بەرەف دەولەتەکا دیارکری

♦ لیزیک بالسیرۆڤیچ

2013-02-24

 ئەڤ گوتارە زێدەتر تێەکستی ل سەر وان پیڤەران دکەت کو فاکتەرن بۆ نەخشەکێشانەکا گونجای بۆ کارێن حکوومەتێ، هەروەسا ل سەر پرسێن گرێدایی پەیوەندیێن د ناڤبەرا دەولەتێ و وەلاتیان دا. ئەڤجا دخوازم هندەک رۆنکرنان بدەمە وان تشتان کو پەیوەندێ ب دەولەتێ ڤەهەیە، کو چەندین رژێمێن ب چاڤەکێ تەقلیدی تەماشە دکەنێ وەکو دەولەت، گەلەک بنەمایێن سەرەکی ژێ دکێمن کو د گەنگەشێن پیڤەری دا، و دێ ڤێ گوتارێ ب ڤێ گۆتنێ ب داوى ئینم کو دبێژیت دیتنا کلاسیک بۆ دەولەتەکا دیارکری باشترە ژ وێ رامانا کو بەرەڤانیەکا باش بۆ ئازادێن ئابووری و کەسایەتی دابین دکەت. سیستەمێ سازی و دەولەت: دیرۆک وەسا دیار دکەت کو هەر گرۆپەکا هەرێمی یا مەزن ژ تاکەکەسان کۆمەکا قانوونێن کەسایەتی هەبووینە، و ل جڤاکێن زێدەتر شارستانی سیستەمێ سازیان حوکمى دکەت، هەڤکاری، چارەکرنا هەڤڕکیان و بەرەڤانیکرن، و ناڤێ هندەک ژ ڤان سیستەمێن سازی کریە “دول”، بێگومان دیارکرنا هەر گرۆپەکێ دەولەتەک هەیە. و هەر گرۆپەکا سیستەمێ سازى هەبیت دەولەت نینە، ئەڤە دمینتە ل سەر پێناسەکرنا دەولەتێ، و بەرچاڤترین پێناسەیا دەولەتێ پێناسەیا (ماکس ویبر)ە، دەولەت هینگێ دێ هەبیت دەمێ ئامیرەکێ تایبەت هەبیت کو پرۆسەیا بکارئینانا هێزێ ل دەڤەرەکێ کڤان بکەت (ویبر 1922: 29-30).( ) و ئیعترافێ ب وان سیستەمان نەکەت کو ڤان مەرجان بجهـ نەئینن، بۆ نموونە کۆمەلا خێرخوازیێ ناهێتە هژمارتن وەکو دەولەت، هەروەسا(دەولەتا خوەشگوزەرانیا جڤاکی). و ل گۆر پێناسەیا (ویبر) ئەو رژێمێن تاوانان ل دژی ئەندامێن گرۆپێن خوە بکەن، دبێژنە وان دەولەت، زێدەباری کو دێ دەولەتێن ماندی بین بۆ نموونە (کۆمارا زائیر یا بەرێ ل ژێر حوکمێ موبوتو سیکۆ-سیکۆ). ئەڤجا هەروەکو خالا دەستپێکا گەنگەشێ ل دۆر باشترین کڤان (نگاق) بۆ چالاکیێن دەولەتێ، مرۆڤ دشێت بۆ تێگەهێ (رۆبرت نوزیک) ڤەگەڕیت کو پێکهاتیە ژ دەولەتەکێ کو ئەرکێ وێ پاراستنا هەمى وەلاتیێانە ژ توندوتیژیێ، دزیێ، حیلەکرنێ، و ل هەما دەمی رێککەفتنێن خوە بجهـ دئینیت.(نوزیک 1974: 26). ئەرێ دەولەتێن گونجای دناکۆکن بسەدەما جڤاکێن جودا جودا؟ ئەرێ تەماشەکرنا دەولەتا گونجای گرنگیێ دەتە بنەمایێن دەولەتێن چالاک، یان ژی گرنگیێ ددەتە سیمایێن ل جەم جڤاکێن وێ دەولەتێ؟ بۆ نموونە، ئەرێ ما پێدڤیە ل سەر دەولەتێ کارێن زێدەتر یان کێمتر ل دەولەتێن هەری هەژار بکەت بەراورد دگەل وی کاری یێ دەولەت ل وەلاتێن دەولەمەند دکەت؟ یان ژی کڤانێ گونجای بۆ چالاکیێن دەولەتێ گرنگیێ ددەتە پێکهاتا نەژادى یا وەلاتیان و چەنداتیا دوودلی یا جڤاکی؟. پرسا دن ئەوە هەکە کڤانێ گونجایێ حکوومەتێ د پرۆسەیا دیمۆکراسیێ دا دیار ببیت، و هەکە وەسا بیت دشیان دایە مرۆڤ دانوستاندنێ بکەت و بێژیت کو کڤانێ گونجایێ دەولەتێ ل دەف هندەک جڤاکان پێکهاتیە ژ ڤەگەراندنا بەلاڤکرنێ ل گۆر وەرارا ئابووری، ل دەمەکی جڤاکێن دى دخوازن بەلاڤکرن یا کێم بیت و وەرار یا زێدە بیت. ب هەرحال هەکە ئەم قانوونا پڕانیێ وەکو پیڤەر وەربگرین و حوکمى ل کریارێن دەولەتێ بکەین بێگومان ئەڤێ یەکێ مەترسی ل دویف هەیە، چونکى پیدڤیە هەر بریارەکا پڕانی قەبوول بکەت، خوە بریارێن پێشێلکرنا مافێن کێمینەیان، دەستەسەرکرنا مولکی ب خوەڤە دگریت، هەروەسا دێ خویک هێتە سەپاندن، ئەڤجا پێدڤیە بریارێن پڕانی بهێنە راگرتن. بەرسڤدان بۆ وێ پرسیارا دبێژیت ئەرێ ناکۆکییا دەولەتا گونجای ب سەدەما جڤاکێن جودا جودایە؟، هەتا رادەکا مەزن گرنگیێ ددەتە وێ یەکێ هەکە تاکەکەسێن جڤاکێن ناکۆک ب جەوهەری دناکۆک بن. و ب دیتنا من هندەک گهۆرینێن پالدەر و بهێز هەنە سرۆشتێ مرۆڤی پێک دئینن، ئەڤجا ئەو سیاسەتێن گرنگی دایە بۆچوونا ئۆپۆزسیۆنێ- بۆ نموونە، پێشنیازکرن کو ئەو جڤاکێن زێدە هەژار پتر پێدڤى مایتێکرنا دەولەتێ نە، چونکى جۆتیارێن هەژار چ ژ بنەمایێن ئابووری نزانن، کو ئەڤە ئەگەرەکێ سەرەکی بوویە بۆ بەلاڤبوونا هەژاریێ ل جیهانا سێ (باویر1976، شولتز 1980) و شاشیا هەری مەزن ئەو بوو یا مارکیسیێ کری، کو مولکداریا تایبەت نەهێلاى و هزرکر کو ب وى کاری دێ تاکەکەسەکێ نوی و هەری باش چێ کەت. ژێدەرێن نوى ئاماژێ ب وێ یەکێ دکەن کو کێماسی د پێزانینێن بازاری دا هەنە ئانکو(تاکەکەس) د جڤاکێن زێدە هەژار دا، چونکى وەکو بنەمایێ عەقلانییە بۆ دەولەتێن زێدە رێکخستی. ئەڤ شیرەتە یا سەیرە، چونکى کڤانێ رێکخستنێن راستەقینە ل جیهانا پاشکەفتى (العالم النامی) پێشێلکاریێ ل سەر کڤانەکێ بەرفرەهـ دکەت (دجانکوف و هندەکێن دی 2002). پێدڤیە مرۆڤ وێ هزرێ بکەت کو رەنگە هندەک ئەرکێن تایبەتێن گرۆپا گونجای ژ چالاکیێن دەولەتێ بۆ دەسەتەیێن دەرەکى بهێنە ڤەگوهاستن، مینا رێکخراوێن نیڤدەولەتی. لێ وى دەمی ئەم دێ راستی پرسا بەلاڤکرنا گونجایا ڤێ گرۆپێ بین ژ چالاکیێن دەولەتێ، و ئەو پرسێن پەیوەندی ب رۆلێ گهۆریێ دەوەلەتا نیشتمانی ڤەهەى. پرسەکا هوسا دکەڤیتە د ناڤا دلێ گەنگەشا دەستووری دا ل ئێکەتیا ئورۆپی (کریفیلد 1999: 402-21؛ ماتیوز 1997: 50-65). پیڤەرێن نەخشەکێشانا دەولەتا گونجای: پەیڕەوێ ئابووریێ ستاندارد بۆ نەخشەکێشانا باشترین گرۆپ ژ ئەرکێن دەولەتێ یێن نەقەبوولکری دهێتە هژمارتن.