push” یائابوورناسێ بەرنیاس ”  روزنشتاین رودانRosenstein-Rodan “1943-1961، وبیردوزا” قوناغێن گەشەپێدانا ئابوورى The Stages of Growth یا “روستو Rostow”  1960، وهەروەسا بیردوزا ” جوشى Joshi 1970 ” و بیردوزا الشبلی Elshibli ” وبیردوزا ” پیروال Thirwall 1988″ .
ئەڤان بیردوزا هەمیان پشکنین دکر ، ودگوت : هەبوونا پترولێ هاندەرەکێ گرنگە بۆ گەشەپێدانا ئابوورى وجڤاکى وسیاسى ، ودێ وەلاتێن بەرهەم هێنەر ژ هەژاریێ وبرسێ وبێکارێ و پاشڤەجوونا دەزگەهى وروتینا کارگێرى رێزگارکەت، بەلێ پا جهێ داخێ یە راستیێ ئەڤ پشکنینە و گەشبینە بەروڤاژى دیارکر،  ودەولەتێن بەرهەم هێنەرێن پترولێ سال ب سال توشى قەیرانێن ئابوورى وسیاسى وجڤاکى بوون ، وئەڤ دەولەتە نەشیان  گەشەپێدانا ئابوورى د وەلاتێن خودا دروست بکەن، و سیستەمین سیاسى یین ڤان دەولەتا پتر بەرەف دکتاتوریەتى ڤەچوون، هەروەسا بارى جڤاکى و روشەنبیرى ومەدەنى سال ب سال پشڤەچوو، وهاتە کونترول کرن ژلایى چەند هزرێن ئیدولوجێن پاشکەفتى ڤە. لڤى دەمى دا زاراڤەکێ دى هاتە دناڤ پرانسیپ و ئەدەبیاتێن زانستین گەشەپێدانا ئابوورى ئەوژى زاراڤێ “نەفرەتێن کەرستێن سروشتى The Natural resource curse ” بوو ئانکو” نەفرەتێن پترولێ”، ژ بەرکو داهاتێن پترولێ بۆ نەهاندەر بۆ پاشڤەجونا ئابوورى وسیاسى ودەزگەهى وجڤاکى وروشەنبیرى ل وەلاتێن بەرهەم هێنەردا.
لڤێرە یاگرنگە بهێتە روهن کرن کۆ پترول دى بیتە هاندەر بۆ گەشەپێدانا ئابوورى وسیاسى وجڤاکى ئەگەر دەزگەهێن دیموکراتى هەبن وەک دەستهلاتا یاسایى ودادپەروەریا ئازاد، وپەرلەمان وراگەهاندنا ئازاد، و رێکخراوێن جڤاکێ سڤێل ، هەبوونا ڤان دەزگەها رولەکێ کاریگەر یێ هەیى بۆ جاڤدێرى کرن ل سەرکارێن دارایین  حکۆمەتێ، ئەڤ دەزگەهە دێ بنە رێکخوشکەر بۆ هاوڵاتیا کۆ پتر زێرەڤانیا کارێن حکۆمەتى بکەن، بۆ نموونە ئەڤ دەزگەهە رولەکێ مەزن دبینن لوەلاتێ نەرویج و ئەلاسکا، بۆ زێرەڤانى کرنا کارێن حکومەتێ، جونکە ئەڤ هەردو وەڵاتە ژ وەلاتێن بەرهەم هێنەرێن پترولێ نە.
دهەمان دەم دا دى بینین وەلاتێن دى یێن بەرهەم هێنەرین پترولێ، سال ب سال یێن بەرڤ پاشڤەجونا ئابوورى وسیاسى وجڤاکى دچن، ورێژێن گەندەلێ وهەژاریێ زۆر دبلندن ، وپاشڤەچونا دەزگەهى  ودکتاتوریەتێ ژ خاسلەتێن ڤان دەولەتانە، ئەوژى ژبەر نەبونا دەزکەهێن دیموکراتى لڤان وەڵاتادا، داهاتێ پترولێ ئێکسەر بۆ حکۆمەتێ دچیت ، و ئەڤ داهاتیە تێتە بکارئینان بێ جاڤدیریا دەزکەهێن دیموکراتى ، لەورا دى بینین ئاریشێن ڤان دەولەتا روژ بروژ پترن و قورس ترن، وەک عیراق ، سعودیە، ئیران ،نیجیریا، روسیا، ولیبیا یا قەزافى…هتد.
