ژێدەرێن گەشەپێدانا (وەرارا) ئابووری هندستانێ

♦ جوفروا هیلج

2013-03-14

پێگەهێ جوگرافیێ هندستانێ هاریکارە بۆ دیاربوونا وێ وەکو هێزەکا کارتێکەر ژ هێزان ل سەر ئاستێن ئابووری و جیوسیاسی یێن نێڤدەولەتى. هەروەکو د ڤان سالێن داویێ دا هاتیە تێبینیکرن، ب ئاوایەکی هندستانێ ژ ئالیێ ئابووری ڤە نوونەراتیەکا باش د ئاستێ ئەدائی دا تۆمار کریە. ئەڤجا هندستان ل سەر ئاستێ نێڤدەلەتى ژ دەولەتەکا هەژار بۆ دەڤەرەکا هەری چالاک و کارا هاتە ڤەگوهاستن، کو د بیست سالێن داویێ دا پشکا هەر تاکەکی ژ داهاتێ ناڤینێ دەولەتێ پێج جاران زێدەبوویە.
پێنگاڤێن ئابووری یێن هندستانێ رەئیا پڕانیا ئابووریزانان کۆم دکەت کو فاکتەرێن ڤێ پێشکەفتنێ ئازادکرنا ئابووری یە ل ڤێ دەولەتێ، پشتى ل دەستپێکا سالێن نۆتان (1991) ژ چەرخێ بۆری بۆدجێ هندستانێ ژ ئالیێ ئەدائێ ڤە راستى قەیرانان بووی، حکوومەتا (نراچیما راو) بڕیار دا ب ئارمانجا ئازادکرنا ئابووری ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی و ژ دەرڤە زنجیرەکا چاکسازیێن شەنگستەیی بکەت، ب ئاوایەکی ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی ل دەستپێکا سالا (1991) ئاستەنگێن سەرەکیێن دبنە رێگر نەهێلان، و دانا موولەتێن پیشەسازى و مالگرتنێ (احتکار) د پیشەسازیێن سەرەکی دا رەتکرن. و ل سەر ئاستێ ژدەرڤە ژی هێدی هێدی پێنگاڤ بەرەف چاکسازیێن ڤەبوونا ئابووری هاڤێتن. کو ئەو چاکسازی پێکهاتی بوون ژ ئازادکرنا داهاتى، ئەو ژی ب کێمکرنا پیڤەرێ فاتۆرێن گومرکی ل سەر بەرهەمێن چاندنێ کو رێژەیەکا پیڤانەیی تۆمار کری، ب ئاوایەکی سالا 1990 گەهشتیە رێژەیا 355%، و پشتى بۆرینا پێنج سالان (1995) بوویە نێزیکی 50% و دگەل هاتنا سالا 2008 گەهشتە 10% هەروەسا قەید ل سەر کەلوپەلێن (ێادر) دبن هاتنە راکرن، هەتا کو ژمارا بەرهەمئینانێ ئەڤێن دکەڤنە ل ژێر سیاسەتا قەدەغەکرنا سادرکرنێ (تێدیر) ژ 185 بەرهەمان ل سالا 1991 بۆ 16 بەرهەمان ل سالا 1992 کێم بوو. هەروەسا حکوومەتێ ب پێنگاڤێن ئێک ل دویف ئێک کار ل سەر ئازادکرنا کەرتێن خزمەتکاریان کر، کو رێک بۆ کۆمپانیێن بیانى ڤەکر کو وەبەرهێنانێ ل وەلاتێ وان بکەن.
ئەڤ هەمی چاکسازیێن حکوومەتێ د کڤانێ ئازادکرنا هێزا بەرهەمئینانێ دا کرین، کاریگەریەکا هەری مەزن و بەرفرەهـ ل سەر ئابوورێ هندستانێ هەبوو. لێ زێدەباری وێ یەکێ ژی هندەک رەئیێن جودا جودا ژی هەبووینە کو ل دژی ڤێ شرۆڤەیێ دەرکەفتینە و چەندین رەخنە گرتینە دێ ب دوو رەئیان دیار کەین:
رەئیا ئێکێ (دانی رودریک و ئارفاند سیبرامانی) پێشکێش دکەن و دبێژن نەچاکسازیێن سالێن نۆتان بووینە فاکتەرێ گەشەکرنا ئابووری ل هندستانێ، بەلکو ب دیتنا وان سالێن هەشتییان ئابوورێ هندستانێ گەشە کریە، ئانکو بەری بجهئینانا سیاسەتێن لیبرالی. ب رامانا وێ ئێکێ کو ئەڤ سیاسەتە نابنە فاکتەر بۆ دەستپێکا گەشەکرنا ئابووری، و ئەڤێ دەستپێک و وەرارێ ل ژێر چاڤدێریا حکوومەتێن ئێک ل دویف ئێکێن ئەندێرا غاندی و راجیف غاندی رەوشا بەلێندەرێن ناڤخۆیی باش کر. رەنگە ئەڤ گۆتنە هەمبەری ژمارێن گەشەکرنێ بگونجیت، چونکی ناڤینا رێژەیا گەشەکرنێ د سالێن هەشتیان دا نێزیکی رێژەیا گەشەکرنا سالێن نۆتان بوو. لێ هەمبەری شرۆڤەیان ناگونجیت، چونکى گەشەکرنا ئابووری د سالێن هەشتییان دا ب رێکا سیاسەتێن خویکی هاتبوو پشتەڤانیکرن. سیاسەتێن ئیسرافی یێن حکوومەتى بوونە سەدەم کو قەرزێن دەولەتێن بیانى زێدە هێزا دەولەتێ ل سەر ئێک کۆم ببن و ل دەستپێکا سالا 1991 بوونە سەدەما دروستبوونا قەیرانان د بۆدجێ ئەدائێ دا. هەکە بەراوردیێ بکەین دێ دیار بیت کو گەشەکرنا ئابووری د دەهـ سالێن داوییا چەرخێ بۆری دا ژ (1990-2000) ژ ئەنجامێ بجهئینانا چاکسازیێن هەیکەلی زێدەتر بەرقراری ب خوەڤە گرتبوو، کو ئارمانج ئازادکرنا ئابووری بوو ژ مالگرتنا دەولەتێ.
رەئیا دووێ هەڤدژی عەولەمێ هاتیە پێشکێشکرن، زێدەباری کو ئیعترافێ ب ئەرێنیا ڤان چاکسازیان ل سەر گەشەکرنا ئابووری دکەت، لێ ئەنجام و هەبوونا وێ ل سەر ئاستێ جڤاکی شەرمزار دکەت، و چاکسازیێن لیبرالی ب تێکدانێ وەسف کر تایبەتى ل دەڤەرێن گوندیاتى.
ئەڤجا شرۆڤەکرنا زمانێ ژماران ڤان مەترسیان رەت دکەت، چونکى رێژەیا ئاکنجیێن دەڤەرێن گوندیاتى ژ 39.1% ل دووماهیا 1980 کێمکر و گەهشتە 27.1% سالا 2000، لێ ل سەر ئاستێ ئاکنجیان د هەمان سالان دا هاتە تۆمارکرن کو ئاستێ هەژاریێ ژ 320 بۆ 260 ملیۆنان کێم بوویە، کو ئەڤ ژمارە هندی ژمارا ئاکنجیێن دەولەتەکا مینا فرەنسایە، دگەل باشبوونا ئاڤاکرنا مرۆڤى، ئارفاند باناکاریا: “پرۆژێن گرنگ بدەستڤە ئینان کو گرێدایی زێدەبوونا ئاستێ زانینێ بوون، و نەهێلانا جوداهیا د ناڤبەرا رەگەزێ نێر و مێ د چوونا قوتابخانان دا”.
هندستان د وارێ ئازادیا ئابووری دا نە ئەو نموونا باشە: ب ئاوایەکی کەرتێن گرنگ مینا (جۆتاریێ و ووزێ) هێشتا ل بن دەستێ دەولەتێ نە، و هەتا نها د چەند واران دا ب رۆلێ مالگرتنێ رادبیت مینا کەرتێن مینا ساخلەمیێ و پەرەوەردێ. و ئاماژە هەنە کو چەندین ئاستەنگ د رێکا بازرگانیا دەرەکی ژی دا هەنە، لێ زێدەباری ڤێ ژی ئەم ژ گرنگیا ڤێ گەشەکرنێ کێم ناکەین، کو ئەڤە وانەیەکە بۆ ئەفریقیا.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.