ب دوماهیک هاتنا دەولەتا نەتەوێ ل روژهەلاتا ناڤین

♦ بێوار عبدالعزیز سەیدو

2013-03-01

ب گریدانا رێکەفتناما ویستفالیا (1648)   و سەرهلدانا شورشا  فرەنسى) (1789ل ئەوروپا ،  پروسەیا  چێکرنا  دەولەت نەتەوێ دەستپێکر ،و هزرا  نەتەوى ل سەدا  نوزدێ ب  رێکا  رەوشەنبیرێن   ل  روژئاڤا هاتیە  پەروەردە کرن    هاتە ڤەگوهاستن  بۆ  ئیرانێ و عوسمانى ، حکومەتا بریتانیا  مەزنترین  پشتەڤانا   بەلاڤکرنا ڤێ  هزرێ بو.
پشتى  بەرتەسک بونا  ئاخا ئیرانێ ‌و عوسمانى(تورکیا ) و  ژێڤەبونا  هەژمارەکا زور ا ویلایەتا ،  پروسەیا پێکهاتنا  دەولەت نەتەوێ  ب خورتى هاتە گورێ و تەڤایا هەمەرەنگى یا د ناڤا ڤان هەردوو  ئیمپراتوریان هاتە ژناڤبرن ئەڤ پروسسە هەروەسا ل  مێر ، عیراق و سوریا بتایبەتى دەسپێکر   ب مەرەما دروستکرنا کلتور ،مێژو و زمانێ هەڤبەش ب زورا هێزێ  نەک د پروسسەکا گەشە کرنا سروشتى دا .
وەکو دزانین ترکیا، ئیران ،عیراق  سوریا ،مێر …÷هتد پاشمایکێن دوو  ئیمپراتوریا بون ، خەلکى َ ڤان وەلاتان د زمان ،کلتور و مێژوویێ دا جیاواز بون لەوما بریارا حەلاندنا هەمى کلتور و زمانا دا د ئێک کلتور ، ئێک زمان و ئێک هزر دا  بو نمونە ل تورکیا هەمى هاولاتى تورک دهاتنە هژمارتن  و زمانى کوردى و هەر تشتەک ب کردان ڤە گرێدایى قەدەغە کرن وەکو دزانین ل عیراقێ دەست ب ئەنفال و سیاسەتا تەعریبێ هات کرن و ل سوریێ و وەلاتێن دى ژى هەر ب ڤى ئاوایى بوو .
شکەستا پروژێ  دەولەت نەتەوێ ل روژهەلاتا ناڤین :
پشتى ب دوماهیک هاتنا شەرێ   سار (1989) و  ب هەرفتنا  دیوارێ بەرلین سیستەمێ نێڤ دەولەتى ژ سیستەمەکێ گرتى یێ دوو جەمسەرى بەر ب سیستەمەکێ ئێک جەمسەرى و فرە جەمسەرى هاتە گهورین و وەکو فوکویاما د پەرتوکا “دوماهیکا مێژویێ ” دا دبێژیت ئێدى دنیا پشتى هەرفتنا ئێکەتیا  سوفیەتێ بەرەف لیبرال دیمکراسى یێ ڤە دچیت و هزرەکە چ ئیدولوژیەک نەشێن رکابەریا لیبرال دیمکراسى یێ  بکەن   و عەقلێ جیهانى دێ بیتە عەقلەکێ لیبرال دیمکرات ،ب گهورینا سروشتێ پەیوەندى یێن نێڤ دەولەتى ئەو دەولەت نەتەوە یێن خەلک نێزیکێ 80-90 سالان تەپەسەر  کرى و حەلاندى نەشیان بەردەوامى ب سیاسەتا خو یا ئینکار کرنا ناسناما ئایینى و  ئەتنیکى د سنورێن جوگرافى یا  خودا بدەن ٍئێکەم شکەستا دەولەت نەتەوێ ل سالا 1971 ریدا کو رێبەرێن ئایینى یێن ئیرانێ شیان مفایێ ژ نارەزایى یێن خەلکى وەرگرن و دەولەت ب رێکا شورشا ئیسلامى ل ئیرانێ ژ دەولەت نەتەوێ بو دەولەتا ئیسلامى هاتە گهورین و هەروەسا ل ئیراقێ   کو دەولەتەکا فاشیستى یا نەتەوى هات بو دامەزراندن ل سالا 2003  بدەستێ ئەمریکا و هێزێن هەڤپەیمان هاتە گهورین بو دەولەتەکێ کو مەزهەبەکێ دیارى کرى (شیعە) تێدا دەسهەلاتدار بیت سەرەراى هەولێن کوردان و کەمینەیێن دى بو بنەجه کرنا  دیمکراسى و سکولاریزمێ د عیراقا نیدا گەلەک یا کارتێکەر نەبو  هەروسا ل مسر و تونس و ئەفغانستانێ ژى حکومەتەکا ئایینى هاتە دانان  ل ڤان وەلاتان  ئایین پتر ژ هەر  فاکتەرەکێ دى شینا دەولەتا نەتەوێ  یا گرتى و ل تورکیا ژى روژ ب روژ رەنگێ دەولەتا ئایینى توختر دبیت و بێ گومان سوریا ژى یا شکەستا پروژێ  دەولەت نەتەوێ تەجروبە دکەت

