ئابوورا سیاسی یا نووی چێە؟

♦ دهام عبدالحمید غلبیشی

2013-02-15

وەک بیردۆزەک  ئانکو بیروکەک  ئابووری بۆ سیاسەتێ و رێڤەبرنا وەڵاتی، ئابوورا سیاسی یا نووی دئێت نیاسین.  واتا ڤێ ئێکێ ئەڤەیە کو ئالییەت و رێکێت زانستا ئابووری دئێن بکار ئینان بۆ تێگەهشتن و شرۆڤەکرنا پرۆسێسا سیاسی و ئیدارەکرنا وەڵاتی ژ لایێ سیاسەتڤاناڤە. ئەڤە ژی ب وی رەنگییە کو ئەکەتەرێت  ئانکو   یاریکەرێت گۆرەپانا سیاسی د سیستەمەک دیموکراسی دا ب دەنگدەر، سیاسەتڤان، دەزگەهێت میری، کومەڵێت (گروپ) خودان بەرژەوەندی (وەک سەنیدکایێت کارکەرا، بەلێندەرا و خۆدان کومپانیا) و میدیا (رۆژنامە و بنکێت ئەنتەرنێتێ) دئێن دەستنیشانکرن. هەر یاریکەرەک ژڤان  ژلایێ خۆڤە خودان  بەرژەوەندیێت تایبەتە و هەوڵ ددەت باشترین مفا و دەستکەفت ژ پرۆسێسا سیاسی بدەستڤە بینیت و کارتێکرنێ لسەربریارێت سیاسی بکەت. ئارمانجا سیاسەتڤانی لسەرکار مانە و مەزنکرانا ناڤ و روومەتا خۆیە و هندەک جارا ژی زەنگینبوونە. هەروەسا ژی مەرەما وی بکارخستنا ئیدولوژیا خۆیا تایبەتە.  ژلایەک دیڤە دەنگدەر دخوازیت دەنگێ خۆ بدەت وێ پارتێ  یا کو بۆ وی باشترین بەرنامێ حکومی پێشکێش دکەت.ئەو لایەنێ سیاسیی بۆ بەرژەوەندیا وی ب مفا، دەنگدەر دەنگێ خۆ ددەت وی. هەروەسا دەزگەهێت میری ژی  ب گرنگ دزانن، بۆدجا فەرمانبەریا وان یا مەزن بیت و دەزگەهێ وان خودان هێزەک بەرفرە بیت.  رۆژنامە و بنکێت ئینتەرنەتێ وەک پێشکەشکەرێت پێزانینا  کۆمپانیێت کەرتێ تایبەتن و دکارن کارتێکرنێ لسەر رایا گشتی و دەنگدەرا بکەن و بڤێ رێکێ فشارێ بخەنە سەر سیاسەتا وەڵاتی و بەرنامێت حکومەتێ، دا کو لسەر وێ رێکێ بچن یا کو بۆ خودانێت میدیا  یا باش بیت.
بەرۆڤاژی پشکا رەفاهییەتێ(welfare) ژ زانستا ئابووری کو  هۆسا دبینیت کو سیاسەتڤان بێی بەرژەوەندیا خۆ یا تاکەکەسی د خزمەتا گشتی دا خەبات دکەت، ئابوورا سیاسی یا نووی د وێ باوەرێ دا یە کو یاریکەرێت گۆرەپانا سیاسی وەک سیاسەتڤان بەری هەر تشتەکی هزرا بەرژەوەندیێت خۆئێت تاکەکەسی دکەن. لێ بەلێ دەمێ حکمکرنا وان ژ بەر سیستەمێ دیموکراسی و دەنگدانا یێ  دیارکریە. ژبەر ڤێ یەکێ  سیاسەتڤان یێ نەچارە رێزێ ل داخوازیێت وەڵاتیا بگریت، دا کو دەنگا بۆ جارەکا دی یا حکمی بدەستخۆڤە بینیت.
دەمێ بڤی رەنگی ئیدارەکرنا وەڵاتی ب ئالییەت و رێکێت زانستا ئابووریڤە دئێت شرۆڤەکرن، تێگەهشتنا بریارێت سیاسی و رەفتارا سیاسەتڤانا  ئاسانتر دبیت. لدویف ڤێ بۆچوونێ مرۆڤ وەک تاکەس دبیتە بابەتێ کارلسەرکرنێ و شرۆڤەکرنێ.