یان ئەز شێم بێژم حکومەتێین ڤان دەولەتان ب هەمى رێیا بزاڤێ دکەن ژبۆ کونترولکرنا داهاتێن پترولێ بۆ دانانا سیستەمێن سیاسیى یێن دکتاتورى وبهێزکرنا سیستتەمى مەلبەندى وکرینا چەکى، لەورا هەکۆ حکومەت داهاتیێن پترولێ کونترول دکەت ئەڤ ئاریشێن خارێ ژێ چێ دبن:
1. ئاریشێن ئابوورى:-
ژبەر نەبوونا رێڤەبەریەکا تایبەت مەن دو وئەکتیف دبوارێ رێکخستنا داهاتێن پترولێ دا، ئەڤ داهاتى یە دێبنە هاندەر بۆ دروست بوون و قورس بۆ بوونا ئاریشێن ئابوورى، جونکە چوونا ڤان داهاتى یا بۆ حکومەتێ دێ داخازى ل سەر پارێ نشتیمانى یێ ەەولەتا بەرهەم هێنەرا پترولێ زێدەبیت، ئەڤ زێدەبونە دێ فشارەکێ ل سەر بهایێ ڤى پارەیى جێکەت و دێ بهایێ بلندبیت، بلند بوونا بهایێ پارەیى، چەند ئاریشێن ئابوورى دروست دکەت، وەک:
ڕ‌.    بهایێن کەل و پەلەل  وکەرستێن بەرهەمى یێن نافخویى بلندبیت.
ب‌.    بهایێن کەل وپەل و کەرستێن بەرهەمى یێن بیانى وەک خودمینن ئانکو ئەرزان دبن،ئەڤە دێ بیتە هاندەر کۆ داخازێت کەسان ل سەر زێدەبیت، لڤێرە بەرهەمێ نافخویى نەشێت هەڤرکیا بەرهەمێ بیانى بکەت، جونکە بهایێ وى گران ترە، کە واتە دێ بەرهەمى نافخویى دێ لاوازبیت ودێ ئەڤ بەرهەمە ژناڤ بازارێن نافخویى چیت                                                                              بڤى شێوەیى دى ئیشا هولەندى دروست بیت دناڤ ئابوورى دا، وئەڤ ئیشە دێ بیتە رێگر بەرامبەر وەبەرهێنانا ناڤخۆیى و بیانى، هەروهسا دێ بیتە رێگر بەرامبەر پشکەفتنا کەرتێن دى یین ئابوورى، وەک کەرتێ چاندنێ و کەرتێ پیشەسازى جونکە پرانیا رێژێن وەرهێنانێ دى بۆ کەرتێ پترولێ چن، ئەڤ خالە دى جورەوجوریا ئابوورى کێم کەت.
هەروەسا پشت بەستنا ئابوورى ل سەر داهاتێن پترولێ، سەرەرایى هندێ کۆ ئابوورى دەولەتى دى بەرەڤ ئێک لایەن یى چیت، دێ ئەڤ ئابوورە زۆر دێ لاوازبیت جونکە دێ هێتە گرێدان بشێوەکێ راستەوخۆ دگەل بازارێ بهایێن پترولێ، ویازانیایە بهایێن پترولێ نەت ئێمنن، توشى گەلەک گوران کاریادبیت ، ئەفجا هەر گوران کاریەک د بهایێن پترولێ دا چێبیت دێ کارتێکرنەکا راستەوخۆ هە بیت ل سەر بارو دوخێن ئابوورى یێن دەولەتێن بەهەم هێنەرێن پترولێ، جونکە هەکۆ مە ئاماژەپێ دایى ئەڤ ئابوورە بشێوەکى راستەوخو گرێداینە دگەل بهایێن پترولا جیهانى،کەواتە ئەڤ گرێدانە دێ نەئێمنیا ئابوورى دروست کەت دناڤ ڤان دەولەتان دا،  وب دیتنامن ئەڤ خالە یا ئەشکەرایە نوکە ل عیراقێ، جونکە حکومەتا عیراقێ بسەرۆکاتیا ئەلمالکى پروژێ بودجا سالا 2013 یا دانایى لسەر بهایێ برمیلێ پترولێ بتێکراویى ئەگەر 90$ بیت وکژمێ بودجێ دکەهیتە138ترلیون دینارا، ویازانایە کۆ بودجا عیراقا فیدرال بریژا 95% یابشت بەست ل سەر داهاتیێن پترولێ، لە ورا هەر گوهرینەک دبازارێت پترولێ دا جێبیت، دى راستەوخو کارتێکرنى لسەر بارێ ئابوورێ عیراقێ کەت، لەورا ئەڤ گرێدانە نابیتە هاندەر بو ئیمنیا ئابوورێ عیراقێ ئانکو دێ کارتێکرناوێ یانەرێنى بیت لسەرهە مى بوارێن ژیانا هاولاتێن عیراقێ، وئەڤە ژى بدیتنا من مەزنترین شاشیە وەلاتێن پترول فروش دکەڤنێ.