( ) و تایبەت دەمێ ئابووریناس مینا جوزیف ستیجلیتز (1988: 24) ئاماژێ دکەن کو رۆلێ سەرۆکێ حکوومەتێ دابینکرنا کڤانەکێ قانوونی یە، کو هەمی پرۆسێن ئابووری تێدا رۆی ددەن، بێی گەلەک بەحسێ ناڤەرۆکا قانوونان بکەت، و کانێ چەوا دێ کارتێکرنێ ل حەزێ کەت، دگەل وێ یەکێ بەحسێ ئامیرێن بجهئینانێ نەهاتیە کرن و پەیوەندیا وان ب ئامیرێن دەولەتێ ڤە. ئەڤجا قەناعەتەک دروست بوو کو هەمی بریارێن هەڤڕکیێ د ژیانا ئابووری دا چ مەفەر ل دەف دەولەتێ نینە. و ئەڤ دەربڕینە یا هەڤدژی دەلیلێ تێستی بوویە، تو دشێی تەماشەى (غریف 1997، غو وسوینین 2001، وولدمیر 2001) بکەى. ئەڤ تەشویشا ژ ئەنجامێن وی تێگەهشتنێ دهێت کو کەلوپەلێن گشتى ژ ئالیێ ئیستهلاکیێ ڤە هەڤڕکیێ ناکەن (سامویلسون 1954: 387-89). هەکە پێدڤی بوو کو وان کەلوپەلان بینن، وى دەمی خویک و رەفتارێن دژوارێن دەولەتێ ژی پێدڤینە.ب هەر حال، کیژان کەلوپەل دهێنە هژمارتن یێن گشتى؟ ئەرێ سیستەمێ دادپەروەریێ مولکێ دەولەتێ یە، چونکی خزمەتگوزاریێن گرنگ دهێنە هژمارتن مینا بەرژەوەندیا گشتی؟ بێگومان ئەم نەشێین وێ یەکێ بدانینە سەر هەمی خزمەتگوزاریان، کیژان خزمەتکرنا دادپەروەریێ بەرژەوەندیا گشتی پێک دئینیت؟ ئەرێ منارە ب راستى بەرژەوەندیەکا گشتی یە؟ ل ڤێرە (رونالد کوز- 1974) تێکەست کریە کو منارێن بەریتانیا ل چەرخێ نۆزدێ ژ ئالیێ کەرتێ تایبەتڤە دهاتنە برێڤەبرن و پشتەڤانیکرن. لێ زێدەباری وێ ئاشکراکرنێ ژی بەردەوام منارە وەکو بەرژەوەندیێن گشتى هاتینە هژمارتن کو دگەلەک تێکستان دا هاتیە مینا(ستیجلیتز 1988: 75). لێ رێژەیەکا کێم ژ کەلوپەلێن گشتی د کەتوارێ ژیانێ دا هەیە، و ژ ئەنجامێ وێ یەکێ کڤانێ پێدڤى بۆ چالاکیێن دەولەتێ چێ دبیت بچویکترین و تەنگترین کڤان بیت. هندەک کەلوپەل کو هاتینە وەسفکرن ب گشتى، رەنگە د راستیێ داتایبەت بن و هاڤێتبنە ناڤ مولکێ دەولەتێ ب رێکا مایتێکرنەکا گشتى. تێگەهێ (کارتێکرنێن دەرەکى) تووشی هەمان خالێن لاواز بوویە. ئەڤجا د شیان دایە ب سەناهى ئاماژێ بکەین کو مفایێن جڤاکی زێدەترن ژ مفایێن تایبەت (کارتێکرنێن دەرەکی یێن ئەرێنی)، یان ژی خەرجیێن جڤاکی زێدەتر دبن ژ یێن تایبەت (کارتێکرنێن دەرەکی یێن نەرێنی)، هاتیە سەلماندن کو هندەک کارتێکرنێن دەرەکی هەنە، کو ژ شاشیێن سازییان دروست دبن، کو مافێن مولکداریێنە ب شێوەیەکێ نەیێ گونجای (میزس 1949: 654-63). و دحالەتەکێ هوسا دا، چارەسەری ب مایتێکرنا دەولەتێ نابیت، بەلکو چارەسەری دێ ب رەتکرنا وان ئاستەنگان بیت کو پێشکەفتنامافێن مولکداریا تایبەت لەنگ دکەت. ئەڤجا یا باشتر ئەوە هندەک مایتێکرنێن بەرێ یێن دەولەتێ بهێتە ژنابڤرن. و بیردۆزا (کۆز) (1960: 45-56) ئاماژێ ب وێ یەکێ دکەت کو رەنگە چارسەریا هندەک کارتێکرنێن دەرەکى ب دانوستاندنێن راستەوخۆ د ناڤبەرا ئالیێن پەیوەندیدار بهێتە کرن. ئەڤجا نە تشتەکێ سەیرە کو چارلز وۆلف جونیۆر شارەزایێ ئابووری ل سازیا (راند) ڤەکۆلینا خوەیا گشتی ل دۆر چارەسەرکرنا شکەستنێن بازاران د پرتووکەکا ئابووری دا ب دووماهی بینیت، کو دبێژیت “هەڤکێشەک نینە بۆ دانانا ئاستەکێ سەرەکی بۆ دەستپێکا چالاکیێن حکوومەتێ” (وۆلف 153:1988). ئەڤ دەرئەنجامە کورتکرنەکا دادپەروەرانەیە کو ل دۆر کڤانێ گونجایێ چالاکیێن دەولەتێ هاتیە نڤیسین. ڤەگەڕیان بۆ تشتێن بنەڕەتى ئامارتیا سین (1999: 27) وێ سەدەما سەرەکی دەستنیشان دکەت کو ژ ئالیێ حەزا دەولەتێ ڤە ئابوور مژەوی بووى: زانستێ ئابووری بەرەف ڤەلڤینێ دچوو و دویر ژ گرنگیدانا بهایێ ئازادیان بۆ گرنگیدانا بهایێ مفای، ئەڤجا ئەڤ گرنگیدانا بەرتەنگ دبیتە سەدەما کێمبوونا رۆلێ سەرەکی و تەمامێ میکانزما بازاری.( ) سین د وێ باوەریێ دایە هەروەکو (ئێف. ئەى. هایک) (1960)، ئەو باوەری ئینای. کو ئابووری گەلەک ڤەلڤین بەرەف رێرەوا حوکمکرنێ ل سەر کریارێن دەولەتێ ب خوەڤە دیتیە، ئەڤەژی ل سەر حسابا لاوازکرنا حالەتێ هزریێ ئازادیێن شەنگستەیێ تاکەکەسی یە، وەکو پیڤەرێ نەخشەکێشانا کڤانەکێ قەبوولکری بۆ چالاکیێن دەولەتێ. ئەڤجا پێناسەیا ئازادیا ئابووری دهێت، کو نەڤیان و ئاستەنگکرنا حکوومى یە بۆ سەر بەرهەمئینانێ یان بەلاڤکرنێ یان خزمەتکرنا ژ ئاست زێدەترە بۆ وەلاتیان ژ بۆ پاراستنا وێ ئازادیێ (بیتش وڕودریسکول 2003). بنەمایێن سەرەکی یێن ئازادیا ئابووری مافێن گرەنتیکرنە بۆ مافێن مولکداریێ ب ئاوایەکێ قانوونى، و ئازادیا پشکداریێ د پرۆسەیێن خوەبەخشیێ دا ل ناڤ و ژ دەرڤەى سنوورێن دەولەتێ، و رزگاربوون ژ زالبوونا حکوومى ل سەر وان مەرجێن تاکەکەس پێ کار دکەن، ل هەمان دەمی رزگاربوون ژ دەستەسەرکرنا حکوومى بۆ مافێن مولکداریێ (رابوشکا 1991، هانکی وولترز 1997). ل ڤێرێ دوو جۆرێن سەرەکیێن ئاستەنگان ل سەر ئازادیا ئابووری هەنە: رێکخستنێن کڤانکری و باجێن ژ ئاستێ پێدڤى دەرباز دبن بۆ پشتەڤانیا کڤانێ پرۆسەیا پێدڤیا دەولەتێ بۆ پاراستنا ئازادیێن کلاسیکی یێن ئابووری و (ئازادیێن دی).