ئابوورا نووی شروڤەکرنەک پوسیتیڤە و لسەر رەفتارا دەنگدەری و سیسەتڤانی د پرۆسێسا سیاسی دا د پەیڤیت.ئەو پیڤەرا نادانیت، کا سیاسەت و رەفتارا سیاسیا تڤیا یا چاوا بیت. تەنیا ڤەدگێریت کانێ کاودان ب چ رەنگن. بەس باس دکەت کو رەفتارا بەشداربووێت سیاسەتێ ب عەقلانی دئێت نیاسین چونکی بنەرەتێ کردارێت وان بەرژەوەندیێت وان بەشداربووانن .  لسەر وی بنیاتی ئەو رەفتارێ دکەن. پاشی پرسیار دئێت کرن، کانێ دەنگدەر وەک گرۆپ ئانکو کوم چاوا بریارێت خۆ ددەن و دەنگی ددەن چ لایەن و کیژ پارتێ. ژ لایێ دیڤە بەرنامێت پارت و لایەنێت سیاسی ژلایێ دەنگدەراڤە دبنە جهێ پرسیارێ و بریارلسەردانێ. پارت و لایەنێت سیاسی ژی ژ لایێ خۆڤە ل رێک و چارا دگەرن، بزانن کا دەنگدەر چاوا  چونکی هەر لەیەنەک سیاسی دخوازیت پڕانیا دەنگا بدەست خۆڤە بینیت. بێ پێزانین لسەر ڤێ یەکەێ، پارت و لایەنێت سیاسی نەشێن بەرنامێت گونجای و ل دویف داخوازا خەلکی پێشکێش کەن.  ژبەر هندێ ئەو لایەنێ باوەری ب ڤێ ئێکێ نەبیت، نابیتە جهێ رەزامەندیا دەنگدەرا و دێ دورینیت و ناچیتە سەر حکمی . هەلبەت نەیا ئاسانە، هزر و بۆچونێت دەنگدەرا ب شێوەک تەمام بێن زانین چونکی هەردەم و ل هەرجهەکی ئەو دیار ناکەن، کانێ هزر و بۆچوونێت وان ب چ رەنگن و دێ د دەنگدانادا بریارا خۆ یا دەنگدانێ چاوا دەن. لەورا ل گەلەگ وەڵاتێت رۆژئاڤا دێت دیتن کو گەلەگ کومپانێت کەرتێ تایبەت هەنە کو کارێ وان بەس ئەوە، پێشبینی بکەن، کا چ رێژە ژ دەنگدەرا دەنگێ خۆدێ دەنە چ لایەن.
ل دوماهیێ یا گرنگە بێتە گوتن کو “ئابوورا سیاسیا نووی” ژ دەهێ ٥٠ یێ سەدێ چووی وهێرڤە ل وەڵاتێت رۆژئاڤا هاتیە بنیات دانان. بەری هنگێ “ئابوورا سیاسی” هەبوو کو ژ لایێ مارکیسییا ڤە بۆ شۆرڤەکرنا سیستەمێ مارکیسییێ دهاتە بکار ئینان. پاشان ئابوورناسێت رۆژئاڤا ئابوورا سیاسییا نووی وەک تیوریەک ئانکو بیردۆزەک ئابووری بۆ راڤەکرن و شروڤەکرنا پرۆسێسا سیاسی  و ئیدارەکرنا وەڵاتا  ئێخستە د خزمەتا مرۆفاتیێ دا.  هەر لسەر ڤی بنیاتی ژی  یاسا و دەستورێت گەلەگ وەڵاتێت رۆژئاڤا هاتینە دروستکرن. کونترولکرن و بنچاڤکرنا رەفتارا سیاسەتڤانا و دەستنیشانکرنا دەمێ حکمرانیێ ب رێکێت دەستوری هندەک نمونەنە بۆ ڤێ چەندێ. هەروەسا دەزگەهێت نەزاهەتی ئانکو پاکسازیێ ل هەر دەرەکی و هەر فەرمانبەریەکێ د کار دانە و چ زوی چ درەنگ سەرپێچیا دیاردکەن.
هەکە بەرێ رێڤەبەرێت وەڵاتی ب “دکتاتورێت خێرخواز” هاتبانە نیاسین، ئەڤرو ئەو ب ” دیموکراتێت خۆپەڕێز” یانژی “خۆیەکی” دئێن دیتن. ئەف راستیە تڤیا نەئێتە ژ بیرکرن و ب رێکا دەستوور و دەزگەهێت دادوەری بێتە رێکخستن. مرۆڤ د خۆیەتیا خۆدا خۆپەرێز و خۆدان بەرژەوەندیێت خۆیێت تاکەکەسییە. دیتنا وی بۆ ڤێ جیهانێ و رەفتارا وی د ژیانێ دا لسەرهەر لسەر ڤی بنچینەی دێن ئاڤاکرن و پێکدهێن. هەلبەت ئەم هەمی ڤێ ئێکێ دزانین. لێ بەلێ مە نەڤێت باوەربکەین.

 
  1. muhamad says:

    sllaw hawrean das xoshe bo aw blaw krawaeatan baraste babatakan tan hamoe sod baxsha w heway

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.