جیهانگیری (عەولمە) تشتەکێ هەری مەزنە

♦ توم جی. بالمەر

2013-04-09

هەستێن ب هێز ل دۆر جیهانگیریی ل جەم گەلەک خەلکی هەیە، لێ ل ڤێرێ بەحسێ هەستان ناکەم، بەلکو دێ بەحسێ ئەگەر و بەلگەیان کەم، یا گرنگە کو گەنگەشە د ژیواری و بەرعاقل بن کو دشیان دابیت مرۆڤ راستى و دروستیێ دیار بکەت، ب ئاوایەکی مرۆڤ دلی ژی دگەل عەقلی بکار بینیت، ئەڤجا هیڤییە عەقلێ هەوە پشکدار بکەم دا کو ژ ئالیێ مرۆڤى ڤە هوین پشکداریێ ب دلێن خوە بکەن.
ب کارئینانا ڤى دەستەواژەیێ وەکو سەلکەکا بەرمایکان بۆ تەڤ ئالیێن ژیانا مرۆڤى کو حەژێ نەکەن د ناڤ هەڤڕکێن عەولەمێ دا بەلاڤ بوو، ئەڤجا دێ دەستەواژەیێ عەولەمێ ب ئاوایەکێ هویرتر ب کارئینم وەکو ئاماژەیەک بۆ کێمبوون یان نەبوونا وان قەیدێن دەولەت و حکوومەت ل سەر هەڤگوهارتنا بازرگانى ل خالێن سنووری دسەپینیت. و ئەو پرسیار دی مینیت ئەرێ کارتێکرنێن عەولەمێ دباشن یان دخرابن؟.
پرسا هەری گرنگ بۆ سیاسەتان ئەوە کانێ پێدڤیە سنوور بۆ راوەستاندنا معاملان بهێتەکرن کو رەنگە رێک بۆ بهێتە دان هەکە هەردوو ئالی ل سەر ئێک ئالیێ سنووری بن، ئەرێ دروستە رێکێ بدەنە جوتیارێن گەنمێ ئەمریکی موبایلان ژ خەلکێ فینلەندا بکڕن؟. ئەرێ دروستە تەڤن رێس ژ غانا فرۆتنا قەمیس و پەنتەلۆنێن بۆ کرێکارێن ئەلمانى هاتینە چێکرن بکەن؟. ب دیتنا من بەرسڤ بەلێ یە، لێ بەرهنگارێن عەولەمێ ژ چەپی بۆ راستى، ئانکو ژ رالف نادر بۆ پاتریک بیوکانن و جان ماری لوبن، کو دبێژن نەخێر نابیت وەسا بیت، بەری بێژم بۆچی ئەز دبێژم بەرسڤ بەلێ، دخوازم تێکەست بکەم کو ئەو گەنگەشە نە ل دۆر گونجاندنا (تەفاعل) ژمارایە، بەلکو ل دۆر گونجاندنا کەسێن راستەقینەیە، کەسێن خودان خوین و گوشت و خودان لەش و عەقل. ژ بۆ هندەک ژ وى گوشتى و خوینێ بکەینە هندەک گەنگەشێن رەسمی دخوازم بۆ هەوە چیرۆکەکێ ڤەگێڕم: سالا بۆری هەڤالەکی ژ (مایا) کو ئەنسروبولۆجی ل گواتیمالا دخوینیت ئەز ل گەل خوە برمە بلنداهیێن مایا و گۆتە من کو زانایێن ئەنسروبولۆجی ل ئورۆپا و ئەمریکا کو دخوازن لێکۆلینان ل سەر هندوکان بکەن گازندێ دکەن کو گەلەک ژنکێن مایا جلکێن خوە یێن رەسمی و جوان ناکەنە بەرخوە کو ژ دەستى هاتینە چێکرن، بەلکو ئەو جلک بۆ بیرەوەریێن تایبەت هێلاینە وەکو بیرەوەریێن ئاهەنگێن هەڤژینیێ یان تەعمیدێ، و دبێژن کەلتۆرێ ماوییان هاتیە ژێستاندن و ئەو ئێکەم قوربانیێن عەولەمێ و داگیرکرنا رەوشەنبیریێنە. کەسەک ژ وان یێن لێکۆلینان ل سەر هندوکان دکەن هزر نەکر کو پرسیار بکەت بۆچی گەلەک ژ وان جلکێن خوە یێن رەسمی ناکەنە بەرخوە؟ لێ هەڤالێ من ئەو هزر کر و پرسیار کریە، و بەرسڤا ژنکێن (ماوی) ئەو بوو کو بهایێ جلکێن وان یێن ب دەستى دهێنە چێکرن گەلەک گرانە، لەورا ناکەنە بەرخوە. ئەرێ چ رامان ددەت کو بهایێ جلکێن ب دەستى دهێنە چێکرن یێ گران بیت؟ بەلێ رامان ئەوە کو کارێ ژنکا ماوى پتر ب سەنگ و رێز کەفتیە، ئەڤجا ل شوینا چەند دەمژمێران ب رێستن و ڤەهاندنێ ڤە ببۆرینن و قەمیسەکی چێ کەن و بکەنە بەرخوە، دێ ب هەمان دەمی هەمان قەمیسی چێ کەن و فرۆشنە ژنێن فرەنسی و دێ ب فایدەیێ وى قەمیسی بۆ خوە چەند پێدڤیان کڕن، یان دشێن گەلەک تشتێن گرنگ و ب بها ل دەف وان بکڕن، کەس تشتا ژێ نادزیت بەلکو دێ پتر دەولەمەند بن، و ئەڤە ب دیتنا وان نە تشتەکە، لێ ب دیتنا بەرهنگارێن عەولەمێ کو هەڤالێ من ب (گەشتیارێن هەژاریێ) وەسف دکەت، حەز دکەن کو وێنەیان بۆ هەژاران ب جلکێن وان یێن رەنگاورەنگ بگرن. لەورا دەمێ ئەم گەنگەشا عەولەمێ دکەین، پێدڤیە وان ژنکان ژبیر نەکەین کو زێدەباری گرانیا بهایێ وان جلکێن چێ دکەن رۆژانە دکەنە بەرخوە، ئەڤە ئەو کەسێن راستەقینەنە کو دێ د کڤانێ گەنگەشا عەولەمێ دا چارەنڤیسێ خوە بەرەف باشیێ یان خرابیێ دیار کەن، ئەرێ دێ هەژار بن یان دەولەمەند بن؟ ئەرێ دێ ژیانا وان درێژ بیت یان کورت بیت؟ ئەنجامێ سیاسەتان دێ حەکیم بیت یان دژوار؟.

ئەفسانە ل دۆر عەولەمێ

* عەولەمە ئەرکان ژناڤ دبەت:
سیاسەتا بازرگانى کارتێکرنێ ل ئەرکان ناکەت، لێ کارتێکرنێ ل جۆرێ وان کاران دکەت کو خەلک دکەت. هەکە سیاسەتا پاراستنێ (سیاسەتا پاراستنا بازرگانى و پیشەسازیا نیشتمانى) ژمارا ئەرکێن پیشەسازیێن هەڤڕک بۆ ناڤ وەلاتى زێدە کر، ب هەمان شێوە دێ ژمارا ئەرکان د پیشەسازیێن هنارتنێ دا کێم بیت، ئانکو د وان پیشەسازیان دا کو دشیان دابوو دگەل هندەک کەلوپەلێن ژ دەرڤە دهێن بهێنە گۆهارتن، لێ ل گۆر پێناسەیان نها بووینە تشتەکێ گران بها، یان ژی هاتینە دوورخستن د کڤانێ پشکێن (کوتا) دا، و د ئەنجام دا کەلوپەلێن هناردە دبیتە بهایێ کەلوپەلێن ژ دەرڤە دهێن، هەروەسا بەرۆڤاژی، ئەڤجا هەکە ژ بهایێ کەلوپەلێن ژ دەرڤە دهێن بهێتە کێمکرن، ئەڤە بهایێ کەلوپەلێن بۆ ژدەرڤە دهێنە هنارتن کێم دبیت، و ئەڤە ژی رامانا ژ دەستدانا ئەرکێن پیشەسازیێن هناردەکرنێ یە.