( ) ئەو پێشکەفتنێن ل سەردەمێ چەرخێ بیستێ چێ بووین ب ئاوایەکێ مەترسیدار سەنتەرێ هزری و دەستووری یێن ئازادیا ئابووری ل رۆژئاڤا لاواز کر. ل ڤێرە دێ بەحسێ دوو نموونەیان کەین کو ئاماژێ ب هەڤڕکیەکا کڤان فرەهـ دکەن، یا ئێکێ جون راولز (1971) د پرتووکا خوە دا ب دژواری بنەمایێ (ئازادی) گەنگەشە دکەت کو پیڤەرەکێ هەری گرنگە بۆ پێکئینانا ژیانا جڤاکی و ئاڤاهیێن دەولەتێ. لێ دبێژیت ژ بلی هندەک مادێن سەرەکیێن ئازادیا ئابووری، بۆ نموونە (ئازادیا چوونا د ناڤ پرۆژێن وەبەرهێنانێ دا) ژ لیستا وان ئازادیانە کو پێدڤیە ئەولەویەت بۆ وان بیت. و نە تشتەکێ سەیرە کو راولز بێژیت رەنگە سوسیالیستیا بازاری باشترین سیستەمێ سازییا نموونەیی یە. لێ هەکە تاکەکەس ژ مافێن مولکداریا تایبەت هاتنە بێبەهرکرن د شیان دایە سوسیالیستیا بازاری بهێتە پاراستن، وەکو ئازادی بۆ دروستکرنا کۆمپانیێن تایبەت. ل دەمەکی کاپیتالزم ناخوازیت قانوونەکێ بۆ پرۆژێن نەیێن تایبەت رەت بکەت، بۆ نموونە (رێکخراوێن نەیێن فایدەکەر و گرۆپێن هاریکار). و ل شوینا وێ یەکێ، کو ل دەمێ مرۆڤی هەلبژارتن هەبیت د ناڤبەرا وەبەرهێنانا دراڤێ خوە و دەم و شیانێن خوە دا ل کۆمپانیەکا تایبەت، بێگومان ئەو دێ یا ئێکێ هەلبژێریت، چونکی کاکلا کاپیتالزمێ ئازادیا هەلبژارتنێ یە، ل دەمەکى سوسیالیستیا بازاری داخوازا رەتکرنا پرۆژێن تایبەت دکەت (بالسیروفیتش 1995ب: 104-110). ئەڤجا چەوا دێ شێین بێژین ئەڤ هەردوو سیستەمە دگونجاینە دگەل بنەمایێن ئازادیێ؟ نموونا دووێ ل دۆر سەنتەرێ ڤەگەڕیایێ ئازادیا ئابووریە ل رۆژئاڤا کو گرێدایی پێشڤەچوونێن دەستوورییە ل ئەمریکا، ئەو وەلاتە کو خودان بهێزترین نەریتێن تایبەتێن حکوومەتێ یە. ژ سالێن سیهان وەرە و بەرۆڤاژی شرۆڤەیا راستەقینەیا دەستوورێ ئەمریکی دادگەها بلند ئازادیێن ئابووری بۆ ئازادیێن دی چەماندن (دورن 1988: 77-83). هەروەسا پێرابوونێن پاراستنا دەستووری لاوازکرن کو ئازادیا ئابووری دپارێزیت، ئەڤێ ئێکێ رێک بۆ رێکخستنێن زێدە خوەش کر و پشتى چەند سالان، ب ئاوایەکێ هویربین ئەنجامێن ڤێ رێکخستنێ د پرتووکێن ئابووری دا هاتنە شرۆڤەکرن، لێ کتەکا کێما زانایان رێکخستنا زێدە ب شرۆڤەیێن بەرێ یێن بەرەڤانیکرنا دەستووری یا ئازادیا ئابووری ڤە گرێدایە.( ) و هەتا جورج ستیجلر (1971) د گوتارەکێ دا ل دۆر ئابوورێ رێکخستنێ نڤێسی، کو مینا تۆڤێ پێشکەفتنێ بوو، و بەحسێ وێ گرێدانێ نەکر، هەروەکو ڤێ نموونێ ئاماژە پێ کری، تێگەهێ فەلسەفی (ئەولەوی بۆ ئازادیێ یە) بەرەڤانیەکا هزری یا لاواز ل دژى دەولەتەکا فرەهیێ دخوازیت، هەکە ئازادیا ئابووری ژ لیستا ئازادیان هاتە دەرێخستن، یان ژی پلەیا ئازادیا ئابووری بهێتە خوارێ بۆ پلا دووێ. وى دەمی رێک دێ بۆ ئاراستێ رێکخستنا زێدەیا ئابووری ڤەکری بیت، و دێ چەندین زیان هەبن هەکە پێکئینانا تێگەهێ مافێن مولکداریێ ب ئاوایەکێ شەنگسەتیی بزڤڕینن، کو مافێن “جڤاکی” یان مافێن خوەشگوزەرانیێ “رفاه”، لێ تێگەهێ کلاسیکی بۆ ئازادیێ وەکو دەڤەرەکا پاراستی ب مایتێکرنێن ئالیێن دی، دێ ل گەل تێگەهێ حەقیا مولکێ کەسێن دی هێتە پێکڤە گرێدان و دەولەت ب رێکا وەرگرتنا باجێ دێ بجهـ ئینیت.( ) و ئەنجامێ هەڤڕکیێ د ناڤبەرا ڤان هەردوو جۆرێن گەلەک ناکۆک دا، و مەترسیا رۆیدانا لاوازکرنا ئازادیا ئابووری بسەدەما وەرگرتنا باجێ، و باشترین رێک بۆ ڤەگرتنا دەولەتێ دەمێ ئازادیێن سەرەکی بەلاڤ دبن ئەوژی د کڤانێ دەستوورێ کارا دایە.( ) و ئەڤە هێجەتا سەرەکیە بۆ ئابوورێ سازیی(بیوکانن 1988). ب ئاوایەکی چاڤەرێی دەستبەردانێیە، یان لاوازبوونا ڤى کڤانی ب شێوەیەکێ نەرێنی ژ ئالیێ وان هەمى ئالیێن کو هزر دکەن ئازادی ب ئازادیا ئابووری ڤە خودان بهایەکێ جەوهەریە. و ژبەر ڤێ سەدەمێ پێدڤیە سنوورەک بۆ کڤانێ چالاکیێن دەولەتێ بهێتە دانان، بێی بەرچاڤگرتنا ئەنجامان، ب هەر حال رەنگە بۆ هندەک کەسان دیار ببیت کو ئەنجامن دهێنە بکارئینان وەکو پیڤەرێ سەرەکی یان دووماهی پیڤەرێ حوکمکرنێ ل سەر سیستەمێ سازییێ نوی، ب سیستەمێن دەولەتا پێگهۆر ڤە.( ) و هندەک کەس هەنە نەدهەستیارن چ هەمبەری بهایێ جەوهەری و چ هەمبەری ئازادیا تاکەکەسی یا ئابووری. و زێدەباری ئەنجامان دەستهەلاتا دەولەتێ (الامە) بهایێ جەوهەری وەردگرت یان ژی (بهایێ نەرێنیێ بازارێ ئازاد).( ) دەولەتێن سنووردار و بەرفرەهـ و ئەنجام ئەرێ هندەک دەمێن گهۆرینێ د ناڤبەرا ئازادیا ئابووری و گهۆرینێن دى هەنە مینا وەرارا ئابووری وەکو فاکتەرێ پەیوەندیدار بۆ نەهێلانا هەژاریێ، و کڤانێهندەک دیاردەیان مینا رێژەیا کاران کو هاتیە راگەهاندن کو ئەو گەندەلی یە یان تاوانە؟ ئەرێ ئەم پێدڤى هندەک بەنداینە (قیود) کو دەولەت بسەر ئازادیا ئابووری دا بسەپینیت ژ بۆ بدەستڤەئینانا رێژەیەکا زێدە ژ تشتێن باش و رێژەیەکا هەری کێم یا تشتێن خراب؟. ل ڤێرێ دێ هیمایەکێ مەرجەعی دانم کو دەولەتا دیارکری گرنگیێ ددەتە پاراستنا ئازادیێن سەرەکی، کو ئابووری ژی ب خوەڤە دگریت، ئەڤجا هەکە ئەڤ دەولەتە دیمۆکراسی بیت، وى دەمی دێ پرۆسەیا سەروەریا پڕانی یا سنووردار بیت ب وان ئازادیان، کو پێشوەخت ئازادیان د کڤانێ دەستوورەکێ کارا دا دهژمێریت. ئەو داخوازا دەستنیشانکری کو دەولەتێ د پاراستنا ئازادیێن سەرەکی دا گرنگی ل سەر دکەت، نەشێت د شێواز و رێنمایان دا بەرفرەهی هەبیت کو وان ئازادیان سنووردار بکەت، لەورا پێدڤیە ئەو شێواز رێنما دسنووردار کری بن.