دهەمان دەم دا چوونا داهاتێن پترولێ بشێوەیەکێ ئێکسەر بۆ خزینا حکومەتێ، دێبتە هاندەر بۆ بهێز کرنا کەرتێ گشتى و لاواز بوونا کەرتێ تایبەت ولاواز بوونا چینا جڤاکى یا ناوەندى، ئەڤ لاوازبوونە دێبتە هاندەر بۆ لاوازبونا بنەمایین دیموکراتیەتى وجڤاکێ سڤێل و وئازادیا ئابوورى وسیاسى، لەورا دێ بینین  پرانیا کەسان لوەلاتێن پترول فروش بزاڤێ دکەن بۆ کارکرنێ ودامەزراندنێ دکەرتێ گشتى دا جونکە ئەڤ کەرتە یێ بهێزە وداهاتێت وى  مەنترن بۆ ڤان کەسان، و ئەڤ خالە دیێ بیتە رێک خوشکەر بۆ بەربەلاڤ بونا گەندەلێ ونەداد پەروەریا جڤاکى وپاشڤەچوونا دەزگەهى.
2.ئاریشێن حکومەتێ:-
چونا داهاتیێن پترولێ بۆ بشێوەکێ راستە و خۆ بۆ حکومەتێ ، دێ ئاریشێن مەزن ترو قورس تر بۆ حکومەتێ جێبن، لڤێرە بۆ من راکێشەکا سەرنج راکێش و راست جێ دبیت:
(پترول = پارە( داهاتى)= دەست هڵات= گەندەلى= دکتاتوریەت)
ئەگەر ئەم بهێن ڤێ راکێشێ شروڤەکەیین دێ وەسا بۆمە دیاربیت کۆ داهاتیین پترولێ ئەگەر بشێوەکێ دروست و زانستى نەهێتە برێڤەبرن، دێ بیتە هاندەر بو زیدەکرنا پاشڤە چوونا ئابوورى ودەزگەهى وسیاسى، جونکە ئەڤ کەرتە دێ هیتە کونترول کرن ژلایێ حکومەتێ ڤە، بڤى شێوەیى دى (سەرمایەداریا دوست و پسمام و دیڤەلانکا Capitalist Cronies) جێ بیت،لاوراێ بینین خەرجێن حکومەتێ رۆژ ب رۆژ زێدەترن و نابنە هاندەر بۆ گەشەپێدانا ژیانا هاوڵاتیان، لدوماهیکێ ئەڤ خەرجکرنە کێم نابیت ئانکۆ دێ وەک ئێشا پەنجەشێرێ لێ هێت و دەولەت نەشێت ڤان داهاتیا بشێوەکێ ئابوورى بکاربینیت، وئەڤ خالە ب دیتنامن هاندەرە بۆ لاوازکرنا ئابووریا دەولەتێن بەرهەم هێنەرێن پترولێ.