* عەولەمە کاپیتالزمێ بەرەف کریێن کێم دبەت و کەیسی ل کرێکارێن هەژار دگریت:
هەکە راست بیت کو کاپیتالزم بەرەف وێ ئێکێ دچیت کو کری دکێم بن، پێدڤیە ئەم پێشبینیێ بکەین کو (بۆرکینا فاسۆ) و دەولەتێن هەژارێن خودان کریێن کێم د ناڤ پێلێن وەبەرهێنانا ژ دەرڤە دا ب خەندقن، هەکە ل دویچوونا ڤێ بکەین دێ دیار بیت کو د سالێن نۆتان دا 81% ژ وەبەرهێنانا ئەمریکی یا راستەوخۆ بۆ سێ پشکێن جیهانێ چوو بوو: کەنەدا یا هەری هەژار، ئورۆپا رۆژئاڤا یا هەژار، و ژاپۆن یا برسی!، لێ دەولەتێن نامی ئەڤێن خودان کریێن زێدە مینا (ئەندونیسیا، بەرازیل، تایلاند و مەکسیک تنێ ژ8% بۆ دچوو، و جهێن دی یێن جیهانێ ب ئەفریقیا ڤە رێژا 1% بۆ دچوو. وەبەرهێنەر ب دراڤێ خوە وەبەرهێنانێ ل وێ دەڤەرێ دکەن کو بزانن فایدەکێ زێدە تێدایە و ب ئاوایەکێ گشتى ئەو پرۆژێن وەبەرهێنەرێن بیانى ئەنجام ددەن کریێن زێدە ددەنە کرێکاران بەراورد دگەل پرۆژێن ناڤخۆیی، چونکى ئەو دخوازن باشترین کرێکاران بۆ خوە راکێشن و ژ دەست نەدەن.
* کاپیتالزم ژ دەولەتێن دەولەمەند بۆ جیهانا سێ دهێنە هاوردەکرن ژ بۆ دروستکرنا سازیێن پیشەسازی کو کرێکاران ب کریێن کێم بدەنە کاری و ڤێ ئێکێ بۆ خوە ب دەلیڤە دزانن، و ب ڤى کاری دشێن چەندین کەلوپەلێن ئەرزان بۆ مللەتێن دەولەمەندتر فرێ کەن، ئەڤە ژی فائیزا بازرگانى دروست دکەت و ل دووماهیێ گورزەکى ل پیشەسازیا دەولەتێن دەولەمەند ددەن و هەمى تشت بەرەف خرابتر دچیت: گەلەک جاران ڤان جۆرە چیرۆکان ئەم ل زانکۆیان گوهلێ دبین، کو ئەڤە تشتەکێ ب زەحمەتە مرۆڤ خوە ب هاڤێژیتێ. ئێکەم د شیان دایە مرۆڤ کاپیتالزمەکا زێدە و زێدەبوونەکا بازرگانى د ئێک دەمى دا بدەست بێخیت. هەکە تو ژ زێدەتر ژ داهاتى هناردە بکەى، ل وى دەمى دێ تشتەکى هەمبەری هناردەیێن خوە بدەستڤە ئینی، دێ مولکیا دراڤێ وەبەرئینانا سافی ژ دەولەتێن تو هناردە دکەى بدەستڤە ئینی. لێ هەکە تو زێدەتر ژ هناردەیێن خوە ژ دەرڤە بینی، هەروەکو ئەمریکا بۆ چەند دەهان (عقود) وەکری پێدڤیە تو هندەکێ بفرۆشیە وان بیانیان ئەڤێن بەرهەمێن خوە بۆ تە فرێدکەن، کو ئەو تشتێ تو دفرۆشیێ ئەو نەریتێن داهاتیە، وەکو پشکێن د کۆمپانیان دا. ئەڤجا هەڤکێشا حسابا سەرەکى ئەوە: (تشتێ مەزاختى – وەبەرئینان = هناردە – تشتێ تو دئینی). گەلەک سیناریویێن ب ترس کو بەرهنگارێن عەولەمێ بەرهەڤ دکەن گرنگیێ ددەنە پشتگوهخستنا گرنگترین مادێن سەرەکیێن حسابا بازرگانیا جیهانى.