دەولەتا ئایینى بەرەف کیڤە :
ب دامەزرانا دەولەتا ئایینى ل روژهەلاتا ناڤین وەکو بەدیلەک بو دەولەت نەتەوێ ،ئاریشەیێن دەولەتا ئایینى کێمتر نابن ژ ئاریشەیێن دەولەتا نەتەوى چونکى تەجروبا دانانا ڤان جورە سیستەمان یا سەلماندى چ دەولەتا ئایینى بیت یان نەتەوى بەرژەوندى یا چینەکێ یا هندەک جارا زورینێ یا پاراستى و نەشیاینە رەنگڤەدانا داخوازی یێن هەمى جڤاکێ بکەن و ئەگەر ئاریشە و کێشەیێن د ناڤا ڤان هەردو جورە دەولەتان ئەگەر کیرتر نەبن کێمتر نابن بو نمونە دەولەتا شیعى ل عیراقێ کێشە یا دگەل مەزهەبێ سونە دا هەى هەرچەندە دەسهەلات ب سەر دەڤەرێن کوردى نینە هەروەسا پرسا کورد ل تورکیا کیرتر بویە و و روژ ب روژ دەرزا جڤاکى یا د دناڤبەرا تورک و کورد زێدەتر دبیت.   (ئەمین ئاکتار ) سەروکێ ژورا پارێزەرێن  ئامەد(دیاربەکر) دبێژیت: ” ئەگەر تورکیا هەڤسەنگیا روژهەلاتا ناڤین ب دروستى نەخینیت و نەزانیت چاوا یا پێکهاتى نەشێت ژ وى باردوخێ تێکەفتى رزگار ببیت و ل چەند سالێن داهاتى  دا دەولەتێن نو د ڤێ جوگرافیێ دا دێ دروست بن چونکى دەولەتێن زلهێز د روژهەلاتا ناڤین دا ب شێوەکێ جیاواز ل بەرى نها سەنگەرا خو دروست  دکەن” .
ل ئیرانێ ژى ئاریشە دناڤبەرا حکومەتا ناڤەندى و کەمایەتیا یا گەهشتیە بلندترین ئاستێ خو لەوما دێ بێژین ئەڤ جورە حکومەتە ژى ب هەمى شیانێن خو پێکولێ دکەت جیاوازیان و هەمەرەنگى یێ نەهێلیت لەورا ئەڤ جورە حکومەتە ژى  نەشێت یا جێگیر بیت لەوما دێ هێتە گهورین بو شێوەیەکێ دى یێ حوکمرانیێ.
چ جورە دەولەتەک یا گونجایە ل  روژهەلااتا ناڤین  هەبیت :
هەر چەندە ئەحمەدێ خانى (1650)جەختێ ل سەر دەولەتا  نەتەوى دکەت ب ئێک زمان ،ئێک وەلات و سەروکەکێ نەتەوى لێ ئەڤ داخوازیا وى یا  نێزیکى  350 سالا بەرى نوکە بوو و د وى چاخى دا گەلەک یا گرنگ بو نەک تنێ لسەر ئاستى کوردستانێ بەلکو لسەر ئاستێ روژهەلاتا ناڤین و جیهانێ لێ بە لێ ل وى سەردەمى وەرە تا نوکە جیهان و کورد یێت قوناغێن گەشەپێدانا سیاسى ،رەوشەنبیرى ،جڤاکى و ئابورى یێن گرنگ دەرباز بوین هەرچندە هندەک نەتەوە شیان دەولەتا نەتەوى یا خو پێکبینن و کەسانەک وەکو ئاتاتورک دەولەتا نەتەوى یا خو لسەر خوینا ملیونا مروڤان ئاڤا کر  چێنابیت کورد ژى ب ڤان جورە رێکا دەولەتێ ئاڤا