هەروەسا داهاتیێن پترولێ دى کارتێکرنەکا نەرێنى هەبیت لسەر بارێ دیموکراتى وئازادیا سیاسى  جونکە ئەڤ داهاتى یە دى هێتە بکارئینان بۆ کرینا چەکى و جێکرنا زیندانا ودەزگەهێن پولیسى وکارتێکرن و کونترول کرنا دەزکەهێن داد پەروەریێ  وراگەهاندنێ، وکونترول کرن و لاوازى کرنا هەر دەنگەکێ نى خاز یانکو هەردەنگەکێ دژاتیا سیاسەتێن حکۆمەتێ بکەت، بڤێ رێکێ حکومەت دشێت پتر گەندەلیێ بکەت، و هەرکارەکێ حکومەت بکەت دێ گەندەلى تێ داهبیت، جونکە لڤیرە چ جاڤدیرى نینە و ئەگەر هەبیت ئەڤ جاڤدیریە یالاوازە ئانکو چ رول نینە، هەروەسا هەکۆ مە ئاماژە پێ دایى کونترول کرنا دەزکەهێن داد پەروەرى ودەزگەێن دى یێن بێ لایەن رێک خوشکەر بۆ حکومەتێ کۆ داهتێن پترولێ بکاربینیت بۆ کارتێکرن لسەر هەلبژارتنا، ئانکو داهاتیێن پترولێ کە ملکێ هاوڵاتیایە حکومەت و لاینێن سیاسى دێ بکاردئینن بۆ کونترول کرنا پروسەسا هەلیژارتنا و هەر پێنگاڤەکادیموکراتى بشێوەکێ نەیێ یاسایى، دهەمان دەم دا کونترول کرنا دەزگەهێن دادپەوەرى دێ کارتێکرنەکا نەرێنى هەبیت لسەر ملکیەتا تایبەتا کەسان وکومپانیان ئەڤ خالە دێ بیتە هاندەر بۆ لاوازکرنا بنەمایێن بازارێ ئازادو گەشەپێدانا ئابوورى،بڤى شێوەیى دێ دەست هەڵاتێن حکومەتێ زێدەتر لێ هێن و دێ دکتاتوریەت و تەکرەوى بیتە ئارمانجا حکومەتێ، لڤیرە وسا بۆ مە دیاردبیت کۆ داهاتێن پترولى رێکخوشەرە ن بۆ جێبونا دکتاتوریەتێ و تەکرەویێ.
لەولارا ئەگەر ئەم بهێن ڤان هزور بیرا لسەر حکومەتێن عیراقێ بجەسپینین دى َ بینین هە ژ سالا 1972 ، ئەو سالە هەکو  کەرتێ پترولێ کەتى یە دەستێ حکومەتا عیراقێ هەر ژ ڤێ سالێ وەرە تا نوکە حکومەتێن عیراقێ ییچن دڤى چارچوڤەیى دا بوورین، هەروەسا حکومەتا عیراقێ یانویى ژیا یادڤى چارچوڤەیى دا دبیوریت، ئەوژى ژبەر کونترول کرنا داهاتیێن پترولێ ژلایێ حکومەتێ ڤە لەورا دێ بینین رۆژ ب رۆژ حکومەتا عیراقێ بسەروکاتیا “ئەلمالکى” یابەرەف دەست هلاتا مەلبەدنى وتکرەویێ دچیت، ئەوژى برێکا کونترولکرنا دەزگەهێن دادپەروەریێ و هەلبژارتنا و پەرلمانى و بانکا ناوەندى، وهەرەوسا لاوازکرنا هەردەنکەکى دژاتیا سیاسەتێن حکومەتێ بکەت، ویادیار نوکە پلانێت حکومەتا عیراقێ یا نویى ئەوژى کرینا چەکى یە وچێکرنا هێزێن پولیسى  ولەشکەرى بۆ چەسپاندنا دەستهلاتا تاکرەوى لعیراقێ، ودڤان هەمى پێنگاڤاندا دى بینین گەندەلى یا دیارە بشیوەیەکى نەیێ سروشتى، بەلێ پا کونترولکرنا ئەڤان دەزگەها باشترین رێیە بۆ ڤەشارتنا گەندەلیا حکومەتێ، لڤێرە ئەز پێشبینێ دکەم کۆ ئەگەر نها چ جارەسەریى بۆ ڤان ئاریشا نەهێتە دیتن،بشێوەکێ یاسایى ودستورى بو کێم کرنا دەست هەلاتێن سەروکێ وەزیرێن عیراقێ بۆ ئازادکرنا دەزکەهێن دادپەوەریێ هەلبژارتنا وپەرلمانى وبانکا مەلبەدندى..هتد، د هەلبژارتنێت بهێن دا دێ بالێن حکومەتا عیراقێ یانوکە دێ کنترولەکا بێ هەڤرکى لەسەر ئەنجامێن هەلبژارتنا کەن، بڤى شێوەیى دێ پروسەسا دیموکراتیەتى لعیراقێ بەرف دکتاتوریەتێ ڤە چیت.