( ) ب هەر حال دەولەتا سنووردار د ئەرکێن خوە یێن دەستووری دا یا کارایە کو پێکهاتیە ژ پاراستنا ئازادیێن سەرەکی بۆ تاکەکەسان ل دژی مایتێکرنێن کەس و ئالیێن دی. و چەندین دەولەت هەنە کو دشێن نوونەراتیێ بکەن و ل ڤێرێ دێ رۆناهیێ ئێخینە سەر سێ جوینان: (1) دەولەتا بەرفرەها نیمچە لیبرالی، (2) دەولەتا بەرفرەها نە لیبرالی، (3) دەولەتا بەرفرەها هەڤدژی لیبرالیێ (الشیوعیە). د حالەتێ ئێکێ دا بەرفرەهکرنا گرۆپێن جودا جودا ژ رێکخستنێ و دووبارە بەلاڤکرنێ ب خوەڤە دگریت، کو پشکەکا ئازادیا ئابووری ژ دەست دایە بێی کو ژ بهایێ وێ بهێتە کێمکرن، لەورا ئەڤ نموونە ب نیمچە لیبرالی هاتیە وەسفکرن. ئازادیا ئابووری یا سنووردارکری ب ئاوایەکێ باش و ب پشتەڤانیا سیستەمێ قەزائی یا پاراستیە. د حالەتێ دووێ یێ دەولەتا بەرفرەها نە لیبرالی دا، ئازادیا ئابووری ب هندەک سیستەمێن ژ حالەتێ ئێکێ زێدەتر یا بەندکریە (مقیدە)، لێ وەبەرهێنانا تایبەت نەیا قەدەغەکریە، بەلێ د هەمبەری دا پێنگاڤ هاڤێتنێن جڤاکی دکێمن. و ئاستێ پاراستنا دەولەتێ بۆ پاشمایێن ئازادیا ئابووری زۆر کێمتر و لاوازترە ژ وێ یا دەولەتا نیمچە لیبرالی ددەت.و ل دووماهیێ پرۆژێن وەبەرهێنانا تایبەت د دەولەتا شیوعیا قەدەغەکری دانە، و ئەڤ قەدەغەکرنە ب پلەیەکا مەزن دێ یا کارا بیت، قەدەغەکرنا کارا بۆ پرۆژێن کارێن تایبەت، ڤالاتیەکێ پەیدا دکەت ئەڤجا پێدڤیە ب ئابووریا دەولەت پشتەڤانیێ لێ دکەت بهێتە پڕکرن. ئەڤجا پێدڤیە ل سەر دەولەتا شیوعیا هەڤدژی لیبرالیێ ب ئاوایەکێ هەری باش بەرفرەهـ بیت، کو ئەڤە ئەرکەکێ پێدڤیە(بالسیروفیتش، 1995ب: 51-54). و د هەمبەری دا پێدڤى گرەنتیکرنا سیستەمەکێ تایبەتێ گهۆرینێن مەزنێن جڤاکی نابیت، هەروەکو د نموونەیا (ماوی) دا زۆرا دیارکری بوو. ئەڤجا وەرن نوکە ڤێ نموونەیێ بکار بینین، داکو هندەک تێبینیان ل دۆر کارتێکرنا بەندێن جودا جودایێن ئازادیا ئابووری ل سەر وەرارا ئابووریا دومدرێژ و پرۆسەیا نەهێلانا هەژارییا پەیوەندیدار دیار بکەین. ڤى سەردەمى نموونە کێم ل دۆر دولەتا سنووردار هەنە، لێ(هونگ کونگ) ئەزموونەکا نێزیکە و بەلگەنامێن دیرۆکی ب هێز ئاماژێ دکەن کو سیستەمێن بازارێ لیبرالی، وەرارەکا پیڤانەیی یا هەری باش تۆمار کریە، (رابوشکا 1985). هەمی ئابوورێن پێشکەفتى دکەڤنە د ڤێ ڤاڤارتنێ دا کو ژ دەولەتێن بەرفرەهێن نیمچە لیبرالی پێک دهێن، لێ ئەو ژی ژ ئالیێ رێکخستنێ و دووبارە بەلاڤکرنێ گرۆپێن جودا جودانە، هەروەسا د هەبوونا دیاردێن نەرێنی یێن جودا جودا ژی دا دناکۆکن، بۆ نموونە بێکاریا دومدرێژ، ئەڤجا پێدڤیە مرۆڤ پرسیارەکا سەرەکى بکەت: ئەرێ دشیان دایە مرۆڤ وێ بێکاریێ ب پرۆسەیا بازاری ڤە گرێ بدەت؟ یان ژی ئەرێ هەردوو گرێدایی مایتێکرنێن گشتی یێن دەولەتێن بەرفرەهێن نیمچە لیبرالینە؟ بۆچوونەک بزاڤێ دکەت کو شکەستنێ بدەتە بازاری و دیار بکەت کو بێکاری وەکو میلەکێ کونترۆلێ یە ژ ئالیێ خودان کاران ڤە بۆ دەستنیشانکرنا کرێ کو ژ بازاری زێدەتر بیت ، و بێکاریێ دکەنە سەدەم (ئیکرلوف 1982). ب هەر حال ئەڤ بیردۆزە نەشێت سەدەما ناکۆکیێن ئاستێ بێکاریا دومدرێژ ب رێکا ولاتێن رێکخراوا ئاڤاکرن و هاریکاریا ئابووری دیار بکەت. لێ بۆچوونا دووێ وەسا دیار دکەت کو بێکاری بسەدەما مایتێکرنێن دەولەتێ دیار دبیت، ئانکو ژ لاوازیا حکوومەتێ، کو ئەڤە گەلەک یا بەرعاقلە، چونکى هندەک پرتووکێن ئەزموونى هەنە بێکاریا دومدرێژ و (ئاستێن کرێکاران) ب سیمایێن دیارێن دەولەتێ ڤە گرێ ددەن، ل دەمەکى کو هەمی گرەنتی ل دژی بێکاریێ کار دکەن، و خویکێن بلند کو بسەدەما (ڤەگوهاستنێن جڤاکیێن مەزن) دروست بووینە، هەروەسا ئاستەنگ و بەندێن قانوونى، کو ئەڤە هەمى دبنە ئاستەنگ هەمبەری هاتنا کۆمپانی و پرۆسێن بازاری و ئاڤاکرن و بەرهەمان.( ) ئەو کەسێن بۆ هەیامەکا درێژ دبێکار، دگەل وێ تەخێنە کو دبێ بەهرن، ئەڤجا ل گۆر (لراولز) (1971) پێدڤیە ئەولەویەت بۆ وان بیت. لێ زێدەباری ڤێ ژی تشتێ سەیر ئەوە کو مایتێکرنا نموونەیی یا دەولەتا حالخوەش یا نیمچە لیبرالی ژی رێژەیا بێکاریێ زێدەیە!. ب دیتنا من نەهەر فاکتەرەکێ گهۆرینێ بۆ دەولەتێ دبیتە سەدەما بێکارییا دومدرێژ. و نابیت ئەو تشتەکێ دروست بیت، هەروەکو ڤێ دووماهیێ ئەدایێ بەریتانیا مەزن، ئەمریکا، دانیمارک، ئیرلەندا ئەڤ ئێکە سەلماندی. ئەڤجا د ڤێ مژارێ دا مرۆڤ دشێت بێژیت، دەربازبوون ژ سنوورێ دەولەتا سنوورکری (لاوازکرن یان رەتکرنا وان میکانزمێن نەهێلن دەولەت بەرفرەهـ بیت) مەترسیێن مایتێکرن و کارتێکرنێن جۆراوجۆر دروست دکەن،( ) و بێی بدەستڤەئینانا ئارمانجێن دیارکری د هەمان دەمی دا.( ) ل پرانیا دەولەتێن نامی سیستەمێ نە لیبرالی یان نیمچە لیبرالی هەیە، و د کڤانەکێ بەرفرەهدا ل دۆر چەنداتیا ئازادیا ئابووری و ئاستێ پاراستنا دەولەتێ بۆ وێ ئازادیێ دناکۆکن، و هەتا نها گەنگەگشە ل دۆر ئەگەرێن ناکۆکیێن ئەدایێ وەرارێ یا بەردەوامە، و ب دیتنا من و بێگومان کو کڤانێ بەرفرەهێ ئازادیا ئابووری تشتەکێ هەری باشە بۆ وەرارێ، ل دەمەکی ئەو بەندێن دەولەت ل سەر وێ ئازادیێ دسەپینیت ئەنجامێن کارەساتى ل دویف هەنە تەماشەى (سکولی 1992، هانکی و ولترز 1997، کیفیر و ناک 1997، دولار وکرای 2000)بکە. و ل جیهانا نامی چ زنجیر ل ناڤبەرا ئازادیا ئابووری و پێشکەفتنێ نینە، قوربانیدان ب ئازادیێ ئانکو قوربانیدان ب پێشکەفتنێ. و دشیان دایە هەمان ئەنجامی ژ بسپۆریا ئابوورێن ڤەگوهاستی ڤەکێشن (بالسیروفیتش 2002). گرۆپەکا ئابوورێن نامی ل رۆژهەلاتێ ئاسیا وەرارەکا ئابووریا ب لەز بدەستڤە ئینا، ئەڤە ژی مینا ئەزموونەکێ یە بۆ مگرتیێن جۆراوجۆر ل دۆر ئەرکێ ئالیێن پەیوەندیدار ب دەولەتێ و بازارى ڤە. ئەڤجا ما دشیان دایە ئەڤ ئابوورێن موعجیزە ب هەبوونا مایتێکرنێن تایبەت ژ ئالیێ دەولەتا نەلیبرالی ڤە بهێنە رۆهنکرن؟ بێگومان ب سەناهی ئەڤ بۆچوونە دێ هێتە پێشێلکرن، لێ ئێک رێکا هەڤپشک هەیە، کۆمبونا ل سەر ئێک یا بنەمایێن سەرەکیێن ئابووریا دەولەتا سنووردارکری: ئابوورەکێ ڤەکری هەتا رادەکێ، ئاستێ خویکان یێ لاوازە، و پرۆژێن سەرەکی تایبەتن(بالسیروفیتش 1995ڕ: 26-27؛ ژ بۆ بدەستڤەئینانا ئەنجامێن ئەزموونێ تەماشەى کویبریا 2002)بکە. لێ ب بۆچوونا مارکسی مولکداریا تایبەت و بازارێن ئازاد مینا ئاستەنگانە هەمبەری پێشکەفتنا ئابووری، و شارەزایێ ب دژواری ژناڤبریە، ئەڤجا ئێک حالەت تنێ نینە نوونەراتیا ئابوورەکێ دویر ژ بازاری بکەت کو دەولەتێ کونترۆل ل سەر کربیت سەرکەفتن تۆمار کربیت. ئەڤجا ژ ئەنجامێ قوربانیدانا مەزن ب ئازادیێ ژ ئالیێ پێشکەفتنێ ڤە قوربانیدانا مەزن هاتیە دان. مرۆڤ دشێت پرسیارێ بکەت چاوا ئەڤ ژمارا زۆرا ئابووریزانان دێ شێن پشتەڤانیا شیانێن ئابووری ل سەر وەرارێ کەن، یان هەتا کو بسەر سوسیالیستێ بکەڤیت، زێدەباری هایداریێن ژ ئالیێ میزس و هایک هاتینە دان.( ) من گرنگی دایە هەڤگرێدانێ ناڤبەرا بەندان (قیود) ل سەر ئازادیا ئابووری و هندەک ئالیێ ئەدایا ئابووری، ب هەر حال هندەک گهۆرینێن دى یێن گرنگ هەنە، مینا قەبارێ تاوانێ و گەندەلیێ و رەڤین ژ خویکێ، دگەل قەبارێ ئابوورێ پلا دوو. ڤێجا چەوا ئەڤ گهۆرینە ب جۆرێ دەولەتێ ڤە دهێنە گرێن؟وەرن دا ل هزرا تاوانێن سەرەکی بزڤڕین، هەروەکو ڤاڤارتنا کریارێن ئاشکرا دکەت، ئەو تاوانە ل هەمی جڤاکێن سەردەم (کوشتن، زۆرداری، دزى، زۆرلێکرنا سکسی). بەرفرەهکرنا دەولەتێ بەرەف وێ یەکێ دچیت کو لیستەکا تاوانێن سەرەکی دروست بکەت (فریدمان [میلتون] وفریدمان [روز] 1984: 136). بەندێن ئینانا کەلوپەلێن دیارکری قەدەغە دکەت داخوازەکا زۆر ل سەرە و ل سەر بوویەرێن تاوانێن سەرەکی کار ناکەت، بەلکو هندەک کارى ل سەر هاندانا تاوانێن سەرەکی مینا (ئەو عەسابێن هەڤدو و پۆلیسان دکوژن) دکەن. قانوونێن ئەمریکا یێن سالێن بیستان د ڤی واری دا جهێ حێبەتیێ نە، کو گەلەک گهۆرینێن جڤاکی دروستکرن، کو ئەو گهۆرین فاکتەرێ سەرەکی بوو بۆ خەرجکرنا مالێ گشتی ب ئاوایەکێ هەری زۆر ب زێدەکرنا خویکێ ل ئورۆپا پشتى شەڕێ جیهانیێ دووێ، و کڤانێ تاوانێن گرێدایی خویکان ڤە زێدەبوون، و ئابوورێ پێگهۆر هاتە دروستکرن. و شیوعیەتێ نوونەراتیا حالەتەکێ توندڕەوێ تاوانا چالاکا مرۆڤى کر: و راگەهاند کو هەر چالاکیەکا بازرگانیا تایبەت دهێتە هژمارتن تاوانەکا مەزن، هەروەسا چالاکیێن سیاسی یێن داهاتى ژی تاوانن.( ) حالەتێ شیوعیەتێ ب ئاوایەکێ رهوریشالی دیار دکەت کو بجهئینانا قانوونێ ب خوە بهایەکە، ل ڤێرێ پرسیارا دهێتەکرن، ئەرێ ئەو بجهئینانا پاراستنا ئازادیێن شەنگستەیی یە، یان سەپاندنا قەیدایە ل سەر وان ئازادیان؟ زێدەباری پرسیارا رەوشتی ل دۆر تێکستێ قانوونێ و بهایێ بجهئینانا وێ. سیستەمێ قەزائی یێ ب سەنگە، و بجهئینانا قەیدان چ کاریگەری ل سەر ئازادیا ئابووری نینە و هەردوو ژی نەشێن لاوازیا زێدەیا ئازادیا ئابووری براوەستینن. ئەڤجا دەولەتا سنووردارکری کڤانەکێ بەرفرەهـ نادەتە تاکان کو ئازادیا ئابووری بحەبینیت، داکو وەکو دەولەتێن خودان رێکخستنێن بلند بشێت پاراستنا وێ ئازادیێ بکەت. نهاژی دێ بەحسێ گەندەلیێ کەین، لێکۆلینێن ئەزموونى یێن سەرانسەری کڤانێ گەندەلیێ ب کۆمەکا فاکتەرێن جۆراوجۆرڤە گرێ ددەن، کو هەر چ نەبیت هندەک جۆرێن دەولەتێن بەرفرەهـ ژ ئالیێ: رێکخستنێن دیارکری و دەستهەلاتا سیاسیان و بیرۆقراتیێن گشتیێن پەیوەندیدار، و بارگرانیا خویکان، و کڤانێ مەزنێ کڕیارێن گشتى، تەماشەى (روز-ئیکرمان 1999، تانزی 1998، ودجانکوف وآخرون 2002)بکە. و فاکتەرێ ئێکانە و گرنگ کڤانێ رێکخستنێن دیارکری و بریارێن ئیدارینە، کو رەنگە بەرهەمێ سیاسیێن مللی بیت یان(گەندەلچیان)، و یا گرێدایە ب تەخمینێن بلندڤە کو ئیدارا گشتى ب خوەڤە دبینیت. ئەو تشتێ ب ئاوایەکێ تایبەت ئازادیا ئابووری سنووردار دکەت و دبیتە ئاستەنگ هەمبەری وەرارێ ئەو تشتە کو رەوشێ بەرەف گەندەلیێ دبەت.( ) پەیوەندیا د ناڤبەرا خویکان و گەندەلیێ دا زێدە یا ئالۆزە، هەکە بارگرانیا رێکخستنێ یا سڤک بیت و بیرۆقراتیە یا دیارکری بیت، رەنگە بارگرانیا خویکێن کارا ل ئاستەکێ نزم بیت بەراورد دگەل گەندەلیێ. و دەولەتێن ئوسکندنافی ڤێ پەیوەندیێ ب ئاوایەکێ باش دیار دکەن. ئەڤجا راکرنا خویکان ب کریاری ژ ئاستێن جیهانى رەنگە بۆ دەمەکێ درێژ مەترسیا پیلانیا گەندەلچیێ ل ناڤبەرا هندەک بەرپرسێن خویکان و ژمارەکا کەسێن ئەو خویک دای دروست بکەت، دگەل وێ یەکێ ژی خویکێن بلند بەرەف بوویەرێن رەڤین ژ خویکان دچیت، و ئەڤ ئێکە ب ئاوایەکی پشکی ژ چالاکیێن نەتۆمارکریێن ئابوورێ پێگهۆر(شنایدر وئینستی 2000: 77-114). ل دووماهیێ دبێژین گهۆرینێن جڤاکی یێن گشتی د بارگرانیا خویکێن زۆر دایە و بەرەف بوویەران ڤە دچیت، و دگەل ڤێ بارگرانیێ پێشکەفتنێن نەیێن گرنگ و جۆراوجۆر رۆی ددەن مینا رێژەیا کارێ ئاست نزم و خراب بکارئینانا مالێ گشتی ژ ئالیێن مفاداران ڤە و رەوشەنبیریا باوەریدانێ (نیسکانین 1996، هانسن 1997، ئارسیا 2000). ل دەمەکی خویکێن ئسمی یێن جیهانى و کارا چێ دبیت گرێدای بن دگەل ئاستێ نزمێ رێژەیا گەندەلیێ، ئەڤجا بارگرانیا خویکا کارا کو نزمترە ژ خویکا ئسمی ب دژواری ب گەندەلیا گشتی ڤە دهێتە گرێدان و ئەگەرێن ڤێ ئێکێ گەلەک تشتەکێ سادەیە: ئاستێ خویکێن کارا نومترە چونکی دانا بەرتیلان بۆ بەرپرسێن خویکان ب ئاوایەکی پشکی جهێ دانا خویکان دگریت، و زێدەباری ڤێ ژی ئەو بەرپرسێن راسپاردی ب کارێ رێکخستنێ ژی بەرتیلان دخوازن، لەورا دەولەتا رێکخستی و تەخمینی ب پلەیا بلند بەرەف بەرهەمئینانا بارگرانیا خویکى یا لاواز ڤە دچیت و دانا بەرتیلێن مەزن.