* عەولەمە دبیتە سەدەما بەرەف نەمانێ د پیڤەرێن ژینگەهى و کرێکاریێ دا:
شاشیەکا دى هەیە ئەو ژی کاپیتالزم دپەنگیت، ب ئاوایەکی کو پیڤەرێن ژینگەهى و کرێکاریێ د نزمترین ئاست دانە، لێ پشکنینا ڤان راستیێن ل خوارێ دکەت: وەبەرهێنەر وەبەرئینانێ دکەن ل دەمێ داهاتێ دراڤی د بلندترین ئاستى دا بیت، ئانکو بزاڤا کرێکاریێ پتر یا بەرهەمی یە، لەورا ل دووماهیێ خەلک زەنگین دبیت، و کەسێن زەنگین برەدەوام داخوازا  ژینگەهـ و رەوشا باشتر دکەن نەکو رەوشەکا خراب.
هەردو حالەتان گەلەک ئاماژە پێ دهێتەکرن وەکو نموونە ل سەر شوینوارێن نەرێنى بۆ رێککەفتنێن بازرگانى ئەڤەنە: حالەتێ ماسیا تونا /دولفین و حالەتێ قریدس/ کویسەلان، کو زوى بەرەف گوپیتکێ دچیت نەکو بەرەف خوارێ دچیت، ب ئاوایەکی هندەک دەولەتێن دى خوە ل بنەمایێن قانوونیێن ئەمریکی بۆ پاراستنا دولفین و کویسەلێن ئاڤى کریە خودان. و ئەڤە ل سەر پیڤەرێن ئەرکی ژی دهێتە بجهئینان، ب ئاوایەکی پتر داخوازیا کاری د پرۆژێن بیانى دا هەیە، چونکی کریێن زێدەتر ددەن و رەوشەکا خوەشتر پێشکێش دکەن بەراورد دگەل پرۆژێن ناڤخۆیی.
* عەولەمە رەوشەنبیریا ئەمریکی یا هەڤگرتی ل دۆر جیهانێ دروست دکەت:
ئەڤە راستیە، کو ئەمریکا ب ژێدەرێ راکێشانا رەوشەنبیریێ دهێتە وەسفکرن، و هندەک کەس کو تەخەکا بژاردەیە هەڤدژی ڤێ ئێکێ نە. لێ تەماشەى (هاری بوتەر) ساحرێ ئنگلیزی یێ بچویک بکە، کو جیهان هەمى حێبەتی کری، یان ژی ئەو ترسا ل سەر زارۆیێن حەفت سالان ل سەرانسەری جیهانێ، کو دبێژنێ دیاردا (بوکمون) یا ژاپۆنی، هەروەسا د چێکرنا فلمێن (ئەنیم) یێن ژاپۆنی، و (بولی وود) یێن هندی دا، و هندەک پشکداریێن دى ژ هندەک رەوشەنبیریێن دى، غەیری ئەمریکی، کو هەر ئێک دێ پشکداریێ کەت و خوارنا تایلاندی یا بەرنیاس، یان گوهدانا سترانەکێ ب چەندین زمانێن دونیایێ. هەکە رەوشەنبیری هاتنە داخستن، بێگومان دێ هێنە راوەستاندن وەکو رەوشەنبیریێن مرۆڤاتیێ و تنێ ل گەلەری و مۆزەخانان هێنە نمایشکرن.