لڤێرە بۆ جارەسەرکرنا ڤان ئاریشا چ لعیراقێ بیت یان ل وەلاتێن بەرهەم هێنەرێن پترولێ بیت، لسەر هەمى دەزگەهێن یاسایى ودستورى ( پەرلمان، دادکەها دستوریى یافیدرالى، بانکا ناڤەندى، دەرزگەهێن حکومەتێ یێن جورە وجور، رێکخراوێن جڤاکێ سڤێل) ئەوە کار بکەن بۆ دامەزراندانا سندوقا داهاتێن پترولێ لعیراقێ ، و چەسپاندنا وێ د زیترین دەم دا، ژبەرکۆ ئەڤ سندوقە هاندەرە بۆ جارەسەریا پرانیا ئاریشێن ئابوورى وجڤاکى، وهەروەسا باشترین رێیە بۆ چەسپاندان وگەشەپێدانا سیستەمى دیموکراتى  وکێمکرنا دەست هەڵاتێن حکومەتا فیدرالا عیراقێ، ئەڤ پێنگاڤە ئەگەر بهێتە هاڤێتن، دێ بیتە ئێکەمین پێنگاڤ دروژهەلاتا ناڤین دا، جونکە ئەڤ پێنگاڤە هاتیە هاڤێتن لـ(نرویج،ئەلاسکا)، سەبارەت ئەلاسکا ل سالا 1976 سندوقا ئەلاسکا یادەم درێژ”  یاهاتیە دانان، ژبۆ دەست ڤەئینانا داهاتێن پترولێ ودابەشکرنا وان لسەر هاولاتیا بشێوەیەکێ راستەوخۆ، هەروەسا ئەڤ سندوقە یا لوەلاتێ نەرویجێ ژى یاهەیى، لەورا ئەگەر ئەم بهێین بارێ ئابوورى وسیاسى وجڤاکى یێن ڤان هەردو وەڵاتا شروڤەکەین،دێ بومە وەسا دیاربیت کۆ ئەڤ هەردو وەڵاتە ژ وەلاتێن دیموکراتینە و رێژا گەشەپیدانا ئابوورى وسیاسى ومروڤایەتى وزانستى  لڤان وەڵاتاندا زۆریا بلندە.
هەروەسا نەرویج دەولەتا ئیکێ تێت لدیف پیڤەرێ Legatum Index یێ خوشگوزەرانێ دسالا 2012، ئەڤ پیڤەرە ژ چەند فەکتەرێن ئابوورى وسیاسى وجڤاکى پێکدێت وەک(رێکخستنا ئابوورێ ئازاد، ئاستێ ژێرخانا ئابوورى، ئاستى خاندنێ وپەروەردێ، ئاستێ دەزگەهێن تەندروستى، ئاستێ دەزگەهێن دیموکراتى و جڤاکى، وئێمناهیا سیاسى وجڤاکى، وئاستێ رێڤەبرنا دروست یادەستهلاتێ، ئاستێ ئازادیا کەسایەتى و ئایینى وسیڤیلى، وهەرەوسا ئاستێ سەرمایێ جڤاکى) هەروەسا نرویج دەولەتا حەفتى تێتن وەک باشترین دەولەت دبوارێ گەندەلێدا لدیف پیڤەرێ Corruption Perceptions Index یى گەندەلیا جیهانى ل سالا2012 ، ئەڤ پیڤەرە وەسا بۆ مە دیاردکەن کۆ ئەگەر داهاتێن پترولێ بشێوەکى دروست و زانستى بهێنە برێڤەبرن دێ بنە هاندەر بۆ گەشەپێدانا ئابوورى وسیاسى وجڤاکى، یا نکو دروستکرنا سندوقا داهاتیا ئێکەمین رێیە بۆ گەشەپێدانا ئابوورى وسیاسى د وەڵاتێن بەرهەم هێنەرێن پترولێ دا.
لڤێرە یا گرنگە ئەم دیاربکەین چاوانیا کارێ ڤێ سندوقێ، وەک من دیار کرى کۆ ئەڤ سندوقە داهاتێن پترولى بخۆڤەدگریت،ئانکو هەمى داهاتێن پترولێ بشێوەکێ راستەوخۆ دچنە ناڤێ سندوقێ دا، دیر ژ دەزگەهێن حکومەتێ، هەروەسا ئەڤ سندوقە دهێتە برێڤەبرن ژلایێ چەند کەسێن تایبەت مەند دبوارێن ئابوورى یاسایى وکارگێَرى و ژمێریارى وپلاندان، هەروەسا ئەڤ کەسێن ڤى دەزگەهى دا کاردکەن خۆدان رەوشت و کارکێرین پاقژن، هەروەسا ئەڤ سندوقە تێتە شەرپەرشنى کرن ژ لایێ چەندین دەزگەها ڤە وەک پەرلەمانى، ودەستهلاتا داد پەروەریێ ، ورێکخراوێن جڤاکێ سڤێل، ودەزگەهێن راگەهاندنێ ژ بۆ پتر روهنکرن و ئاشکەراکرنا کارێن ڤێ سندوقێ ئانکو دا چ زگەندەلى دکارێن ڤێ سندوقێ نەهێتەکرن.