بکەت و ڤێ خەلەتیا مێژویى  دوبارە بکەت   ئێدى کورد یێ گەهشتیە ئاستەکێ باشێ هزرى و دشێت رەخنێ ل دەولەت نەتەوەیا بگریت و هزرا دەولەت نەتەوێ بێخیتە بن پرسیارێ و کورد دشێت ببیتە فاکتەرەک گرنک بو دیموکراسى کرن و فیدرالى کرنا دەڤەرێ دڤیت ئەکادمى یێن کورد کار لسەر چاوانیا  چێکرنا نەتەوا دیمکرات   و دەولەتا فیدرال یان کونفیدرالا دیمکرات بکەت  بو ئاڤا کرنا نەتەوا دیموکرات پێتڤى یە مفا ژ ژێرخانا هزرى و رەوشەنبیرى یا روژهەلاتا ناڤین و میزوپوتومیا بهێتە وەرگرتن و هەروەسا مفا ژ دەستکەفت یێن شارستانیەتا روژئاڤا وەکو مافێ مروڤ ، سکولاریزمى…هتد بهێتە وەرگرتن
بو چى نەتەوا دیموکرات و دەولەتا کونفیدرال یان  فیدرالا دیموکرات:
1.تا نوکە عەرەب،کورد،تورک،فارس…ئاریشەیێن نەتەوى یێت هەین  و ب ڤى سیستەمى دێ هیتە چارەسەر کرن.
2.دەولەت نەتەوە دیاردەکا نەرێنى یا  مودیرنیزمێ یە و یا گونجایى نینە د روژهەلااتا ناڤین دا بهێتە چەسپاندن چونکى یا هاتیە سەپاندن  و بێ  کو گرنگى یێ ب هەمەرەنگى و راستییا روژهەلاتا ناڤین بدەت .
3.ب جێگیر بونا ڤى سیستەمى دیاردەیا ئیرهاب و تندو تیژیا نەتەوى وئایینى و مەزهەبى دێ گەهیتە نزمترین ئاستێ خو
4.ئەڤ جورە سیستەمە دێ نونەراتیا راستی یا  ژیانا ئابورى ،سیاسى،جڤاکى و رەوشەنبیرى یا روژهەلاتا ناڤین کەت
5.د ڤى سیستەمى دا هەمى چین و توێژ و ئایین و نەتەوە و خودان هەر بیرورایەک دێ بەژدار بیت ئانکو تاکەکێ ئەکتیڤ دێ ل ڤى سیستەمى هێتە دەرێ .
6.ڤى سیستەمى د شیاندایە بەرسڤا هەمى گورانکاریێن د روژهەلاتا ناڤین دا هاتى بدەت و جێگر بونا ڤى جورە سیستەمى  ل روژهەلاتا ناڤین ئەڤرو زەرورەتەکا ئینکار نەکەرە
7.ئەو قوناغێن مە ل سەرى دیارى کرى روژهەلاتا ناڤین دو قوناغ(دەولەتا عەشیرەتى و دەولەت نەتەوە ) یێت دەرباز کرى  و نوکە د قوناغا سەرهلدانا ( جورە دەولەتەکا  ئیسلامى) دایە  لێ قوناغا دوماهیێ(نەتەوا دیموکرات و دەولەتا فیدرال یان کونفیدرالا  دیموکراتە)و ئەڤە قوناغە دوماهیک وێستگەهە روژهەلاتا ناڤین  دێ لێ راوەستیت.و دڤێت کورد کار لسەر ڤێ جورە دەولەێ بکەت و لەزاتیا گەهشتنا روژهەلاتا ناڤین ب ڤێ پێنگاڤێ خوشتر لێبکەت                           .

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.