* عەولەمە نەوەکهەڤیێ دروست دکەت:
هوکارێن سەرهلدانا یان پاشڤەچوونا نەوەکهەڤیێ دئالۆزن، لێ راستیەک هەیە کو دبێژیت عەولەمە نەوەکهەڤیێ دروست دکەت: ئەو ڤالاتیا دەولەمەندیا ل ناڤ دەولەتێن خودان سیستەمێن ئابوورێ گرتی و دەولەتێن خودان بازرگانیا ئازاد کو بەردەوام وەرارێ دکەت، نەئەوە نەوەکهەڤی کو بەرهنگارێن عەولەمێ هزردکەن. چونکى ل دەولەتێن کو سیستەمێن خوە یێن ئابووری بۆ بازرگانیێ و وەبەرئینانێ تەرخان کری، تەخێن ناڤین دروست کرینە، ئەڤجا ل شوینا ئاستێ داهاتى زێدە ببیت کێم بوویە

.
مفایێن عەولەمێ
* عەولەمە د کڤانێ کێمکرنا فاکتەرێن هەڤڕکیێ تەناهیێ دروست دکەت:
سیاسەتا پاراستنا بەرهەمێ نیشتمانى ل سەر عەقلی هاتیە ئاڤاکرن و پاشی ل سەر گرۆپێن سیاسی کو بەرژەوەندیێن مللەتێن هەڤدژ ب هێز دکەن. لێ بازرگانیا ئازاد بەرۆڤاژی وێ ئێکێ دهێتە ئاڤاکرن، ئانکو مللەتان د ئاشتیێ دا پێکڤە گرێ ددەت. نموونەکا کەڤن هەیە دبێژیت: (دەمێ دشیان دا نەبیت کەلوپەل ژ سنووران دەرباز بکەن، پێدڤیە لەشکەر دەرباز بکەت).
بازرگانى دەولەمەندیێ دئینیت:
هزر بکە ئێکى ئامیرەک دروست کر دەلیڤێ ددەتە کو ب رێیا دەرگەهەکى تو بشێی ب مەزاختیەکێ کێمتر چێ کەى، و د کڤانێ دەرگەهەکێ دى دا هندەک تشت بهێن تو حەز بکەى بدەست بێخى، لێ مەزاختى زێدەترن. ئوسترالی دشێن ژ ئالیەکی ڤە تەرش و کەوالی خودان بکەن و ژ ئالیێ دی ڤە ئامیرێن وێنەگرتنێ و ترۆمبێل بۆ بهێن. رەنگە ژاپۆنى ئامیرێن (ڤیدیو) و (ستیریو) دروست بکەن و هناردە بکەن و ژ ئالیەکێ دى ڤە پەترۆلێ و گەنمی و بالەفران بۆ خوە بینن. بێگومان دێ بخێرهاتن ب داهێنەرێ وى ئامیری ئێتەکرن وەکو خێرکەرەکێ مرۆڤاتى –هەتا (رالف نادر) دیار ببیت یان (بات بیوکانن) پەنابەرەک یان کەسەکێ غەریب بوو، و شنوى ل شوینا بخێرهاتن پێ بهێتـەکرن وەکو خێرکەرەک دێ ئەو داهێنەر هێتە شکاندن و سڤکاتى پێ هێتەکرن، چونکى وەکو ژ ناڤبەرێ ئەرکان وەسف دکەن و دێ دزیانبەخش بن بۆ وەلاتى، لێ چ جوداهى د ناڤبەرا وى ئامیرێ عنتیکە و بازرگانیێ دا هەیە؟.