سەربارەت چاوانیا رێکخستنا داهاتێن پترولێ ئەڤ سندوقە ڤان داهاتیا دکەت چەند پشکەک رێژا 75% ژ داهاتى تێتە تەرخان کرن ژ بۆ دابەشکرن لسەر هاولاتیاَ بشێوەکێ راستەوخۆ و بەشەک ژڤێ رێژێ ژى تێتە تەرخان کرن بۆ پروژێن گرنگ و ئیستراتیجى، و25% تێتە تەرخان کرن ژبۆ وەبەرهێنانى د بازارێن جیهانێ دا یێن جودا جودا، وداهاتێن ڤێ وەبەرهێنانێ تێتە تەرخان کرن بۆ نەوێن داهاتى ، جونکە داهاتێن پترولێ نە بۆ نوێ نوکە بتنێ یە ژ بەرکۆ ئەڤ داهاتى یە بۆ نوینَ نوکەیە ونۆێن داهاتى یە،ئەڤ خالە ژى دگونجیت دگەل زانستێن گەشەپێدانا دەم درێژ Sustainable Development ، لڤێرە دا پتر هزرا ڤێ سندوقێ روهن بکەین یا گرنگە ئەم مفاو وخرابێت وێ دیارکەین، بشێوێ خوارێ :
1.    ئێکەمین مفاێت ڤێ سندوقێ ئەوە کە هاوڵاتیا هانددەت وپالددت ژ بۆ پتر پشکدارێ بکەن دبوارێ سیاسەتا گشتى دا، واتە دى هاوڵاتى پتر بەرگرێ دێ ژ سیستەمێ دیموکراتى یێ دەولەتێ کەن، جونکە ئەو دى وەسا هزرکەن کە ئەڤ سیستەمە ئێکەمین رێیە بۆ گەشەپێدانا ئابوورى ودادپەروەریا جڤاکى وکەشەپێدانا ئازادیا سیاسى.
2.    هەروەسا دێ هاوڵاتى بنە جاڤدێر ل سەر هەمى کارێت حکومەتێ و وپروسەسا دیموکراتى، ئانکو دى رولێ هاوڵاتیا زێدەتر لێ هێت بۆ چەسپاندنا سیستەمێ دیموکراسیەتى و مافێ مروڤى.
3.    هەبوونا سندوقا داهاتێن پترولێ هاندەر بۆ گەشەکرن و چەسپاندنا ئازادیا ئابوورى، جونکە ئەڤ سندوقە دێ داهاتێن پترولێ بشێوەکێ راست و خۆ ل سەر هاوڵاتیا دابەشکەت، بڤى شێوەیى دێ هاولاتى دئازادبن بۆ کارئینانا ڤى سەرمایەیى بۆ وەبەرهێنانێ د بوارێن ئابوورى یێن جودا جودا دا، ئانکو بڤى شێوەیى کەرتێََ تایبەت دێ رولێ خویێ دروست  وەرگریت وەک کەرتەکێ سەرەکى دا ئابوورى دا، وئەڤ خالە دێ بیتە هاندەر بۆ کێم کرنا بێ کاریێ و هەژاریى وبرسێ وهەروەسا دێ بەرهەمێ ناڤخویى ژى  وقەبارێ بازرگانیا نافخویى و یادەرڤە ژى دێ  زێدەبیت ئەڤ ژ لایەکى ڤە، وژلایەکێ دى ڤە ئەڤ داهاتێن پترولێ دى بنە هاندەر بۆ زێدەبوونا داخازیا گشتى ل سەر کەلو پەلا ، و زێدەبونا داخازیا گشتى هاندەرە بۆ بلند کرنا رێژا کەشەپێدانا ئابوورى.
4.    سندوقا داهاتێن پترولێ دێ بتە رێک خوشکەر بۆ زێدەکرنا بەرهەمێ پترولێ، ئانکو دێ هاندەر بۆ  پێشئێخستنا پشەسازیا پترولێ، ئەوژى بکارئینانا نۆیترین رێرێن تکنولوجى دى ڤى بوارى دا، هەروەسا بڤى شێوەیى دێ تێچونێت ئینانەدریا پترولێ کیم بن، جونکە یا زانایە ڤان تێچونا کارتێکرنەکا مەزن یاهەیى لسەر بەرهەمێ پترولێ.