( ) و ژبەر وی ئەگەری نابیت خویکێن کارا یێن ئاست نزم گرێدایی وەرارا ئابووریا ب لەز بن. تشتێ گرنگ بۆ وەرارێ نە بتنێ بارگرانیا خویکا کارایە، بەلکو کۆژمێ خویک و بەرتیلان ژی گرنگە، پێکهاتێ ڤی کۆژمی جوداهیا خوە ل دەولەتێن جودا جودا هەیە، ئەڤێ پشکێ دێ ب ڤان خالێن ل خوارێ کورت کەم: * یا ب زەحمەتە هێجەتا قەیدێن ل سەر ئازادیا ئابووریا تاکەکەسی ب هەڤکاریا ئەدائێ ئابووریێ نایاب بهێتە قەبوولکرن. وەسا دیارە بەرۆڤاژی دروستە: ئەڤجا هندی بەرفرەهکرن یا رهوریشالی بیت، ئەو زیانا ئابووریا ژێ چێ دبیت دێ یا مەزنتر بیت. و قوربانیێن مەزنێن ئازادیا ئابووری زیانێن مەزن دگەهیننە پێشکەفتنێ. و ئەڤ تشتە یێ دروستە هەتا کو ئاستێ گومانێ ل دەولەتێن شیوعی و هەتا ل رژێمێن نە لیبرالی ژی دەرباز دکەت. ئێک ژ سیمایێن ڤان رژێمان رێکخستنەکا (دجانکوف و هندەکێن دی 2002). ئەڤجا پرسیارا گونجای کو پێدڤیە بهێتە ئازراندن، چەوانیا ڤەگەراندنا هەرەما دەولەتێ یە کو ژ چێکرنا هەژاریێ، نەوەکهەڤیێ، گەندەلیێ رابوەستیت. و حەتا د حالەتێ رژێمێن نیمچە لیبرالیا نموونەیی یا رۆژئاڤا دا، بێکاری یا دومدرێژە، کو نەخۆشیەکا جڤاکى یا مەترسیدارە و گرێدایی مایتێکرنێن دەولەتێن جودا جودایە. * دیسان چێ دبیت شێوازێن جۆراوجۆر پێکڤە بهێنە گرێدان ژ بۆ بەرفرەهکرنا دەولەتێ ژ ئالیێ کریارێن تاکەکەس ئەنجام ددەن، کو ب کریارێن تاوانی، گەندەلی، رەڤینا ژ خویکێ و ب ئابوورێ پێگهۆر هاتیە دیارکرن. * رەنگە رێکخستنێن سنووردارکری ببیتە سەدەما زیانەکا مەزنتر ژ ڤەگەراندنا بەلاڤکرنێ، چونکى رێکخستنێن سەرانسەری فالنجەکا ئابووری و گەندەلیەکا مەزن دروست دکەت. هەروەسا دشێت پێرابوونێن پاراستنا دەولەتێ یێن ئازادیێن ئابووری لاواز بکەت کو هەتا نها ماینە. و دویر ژ پرسێن رەوشتی، مرۆڤ دشێت بێژیت ساخلەمیا داخوازیێن مادی ئاستێ عەقلی بۆ ڤەگەراندنا بەلاڤکرنێ دەستنیشان دکەت، ئەڤجا دشیان دایە ژمارا کارکەران بهێـە کێمکرن، بۆ نموونە باشترە کۆژمەکێ دیارکری ل فێرکرنا شەنگستەیێ بهێـە خەرجکرن، ل شوینا تەئمینا ل دژی بێکاریێ. * شاشی و سەرداچوونێن دەولەتا سنووردارکری، کاری بۆ زێدەکرنا ژمارا کەسێن بێ بەهر دکەت، چونکی حکوومەتا خەمسار هەژاریێ و بێکاریا دومدرێژ چێ دکەت. ئەو کەسێن باوەری ب رێبازا (راولز) هەیە کو دبێژیت پێدڤیە ئەولەویەت بۆ وان کەسان بیت. بەرفرەهکرنا دەولەتێ دێ ڤالاتیێ تژی کەت یان دێ هندەک تشتان کۆم کەت کو چ پەیوەندی ب دەولەتێ ڤە نەبن؟ ئەم دشێین ڤان خالێن گرنگێن گرێدایی بەرفرەهکرنا چالاکیێن دەولەتێ ڤە ب دوو فاکتەرێن نەرازیبوونێ هەمبەر بکەین: 1- بەرفرەهبوون تشتەکێ پێدڤی بوو، لەورا هەتا رادەکێ هێجەتەکا بەرعاقلە. بۆ نموونە ریتشارد ماسغریف (2000: 231) دبێژیت: پاشڤەچوونا پەیوەندیێن خێزانی، و سەروبن بوونا خولا کاران، و بازارێ گهۆری، وەکر کو هندەک سازیێن نوى بهێنە دانان، کو هاریکاریان پێشکێش بکەن، و ل گۆر ڤێ یەکێ رابوونا کەرتێ گشتی بەرسڤا وان فاکتەران بوو ، نەکو دەستپێشخەری بوویە. 2- بێی مایتێکرنا دەولەتێ، دا ڤالاتیەک چێ بیت، و هندەک پێدڤیێن دیارکری نەدهاتنە بجهئینان و وەلاتی دا خرابترین رەوش داین. خالا ئێکێ یا گرێدایی ئەگەرێن بەرفرەهبوونا دەولەتێنە، و خالا دووێ گرێدایی کارتێکرنێن ڤێ بەرفرەهبوونینە، ئەڤجا ئاریشە د خالا ئێکێ دایە، چونکی هەتا ب هەبوونا ڤی تێگەهێ نەرم حالەتێ “پێدڤیێ یە”، لێ دێ بەرۆڤاژی شرۆڤەکرنا شێوازێن پتر رهوریشالی بیت ل دەولەتەکا بەرفرەهـ، مینا شیوعیەتێ، یان دکتاۆریەتا (موبوتو)ی، ب هەرحال بیردۆزا پێدڤیا بەرفرەهبوونا دەولەتێ، ئەو ژی دبیتە سەدەما خولقاندنا ئاریشان کو گرێدایی ڤەگوهستنێ ژ رژێمێن سنووردارکری بۆ نیمچە لیبرالی. باشە کی هێزا پالدەرە، و چەوا ئەم دێ شێین پیڤین؟ و چەوا مرۆڤ دێ شێت وەرارا نەوەکهەڤیا رژێمان دگەل گهۆرینا پێدڤیان گرێدەت؟. تشتێ سەیر ئەوە کو گهۆرینێن جڤاکی ل وەلاتێن پێشکەفتی هێدی هێدى وەرار نەکریە، بەلکو د هەیامێن کورت دا پەقینە (تانزی و سکوکنیکت 1997). هەروەسا هندەک جۆرێن رێکخستنان ب ئاوایەکێ دینامیکی بەرچاڤ و دیار بووینە، و تایبەتى ئەو رێکخستنێن گرێدایی سیستەمێ مالی (ئەلن و غیل 2000). و ئەو تشتێ دبیتە جهێ گومانێ، کو هەر تێگەهەکێ بەرعاقل بۆ پێدڤیان، دشیان دایە وی شێوازی شرۆڤە بکەت ژ وەرارا گهۆرین و رژێمان. بیردۆزا پێدڤیان بۆ بەرفرەهکرنا دەولەتێ، بزاڤەکا قەناعەت پێ نەکریە بۆ شرۆڤەکرنا ڤێ راستیێ ب ڤەگەراندن بۆ تێگەهێن دەروونیێن سەختە یان بازارێن سەختە، و ب هەبوونا دەولەتەکا بەرفرەهـ د خرابترین رەوش دا، ژ سنوورێ لێبۆرینێ دەرباز نابیت. خالا دووێ، بێی مایتێکرنا دەولەتێ دێ ڤالاتیەک (فجوە) هەبیت کو بهێلیت خەلک بکەڤیتە د خرابترین رەوش دا، کو پێکهاتیە ژ ئاراستەکێ بەربەلاڤ بۆ پەیڕەوێ ئابوورێن ژیارا بەرفرەهـ ل دۆر پرسا کڤانێ گونجای یا چالاکیێن دەولەتێ. بەریا نها من پرسێن بجهئینانا زانستی بۆ تێگەهێ تێوری بۆ کەلوپەلێن گشتی و