بازرگانى مفای بۆ هەمییان دئینیت: شاشیا هەری مەزن کو ژ ئالیێ خودانێن مەزهەبێ پاراستنا بەرهەمێ نیشتمانى دهێتەکرن، تێکەلیکرنا فایدێ دیارکری و فایدێ بەراورد کریە. هەتا کو ئەو کەسێ هەمبەری من رۆینشتى ژ هەمى ئالیان ڤە ژ من باشتر بیت، لێ هەکە ئەز کارێ تایبەتمەندیا خوە بکەم و ئەو ژی هەروەسا کارێ تایبەتمەندیا خوە بکەت ئەم هەردوو دێ مفای ژ بازرگانیێ وەرگرین، نموونا کەڤن بۆ کۆپیکەری و پارێزەری ژ دەرڤە دهێتە بجهئینان هەروەکو ل نڤیسینگەهێ: پارێزەر دشێت تێکستێن قانوونى یێن کورتکری بنڤیسیت و ژ کۆپیکەری باشتر کۆپی بکەت، لێ هەردوو دێ مفای ژ تایبەتمەندیا پارێزەری بینن د نڤیسینا تێکستێن قانوونى دا و ب مەزاختیەکێ کێمتر. لێ کۆپیکرن ژ ئالیێ کۆپیکەری ڤە مەزاختى کێمترن بەراورد دگەل رۆیمشتنێن قانوونى یێن بێ مفا، ئەڤجا کۆپیکەر ب مارێ خوە باشترە ژ وى درۆینشتنێن قانوونى دا، لەورا هەمى داهات دێ زێدە بیت و هەر ئێک ژ وان دێ داهاتەکێ زێدەتر گەهیتێ. ئەڤە فاکتەرەکە کو بازرگانیێ ب ئاشتیێ ڤە ب گرێدانەکا موکم گرێ ددەت. ل هەمان دەمى خەلک کەسێن دی بۆ خوە وەکو شەریک دبینن نەوەکو هەڤڕک و دوژمن،  لەورا بازرگانى دکەڤیتە د ناڤا بنکەیێ شارستانیەتا مرۆڤاتیێ دا.
* بازرگانیا ئازا ب لەزترین رێکە بۆ رزگاربوونا کارپێکرنا زارۆیان:
پتر ژ 250 ملیۆن زارۆک ل سەرانەسەری دەڤەرێن جودا جودایێن جیهانێ کار دکەن. و دگەل رابوون و پێشکەفتنا بازرگانى و عەولەمێ ئەڤێ ژمارێ ژ بەر هندەک هوکارێن رۆهن و ئاشکرا کێم کریە و زێدە نەکریە. ئەو دەولەتێن هەژار نە دهەژارن چونکى زارۆک لێ کار دکەن. بەلکو زارۆک کار دکەن چونکى خێزانێن وان زارۆیان دهەژارن. ل دەمێ خەلک د کڤانێ بەرهەمی و هەڤگوهارتنا ئازاد دا دەولەمەند دبن، بێگومان ل شوینا زارۆیێن خوە فرێکەنە زەڤیین چاندنێ و مەیدانێن کاری دێ فرێکەنە خواندنێ ل قوتابخانان. لەورا دبێژین بازرگانیا ئازاد ب لەزترین رێکە بۆ رزگاربوونێ ژ کارپێکرنا زارۆیان.
* بازرگانى و ڤەبوون و عەولەمە پشتەڤانیا حکوومەتا دیمۆکراسیا بەرپرسیار و سەروەریا قانوونێ دکەت:
دگەل هەرفینا ئاستەنگێن بازرگانى، رێژەیا حکوومەتێن جیهانێ بلند بوویە کو ل گۆر ڤاڤارتنێن مالا ئازادیێ “بیت الحریە” حکوومەتێن دیمۆکراسینە، و ل ناڤ زێدەتر ژ 40% ژ حکوومەتێن خودان ئابوورێ ڤەکری د بەلاڤۆکا “ئازادیا ئابووری دا ل جیهانێ”- یا ژ پەیمانگەها کیتۆ دەرکەفتى- 90% هاتینە ڤاڤارتن کو دئازادن. و د هەمبەری دا ژ ناڤ کێمتر 20% ژ وان حکوومەتان. ئانکو ئەو دەولەتێن هەری گرتینە ژ ئالیێ ئابووری ڤە، ژ وان 20% هاتینە ڤاڤارتن کو دئازادن، ل دەمەکى 50% هاتینە ڤاڤارتن کو نەدئازادن. د ڤى واری دا مەکسیک باشترین نموونەیە، چونکى ڤەبوونا ئابوورێ مەکسیکی د کڤانێ رێککەفتنا بازرگانیا ئازاد دا بۆ دەولەتێن ئەمریکا باکور بوویە فاکتەر کو دشیان دا بیت سەرۆک (فنسنت فۆکس) بسەرکەڤیت و شکاندنا گرتنا دەستهەلاتێ ژ ئالیێ پارتا سەوری یا سازیی ڤە. ئەڤجا پێدڤیە ئالیگرێن حکوومەتا دیمۆکراسی یا بەرپرسیار و سەروەریا قانوونى پشتەڤانیا عەولەمێ بکەن.