لەورا ئەم شێین بێژین کۆ سندوقا داهاتێن پترولێ دێ بیتە شارەستینا ئابوورێ دەولەتێ ، دێ هەمى چین و نەوێن وەڵاتى مفایى ژى وەرگرن بێ جێوازى، لڤێرە ئەگەر پرسیار بهێتەکرن ” ئەگەر داهاتێ پترولێ بشێوەکى راستەوخۆ چۆ ڤێ سندوقێ باشە دى حکومەت داهاتیا ژ کیڤەئینیت بۆ رێَڤەبرنا کارێت خۆ یین روژانە”؟بەرسڤ ئەوە حکومەت دێ شێت داهاتیا بدەست خوڤەئینیت برێکا دانانا سیستەمەکێ پێشکەفتى یێ باجێ ، یانکو حکومەت دى رابیت باجى دانیتە سەر داهاتێ کەسان وکومپانیا…هتدبڤى شێوەیى وەک هەردەولەتەکا دى دێ حکومەت کارێن خۆ رێڤەبەت دیر ژ گەندەلێ، وهەرەسا دێ وەرگرتنا باجێ ژى ئەکتیڤ تر لێ هێت.
دهەمان دەم دا ڤێ سندوقى چەند خالێن نەرێنى ژى ێن هەین، ئەوژى ئەڤێن خارێنە:
1.گەلەک ئابوورناس وەسا دیاردکەن کۆ هەبونا سندوقا داهاتێن پترولێ دێ بیتە هاندەر بَو چێبوونا لاوازیا جڤاکى، جونکە هەمى هاوڵاتى دێ پالپشت بن ل سەر داهاتێن ڤێ سندوقێ د ژیانا خودا، بڤى شێوەیى دێ ئەڤ لاوازیە بیتە هاندەر بۆ دروست بونا ئاریشێن ئابوورى وجڤاکى وسیاسى، لڤێرە ب دیتنامن دا ئەڤ ئاریشە نەچێبیت ل سەر حکۆمەتێ ئەوە رێژا باجێ لسەر کەسان بلند بکەت.
2.دابەشکرنا داهاتێن پترولێ بشێوەکێ ئێکسەر دێ رێژا پارێن تەرخان کرى بۆ پروژێن ئابوورى یێن ئیستیراتیجى کێم کەت، وئەڤە ژ دێ بیتە ئەگەرەک ژ بۆ پاشئیخستنا ژیرخانا ئابوورى جونکە ژێرخانا ئابوورى پێتڤى قەبارەکێ مەزنێ سەرمایەیە، لڤێرە بدیتنامن  ژبۆ جارەشەریا ڤێ خالێ دشیانێت سندوقێ دایە رێژەکا داهاتێ پترولى تەرخان بکەت بۆ پروژێن ئیستیراتیجى بشێوەکى زانستى وئابوورى یى گونجایى.
3.هەروەسا هەبۆ نا سندوقا داهاتیا هاندەر ژبۆ زێدەبۆنا رێژا مروڤان، جونکە دى هەرکەسەکى د خیزانێ دا پشکا خویا تایبەت هەبیت ژ داهاتێن پترولێ، لڤێرە هندى ژمارا خێزانى زێدەبیت دێ داهاتێ خێزانێ ژى زیدەبیت، براستى زێدەبونا رێژا مروڤا ئیکە ژ ئاریشێن مەزنێن دەولەتێن پاشکەفتى، لەورا ژبۆ جارەسەرکرنا ڤێ ئاریشێ سندوق دشێت ژمارا کەسان دیاربکەت ئەوێن ماف هەیى داهاتێ پترولێ وەربگریت دا هەر خیزانەکێ دا، بۆ نموونە بکەهیتە(4-5) کەس دهەر خێزانەکێ دا.
لەورا یاگرنگە ئەم دیاربکەین کۆ عیراق پێتڤى سندوقا داهاتێن پترولێ یە، جونکە یازانیایە عیراق ژ جەند نەتەوا وئاینا ومەزهەبا پێک دێت ، و عیراقێ گەلەک ئاریشێن هەین چ سیاسى بن یان ئابوورى یان جڤاکى یان نەتەوەیى بن ..هتد،هەرچەند هزرا چێکرنا سندوقا داهتێن پترولێ  لعیراقێ هاتبوو ڤەکولین و گەنگەشەکرن ل سالا 2003 سەردەمێ پول بریمر بەلێ جهێ داخێ یە ئەڤ بابەتە هاتە نڤاندن تا نوکە و حکومەتێن عیراقا فیدرال تانوکە چ پروژە نینن سەبارەت ڤى بابەتى.