کارتێکرنێن دەرەکى گەنگەشە کرینە، و ل ڤێرێ دێ دوو خالان سەر زێدەکەم، یا ئێکێ: ئەو چالاکیا نەگرێدایی ب دەولەتێ ڤە نابیت بهێتە کێمکرن بۆ پرۆسێن بازاری ژبۆ فایدەبوونێ. هەروەسا بۆ هاریکاریێن خۆیەتی یان پێگهۆر ڤەدگریت، و هەمی پرۆسێن بازارێ ئاراستەکری بۆ فایدەى، ل گۆر وێ یەکێ هەتا کو مرۆڤ بشێت تەئکید بکەت کو بازار نەشێت ئەرکەکێ دیارکریێ ب فایدە ئەنجام بدەت، رامان ئەو نینە کو ئەو تشتەکێ پێدڤیە، چونکی ل سەر دەولەتێ یە وى ئەرکی ئەنجام بدەت. و یا دووێ، بەرفرەهکرنا کڤانێ ئەزموونا سازیی ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە دهێتە سنووردارکرن (هایک 1960). زانایێن ئابووری رێککەفتینە کو بەرفرەهبوونا دەولەتێ دبیتە سەدەما دروستبوونا کارتێکرنێن ئێکلاکەر د حالەتێن کێم توندرەِوی دا، بۆ نموونە دێ بەحسێ کونترۆلا بهایان کەین کو دبیتە سەدەما کێمبوونا کەلوپەلان. کو ئەڤە مایتێکرنا گشتییا ئێکێ یە، هەکە رێژەیا بەرهەمی کێمتر بیت ژ رێژەیا تەخمینا وەبەرهێنەران ل کەرتێ تایبەت، وەبەرهێنانا گشتى دێ وێ ڤالاتیێ پڕ کەت. و ئەڤە ژی مایتێکرنا دووێ یە. ب ئاوایەکێ گشتى د شیان دایە مرۆڤ پلانا نموونەیەکا نۆرمال ژ چالاکیێن دەولەتێ بدانیت، کو ب مایتێکرنا ئێکێ دەست پێ دکەت کو ژ تێکەلیێن جودا جودایێن گڤاشتنێن سیاسی دروست دبن، کو پرانیا جاران ئەڤ مایتێکرنە بەرەف هندەک مایتێکرنێن سەرەکی دچیت، بۆ نموونە هەکە مایتێکرنا ئێکێ یا فایدەیێ وەبەرهێنانا کەرتێ تایبەت د ئاڤاکرنێ دا هاتە رەتکرن، و هێشتا پێدڤى ب ئاڤاهیان هەبیت، وی دەمی وەبەرهێنانا گشتى د ئاڤاکرنێ دا دێ تشتەکێ گرنگ و پێدڤى بیت. رەنگە ئەڤ نەخشێ نۆرمال د ڤان واران دا هاریکار بیت د رۆهنکرنا کۆمکرنا چالاکیێن کەرتێ تایبەت دا کو بەردەوام ئابووریێن تەقلیدی ب پرسەکا پێدڤى یا بەرهەڤبوونا دەولەتێ ژ بەر کێماسیێن بازاری وەسف دکەن. دێ فێرکرن و زانینێ وەکو نموونە وەرگرین. بەری دەرکەفتنا فێرکرنا بێ هەمبەر و ئیلزامی ل خواندنگەهێن گشتى، دەولەتێن ئنگلتەرا، وێلز، ئەمریکا تۆرەکا خورتا قوتابخانێن سەرەتایی هەبوو، کو گرنگی ل سەر دانا فاتۆران بوو ژ ئالیێ سەمیانێن قوتابی و کەنیسێ ڤەبوو، و رێژەیا داهاتێ نەتەوەیی یێ سافی کو ل رۆژەکا مامۆستایێن زارۆیێن د هەمی تەمەنان دا ل سالا 1833 ل ئنگلتەرا دهاتنە خەرجکرن نێزیکی 1% بوو، و سالا 1920 دەمێ فێرکرنا بێ هەمبەر و ئیلزامی دەرکەفتی رێژە هاتەخوارێ و ببوو 0.7% (ویست 1991). ئەڤجا قوتابخانێن گشتى یێن بێ هەمبەر، (ب گرنگیدان ل سەر خویکان) و د ئەنجام دا هاریکاریێن خزمەتێن فێرکرنێ یێن فاتۆرە داین و نە گرێدایی دەولەتێ ژ ناڤچوون. و ڤێ ئێکێ پێشکەفتنێن فێرکرن و زانینێ یێن نەگرێدایی دەولەتێ ڤەشارتن. ئیدوین ویست (1991) تەئکید دکەت کو ژ بلی (مارکس و ئینجلز)، ئابووریناسێن سیاسی هەتا ناڤینا چەرخێ نۆزدێ دخواستن فێرکرن ل بازارێن ئازادێن تایبەت بهێـتە دابینکرن، چونکی وان تەماشەى دانا فاتۆران دکر وەکو ئامیرێ ئێکانە کو ب هاریکاریا وی سەمیانێن قوتابیان دێ شێن هەڤڕکیێ د ناڤبەرا مامۆستا و قوتابحانەیان دا کەن. جون ستیوارت میل شیرەت کریە کو ئەزموونێن ئیلزامی بهێنەکرن نەکو فێرکرنا ئیلزامی. یان دا هزرا مەترسیێن تاکەکەسی بکەین، وەکو بێکاریێ. ئەڤجا وەکو وان بوویەران پرانیا جاران دهێتە پێشکێشکرن کو سەدەما بەرعاقلا گرەنتیکرنا جڤاکی کو ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە دهێتە پشتەڤانیکرن، و پرانیا جاران ئەڤ گۆتنە دبیتە ئاماژەیەک بۆ کێماسیێن دکەڤنە د بازارێن کاپیتالزمی دا، ب هەر حال پێنگاڤا ئێکێ کێمکرنا وان هەمى مەترسیێن جودا جودایێن سەرانسەرییە کو نەسرۆشت چێ دکەت. مەترسیێن جودا جودا یێن سەرانسەری دبنە سەدەما دروستبوونا سیاسەتێن دەولەتا بەرفرەهـ کو قەیرانێن مالی و هەلاوسانەکا ئاست بلند و رێژەیەکا بلندا بێکاریێ لدویف خوە دئینن. ئەڤجا قەدەغەکرنا ڤان رەنگە سیاسەتان ب هاریکاریا ڤەگوهاستنێ ژ دەولەتا بەرفرەهـ بۆ دەولەتەکا سنووردارکری، گرەنتیکرنا جڤاکی یا گونجای دروست دبیت.( ) زێدەباری ڤێ یەکێ ژی، ئەڤ جۆرە چاکسازییە دێ لەزاتیێ ئێخیتە د وەرارا پشکداریا تاکەکەسی دا، و دێ شیانێن مرۆڤى خورت کەن کو دگەل مەترسیێن جۆراوجۆر خوە بگونجینن، و دگەل وێ ژی لێکۆلینێن ئەزموونى هەبوونا گرۆپێن (ستراتیژیێن گونجاندنێ) یێن نە رەسمی ل دەولەتێن هەژار دیار دکەن، بۆ نموونە (هەڤگوهارتنا بەرۆڤاژی یا دیاری و قەرز و دراڤێ ڤەگوهاستی “حوالات” د ناڤبەرا ئەندامێن خێزانێن مشەختبووی دا)، و گەلەک شێوازێن دی یێن سەردەم هەنە کو نەگرێدایی دەولەتێ ڤەنە کو هاندانا پێشکێشکرنا قەرزێن بچویک دکەن (موردوخ 1999). و دەستەیێن گرەنتیا خۆبەخش ل دەولەتێن رۆژئاڤا بەلاڤە دبن هەتا کو پشکداری ب گرەنتیا جڤاکی یا ئیلزامی دهێتەکرن، بۆ نموونە، ئەندامەتیا تۆمارکری یا کۆمەلێن خوشتڤیێ 2.8 ملیۆن ل سالا 1877، و 4.8 ملیۆن ل سالا 1897، و 6.6 ملیۆن ل سالا 1910، بوون (غریف 1985). تەئکید هاتیەکرن کو پرۆگرامێ حکوومەت برێڤە دبەت، راستەخۆ دخوازیت زەحمەتێ و ئاستەنگان ژ ئالیێ پشکداران ڤە نەهێلیت، و ئەڤێ سەلماند کو ئەڤە تشتەکێ کارەساتیە ل سەر راستڤەکرنا پرۆگرامێ گرەنتیا گشتی (موردوخ 1999: 210). د شیان دایە بەرفرەهکرنا گرەنتیا جڤاکی کو ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە دهێتە پشتەڤانیکرن پێرابوونێن تەقلیدی کۆم بکەت و پێشکەفتنا رێککەفتننامان قەدەغە بکەت. و ب ئاشکرا د راپۆرتا بانکا نێڤدەولەتى دا ئیعتراف ب مەترسیا ڤێ یەکێ هاتیەکرن(2002: 24): هەڤڕکیا حکوومەتێ د دابینکرنا گهۆرینێن جڤاکی دا رەنگە رێککەفتنێن سازیی بۆ کەرتێ تایبەت پالدەت… کو د شیان دایە ب ئاوایەکێ چالاکتر ئاراستەی بەرەف هەژاران ببەت ل شوینا هاریکاریا جڤاکیا ب سەناهی، هەروەکو بسەدەما رابوون و سەرهلدانا دەولەتا خوەشگوزەرانیێ ب ئاوایەکێ کریار ل رۆژئاڤا رۆی دای. ئەڤجا د شیان دایە مرۆڤ هزر بکەت کو پرۆگرامێ گهۆرینێن جڤاکیێن دەولەت برێڤە دبەت ل جڤاکێن هەژار، دێ ئاریشا هەژارن ئالۆزتر لێ کەت، و د حالەتەکێ هوسا دا دەولەتا خوەشگوزەرانیێ جڤاکێ خوەشگوزارەنی دویر دهاڤێژیت، لەورا پێدڤیە مرۆڤ هزر بکەت کو مەزاختنا جڤاکی یا زێدە کو ژ خویکان دهێت رەنگە وەرارا ئابووری لەنگ بکەت و هندەک ئەرکێن دی یێن پەیوەندیدار دروست بکەت.( ) و ل دووماهیێ، وەرارا رێکخستنێن مالی ب ئاوایەکێ رۆهن شرۆڤە دکەت، کانێ چەوا مایتێکرنێن ئێکێ بەرەف مایتێکرنێن دووێ دچن، و باشترینێ وان ڤەکریە بۆ گەنگەشێ، رەنگە رۆلێ مایتێکرنێن ئێکێ بێخنە پاڵ گرەنتیا دانانا دراڤی ل بانکێ کو هەتا رادەکێ مەزن سیستەمێ بازاری رەتکریە، ئانکو (خودانێن دراڤی “حافز المودعین” بۆ چاڤدێریکرنا بانکان بۆ وی تشتێ گرێدایی ئاستێ کاپیتالزما وان و داخوازیا ئاشکراکرنەکا تەمام). ئەو ڤالاتیا هاتیە چێکرن هندەک رێکخستنێن دوویانی دروستکرینە، مینا رێژەیێن گونجایی و سنووردارکرنا پاراستنا مالی یا بانکا و بکارئینانا قەرزێن سەرەکی وەکو ئامیرەکێ چاڤدێریێ (باتاشاریا و هندەکێن دی 1998، دود 1996، بینستون و کوفمان 1996). و ئەڤ سیستەمێن هشیاربوونێ ژ ئالیێ بنەمایی ڤە کارڤەدانەکا عەقلییە بۆ حالەتێ دروستکرنا مایتێکرنا گشتی یا ئێکێ. دووماهی ئابوور بەرسڤەکا رۆهن و ئاشکرا نادەتە وێ پرسیارا دبێژیت ئەرێ چ پێدڤیە ل سەر دەولەتێ بکەت؟. و ئەگەرێ نێزیک د بجهئینانا تێگەهێن تێوریێن سەرەکی دایە، هەروەسا ئەوێن گرێدایی ب کەلوپەلێن گشتى و کارڤەدانێن دەرەکی ل سەر جیهانێ، و ئەگەرێ کوورتر پشتگوهخستنا ئازادیێن سەرەکی یێن ئابوورینە، وەکو کڤانەک بۆ دەستنیشانکرنا سنووردارکرنا چالاکیێن دەولەتێ. و هەتا ل دەولەتێن رۆژئاڤا ژی، د چەرخێ بیستێ دا پێگەهێ هزری و سازیی بۆ ئازادیا ئابووری ب ئاوایەکێ مەترسیدار هاتیە ژناڤبرن، ئەڤجا رێک بۆ دەولەتا بەرفرەهـ خوەشکر. بەرفرەهکرنا چالاکیێن دەولەتێ، ئانکو وەرارا قەیدێن ژ ئالیێ دەولەتێڤە سەپاندى ل سەر ئازادیا ئابووری، ب زەحمەتە ژ ئالیێ ئەدایێ ئابوورێ نایاب ڤە بهێتە باوەرکرن، و وەها دیارە کو بەرۆڤاژی دروستە:هندی بەرفرەهبوون زێدەتر یا ب رهوریشالی بیت، دێ زیانا ئابووری زێدەتر بیت. ئەڤجا د شیان دایە شێوازێن جۆراوجۆرێن بەرفرەهبوونا دەولەتێ ب گەندەلیێ، رەڤین ژ خویکێ، ئابوورێ پێگهۆر و لاوازیا پاراستنا دەولەتێ بۆ ئازادیا مایی ڤە بهێنە گرێدان، و سەرداچوونێن دەولەتا بەرفرەهـ بەرەف زێدەبوونا پشکا وان کەسان دچیت کو پتر بێ بەهر بووینە، مینا بێکاریا دومدرێژ. و پێدڤیە ل گۆر وێ یەکێ نەچین کو هەکە دەولەت ما سنووردارکری ئانکو (گرنگیدانا پاراستنا ئازادیێن سەرەکی) وی دەمی خزمەتێن دیارکری دابین ناکەت و خەلک دێ د خرابترین رەوش دابیت. هاریکاریا هەلبژارتنێ کو پێکهاتیە ژ پرۆسێن بازاری یێن ئاراستەکری بۆ فایدەى و رێکێن هاریکاریێن هەڤگهۆر، پێدڤیە نەهێتە کێمکرن. هەروەسا ستراتیژیێن گونجاندنێ یێن جۆراوجۆر هەنە. و د کەتواری دا بەرفرهبوونا دەولەتێ د شیان دایە چالاکیێن نەگرێدایی دەولەتێ پاڵ بدەت، و رەنگە بۆ کەرتێ تایبەت باش بیت، و ئەڤە پالدەرەکە بۆ ئیعترافکرنێ کو دەولەتا سنووردارکری ئەو گونجایترین دەولەتە. د بیست سالێن بۆری دا حەزەک بۆ بزاڤکرنەکا دویر ژ دەولەتێن بەرفرەهـ بەرەف ئاراستەیێ دەولەتێن پتر سنووردارکری ب خوەڤە دیتیە، و ژ ڤێ یەکێ دیار دبیت کو گرنگیا کڤانێ چالاکیێن دەولەتێ و رزگارکرنا هاریکاری و دەستپێشخەریێن تاک نەتشتەکێ مەحالە، زێدەباری کو ڤەگوهاستن هێشتا یا دویرە ژ تەمامبوونێ و یا ب ئالۆزیان هاتیە پێچان. بێگومان بەردەوام دێ هندەک کەس هەبن کو فایدەى ببینن د دەستنیشانکرنا ئازادیا کەسێن دی دا. هەروەسا دێ هندەک ئایدولۆژی هەبن کو بهایێ دلوڤانیێ و دەستهەلاتا دەولەتێ پێکڤە گرێ بدەن، پێدڤیە ل سەر مرۆڤی مفای ژ هەر دەلیڤەکێ ببینیت ژ بۆ خوەجهکرنا هەبوونا دیتنا دەولەتا سنووردارکری ب هاریکاریا کڤانێ ئازادیێن جۆراوجۆرێن دەستوورەکێ کارا. و هندەک سنووردارکریێن دی ژی هەنە ل سەر تەخمینکرنا دەولەتێ کو کاری بۆ راسپاردنا بەرەڤانیێ ژ ئازادیا تاکەکەسی. و دشیان دایە کو قەیدێن مالی یێن سازیی دهاریکار بن کو وەرارێ د مەزاختیێن گشتى دا رابوەستینیت، و سەربخۆیا بانکا مەرکەزى قەدەغە بکەت کو نەزڤڕیتە هاریکاریا کەفتنا سەرئێکا قەرزان (التچخم) ژ بۆ لاوازیا بۆدجەی، و ب ڤێ یەکێ دێ تاکەکەسان ژ سەپاندنا خویکێن کەفتنا سەرئێکا قەرزان پارێزیت و دێ ئەندامەتیێ د رێکخراوا بازرگانیا نێڤدەولەتى دا راوەستینیت. و دێ هاریکار بیت بۆ پاراستنا ب کاربەر و کەسێن خویک داین و پێدڤیە ئەڤ بەرەڤانکەرە بهێنە خورتکرن و هەروەسا بەرەڤانکەرێن هێلا دووێ ژی.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.