* بازرگانیا ئازاد مافەکێ سەرەکیێ مرۆڤى یە:
بەرهنگارێن عەولەمێ و خودانێن مەزهەبێ پاراستنا بەرهەمێ نیشتمانى دەست ب وێ گۆتنێ کر کو وان ماف هەیە هێزێ ژ بۆ راوەستاندنا من و تە بۆ کرنا هەڤگوهارتنا ئازاد بکار بینن، لێ پێدڤیە مافێن سەرەکى بۆ هەمى خەلکی دوەکهەڤ بن، و مافێ کرنا بازرگانیێ مافەکێ سەرەکی یە بۆ هەر کەسەکی، زێدەباری ئاکنجیبوونا وان ل هەر سنوورەکى. بازرگانیا ئازاد نە ئیمتیازەکە، بەلکو مافەکێ مرۆڤی یە. بازرگانى چالاکیەکا مرۆڤى یا بەرچاڤە، کو مە ژ هەمى گیانەوەرێن دى جودا دکەت و ل سەنتەرێ بەرعاقلی و شیانێن مە بۆ رازیبوونێ دراوەستیت. هەروەکو ئادەم سمیت د سمینارەکێ دا ل 30/ئادارا/1763 دیارکری کو نمایشا قرشێ(شەلنگ) بۆ مە دیار دکەت کو رامانەکا نۆرمال و رۆهن ددەت، بەلکو ئەو د کەتواری دا پێشنیازەکە بۆ شرۆڤەکرنا رازیبوونا کەسەکى کو ڤى کاری و یێ دى بکەت کو د بەرژەوەندیا وى دایە. هەروەسا دیار دکەت کو دشیان دایە گیانەوەرێن دی ژی دهاریکار بن لێ بازرگانیێ ناکەن، چونکى کەتواری و عەقلی بۆ رازیکرنێ بکار نائینن. ئەڤجا بازرگانى نە چالاکیەکا مرۆڤى یا بەرچاڤە، بەلکو خاسلەتەکێ بەرچاڤە بۆ پێشکەفتنێ، هەروەکو (هومیروس) ل ئودیسە تێبینیکری. دەمێ ئودیسیوس د پرتووکا نەهێ دا گەهشتنا ئەردێ سایکلوبس(جنس العمالقە) رادگەهینیت، کو هندەک هزران پێشکێش دکەت داکو دیار بکەت بۆچی سایکلوبس مینا دروندەکى دهێتە هژمارتن کو ناکەڤیتە ل ژێر کونترۆلا قانوونێ، ئەڤجا ئودیسیوس تێبینی دکەت:
عیملاقان بەلەمێن ب کڤانێن قورمزى نینن، هەروەسا دارتاش ژی نینن کو بەلەمێن موکم چێ کەن، کو ئەو بەلەم بشێن بەرەف بەندەرێن غەریب بچن، هەروەکو گەلەک زەلام دگەل هندەک زەلامێن دى ل مەترسیێن دەریایان سوار دبن، کو سایکلوبس مرۆڤەکێ هۆڤە چونکى بازرگانیێ ناکەت و ل وێ جیهانێ دژیت کو بەرهنگارێن عەولەمێ حەژێ دکەن، ئانکو جیهانا بێ بازرگانى، جیهانەکا هەمى بەرهەمێن ناڤخۆیی تێدانە.
پێدڤیە بنەمایێ پاراستنا بەرهەمێ نیشتمانى نەهێتە رەتکرن، تنێ چونکی نەیێ کارایە، بەلکو پێدڤیە بهێتە رەتکرن چونکى دبیتە سەدەما دروستبوونا هەڤڕکى و شەڕان، هەروەسا ئەو تشتەکێ نە رەوشتی و دویرە ژ پێشکەفتنێ.
ناما کیتو، پایزا 2002، موجەلەدێ 1، ژمارە 2.
وەرگێران، حکمەت زێوکی

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 819 access attempts in the last 7 days.