زێدەبارى ڤێ چەندێ ئەکەر خەلکێ عیراقێ بڤێت بژیت ب ئێمناهى ودیر ژ شەرێت نافخویى و شەرێت دەرڤە وگەندەلێ، وئاریشێن ئابوورى وسیاسى ،و ئەگەر بڤێت دەولەتەکا دیموکراتى پێشکەفتى دروست بکەت لسەر وان ئەوە داخازا چێکرنا ڤێ سندوقێ بکەن، جونکە لدیف نویترین راپورت لسەر بەرهەمى پترولێ لعیراقێ دەرکەفتى  ل سالا 2012  وەسا دیاردکەت کۆ  عیراق لرێزا ئێکێ تێت ب رێژا 45% تا سالا 2035 ژ بۆ دابینکرنا بازارێت پترولا جیهانێ ، وپشتى عیراقێ وڵاتێن دى ێن OPEC تێن هەمى برێژا 42% دێ شێن بازارێت پترولا جیهانێ ئێمن کەن، ولرێزا سیێ دەولەتێن دى تێن ئەوێن نە دبشکدار درێکخروا OPEC دا ئەوژى دشێن بازارێن پترولا جیهانى ئێمن بکەن ب ریژا12%، رێژا بەرهەمێ عیراقێ بۆ مە وەسا دیاردکەت کە عیراق دێ بیتە یاریکەرەکێ بهێز د بازارێن پترولا جیهانێ دا، ژبەر کو بەرهەمێ عیراقێ ژ هەمیا پترە،هەروەسا عیراق دێ بیتە مەزنترین دەرگەه بۆ دبینکرنا پترولا جیهانێ تا سالا 2035، لڤێرە وەسا بۆ مە دیاردبیت کە دێ داهاتێن ڤى بەرهەمى ژى زێدەدبن، لاورا یا گرنگە عیراق کاربکەت بۆ دروست کرنا سندوق داهاتیا، ژ بۆ بلند کرنا برێ گەشەپیدانا ئابوورى وچەسپاندنا سیستەمێ دیموکراتى وئازادیا سیاسى وپێشئێخستنا بارێ جڤاکى وبەرقرارکرنا دادپەروەریا جڤاکى،هەروەسا هەبوو نا ڤێ سندوقێ دێ کەلەک فشارێن کەسان کێمکەت لسەر حکومەتێ بۆ دامەزراندنا وان د کەرتێ گشتى دا جونکە ئە ڤ فشار گەلەک یا بەرجاڤە پرانیا هاولاتیا لعیراقێ وکوردستانێ داخازا دامەزراندنێ دکەن، لڤێرە ئەگەر ڤان کەسان داهاتێ پترولێ هەیڤانە یان سالانە وەرگرت پشتى هنگى ئەو هند داخازیا دامەزراندنى ژى ناکەن و دێ حکومەت یا ئازادبیت بۆ دامەزراندنا وان کەسا یێن دگونجن دیڤ رێنمایین ئەو داتنیت، بەلێ پا بەروڤاژى ڤێ چەندێ دێ ڤان کەسان هەمى دمان مافێ داخازیا دامەزراندنێ هەبیت جونکە حکومەت یا سامانێ وى یێ
نەتەوەیى دفروشیت، وهەروەساد ئەنجامدا ئەڤ پترولە دێ عیراقێ بەرەف پاشکەفتنا ئابوورى وگەندەلێ  بیروقراتیەتێ و دکتاتوریەتێ ڤەبەت، ژبەرکۆ ئەڤ خاسلەتێن دەولەتێن بەرهەم هێنەرێن پترولێ نە.
ژێدەر:
1.Iraq Energy Outlook،World Energy outlook Special Report،London،2012.
2.نژدارسعدالله خالد، الحرية الاقتصادية وبعض المتغيرات المؤثرة في النمو الاقتصادي لبلدان مختارة للمدة 1995-2008، رسالة ماجستير مقدمة الى مجلس كلية الادارة والاقتصاد،جامعة دهوك،2010.

3.ادوارد مورس، توماس بالي والاخرون، النفط والاستبداد”الاقتصاد السياسي للدولة الريعية”، الطبعة الاولى، بغداد-اربيل-بيروت،2007.

4.www.Legatum.com

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.