ئازادی واته‌ باج نه‌دانه به‌ ده‌وڵه‌ت

♦ سلیمان عبدی

2013-04-25

زۆر پرسیار و بابه‌تی فه‌لسه‌فی له‌ سه‌ر ئازادی نووسراوه..‌ له‌ یونان تا ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌ره‌ستوو تا ئایزیا بێڕلین پرسیار و خواستی له‌ سه‌ر بووه‌ که‌ ئازادی چییه‌ و زۆر یه‌ک له‌م بابه‌تانه‌ش زیاتر وێژه‌وانی و ئه‌ده‌بی و حه‌ماسه‌ت خوازانه‌ و بگره‌ ڕۆمانتیکن. ئازادی واته‌ ئازدی ڕا ده‌ربڕین ئازادی واته‌ پێ شێل نه‌کردنی ئازادیه‌کانی که‌سانی تر ئازادی واته‌ ئازادی له‌ هه‌ڵبژاردن … زۆر یه‌ک له‌م پێناسه‌ گشتیانه‌ بۆ ئازادی زیاتر نووسراوه‌ی فه‌لسه‌فی و ئه‌دبین و له‌وانه‌یه‌ ئێمه‌ کێشه‌مان له‌ سه‌ر ناوه‌ڕۆکیان نه‌بێت و زۆریشیان ده‌سته‌ واژه‌یه‌کی جوان بن، به‌ڵام پرسیاری سه‌ره‌کی ئه‌وه‌یه‌ من وه‌ک تاک بۆ ده‌سته‌ به‌ر کردنی ئازادییه‌ کانم ئه‌بێ چی بکه‌م ؟ ئایا بته‌و کردنی دێمۆکراسی ئه‌توانێ ئازادییه‌ کانی من بپارێزی؟ ئایا ده‌نگی زۆرینه‌ ئه‌توانی شه‌رعییه‌ت به‌ سڕینه‌وه‌ی مافه‌کان و خواسته‌کانی من بدات؟ یان وه‌ک زۆر ئه‌وتری به‌ به‌هێز کردنی یاسا ئه‌توانین مافه‌کانی تاک بپارێزین؟ ئه‌م به‌هێز کردنه‌ چۆنه‌؟ به‌هێز کردنی یاسا ئایا به‌ مانای به‌ هێز کردنی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌؟ به‌ شێوه‌ی گشتی ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌ر دوو بنه‌مای سه‌ره‌کی دامه‌زراوه‌ ، یه‌که‌م ناسیۆنالیزم ، ئایین ، ئاسایش و نه‌زم یان هه‌ر چه‌شنه‌ ئایدۆلۆژییه‌ک که‌ بوونی ده‌وڵه‌ت وه‌ک زه‌روره‌ت بسه‌لمێنێت دووهه‌م باج. سه‌باره‌ت به‌ ئایدۆلۆژی و ئه‌رکی ئایدۆلۆژی بۆ شه‌رعییه‌ت به‌خشین به‌ بوونی ده‌وڵه‌ت وه‌ک ئه‌زانین ده‌وڵه‌ته‌کان ئه‌رکی په‌روه‌رده‌ و به‌رپرسیاریه‌تی میدیاکانیان وه‌ ئه‌ستۆ گرتووه‌ . واته‌ ده‌وڵه‌ت به‌ قۆرخ کردنی په‌روه‌رده‌ و بنیاد نانی سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی گشتی و هه‌روا به‌ وه‌ده‌ست گرتنی میدیاکان شه‌رعییه‌تی خۆی وه‌ک زه‌رووره‌تێک ده‌نوێنێت و زۆر جار به‌ ورووژاندنی جۆرێک له‌ هه‌ستی ترس و پێویست بوونی ده‌وڵه‌ت بۆ ئه‌رکه‌ گشتییه‌کان و وه‌ ئه‌ستۆ گرتنی کێشه‌کانی چینی هه‌ژار و کێشه‌ی بێکاری و … نه‌بوونی ده‌وڵه‌ت یان به‌ڕێوه‌چوونی کۆمه‌ڵگا به‌ بێ ده‌وڵه‌ت، وه‌ک خه‌یاڵێکی خاو له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌دات. هه‌ڵبه‌ت ده‌وڵه‌تی مۆدێڕن به‌ به‌کار هێنانی سیسته‌می هه‌ڵبژاردن و دێمۆکراسی توانیویه‌تی پێداویستیه‌کانی خۆی بۆ شه‌رعییه‌ت له‌ قۆرخکاری په‌روه‌رده‌ و میدیا که‌م کاته‌وه‌ و به‌ جۆڕێک که‌ ئه‌بینین و له‌ زۆر یه‌ک له‌ وڵاته‌ ڕۆژئاواییه‌کان ئاستی پێداویستی ده‌وڵه‌ت بۆ قۆرخکاری په‌روه‌رده‌ و میدیا زۆر که‌متره‌ له‌ وڵاته‌ نادێمۆکراتییه‌کان، واته‌ دێمۆکراسی خۆی له‌ ڕواڵه‌تی ئایدۆلۆژییه‌ک توانیویه‌تی ئه‌م کێشه‌یه‌ که‌م کاته‌وه‌ به‌ڵام دێمۆکراسی نه‌یتوانییوه‌ مافه‌کانی تاک وه‌ک زۆرترین که‌مینه‌ ده‌سته‌ به‌ر کات و گه‌وره‌ترین مافی تاکیش مافی موڵکداریه‌تیه‌. هه‌رچه‌ند ئه‌بێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بکرێت که‌ له‌ رۆژئاوا ئازادییه‌کان زۆر پێشکه‌وتنیان به‌ خۆوه‌ بینیوه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات تواناییه‌کانی ده‌وڵه‌ت ڕۆژ له‌ گه‌ڵ ڕۆژ به‌رته‌سک تر و که‌متر ئه‌بێته‌وه‌ به‌ڵام له‌م ناوه‌ دا بوونی ده‌وڵه‌ت پاڕادۆکسێکی له‌ ناو خۆی دا پێک هێناوه‌. له‌ لایه‌که‌وه‌ خواستی به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵگا بۆ خزمه‌ت گوزاریه‌ گشتیه‌کان له‌ ده‌وڵه‌ت وه‌ک خوزمه‌تگوزاری پزشکی و بیمه‌ و هه‌روا کێشه‌ی بێکاری و گرانی و له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ خواستی کۆمه‌ڵگا بۆ پاراستنی ئازادیه‌کانیان جۆرێک له‌ پاڕدۆکسی پێک هێناوه‌ که‌ ده‌رئه‌نجامی بوون و نبوونی ده‌وڵه‌ته‌. لێره‌ باس له‌ ده‌وڵه‌تی نادێمۆکراتیک ناکه‌م چوون به‌باشی وه‌ک شه‌ڕی گه‌وره‌ له‌ قه‌ڵه‌می ئه‌ده‌ین و ته‌نیا به‌ باس کردن له‌ ده‌وڵه‌تی دیمۆکراتیک قه‌ناعه‌ت ئه‌که‌ین و کێشه‌کانی ئه‌م جۆره‌ ده‌وڵه‌ته‌ش ده‌وڵه‌تی نادێمۆکراتی ئه‌گرێته‌وه‌. خواستی به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵگا بۆ خزمه‌تگوزاری گشتی له‌ ده‌وڵه‌ت که‌ له‌ وانه‌یه‌ به‌ هۆی به‌ڵێن دانی کاربه‌ده‌ستانی حکوومی له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کان دابێت(ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ی ڕای گشتی بۆ خۆیان ڕاکێشن) ئه‌رکێکی ناشه‌رعی ئه‌سپێرێته‌ ده‌ست ئۆرگانێکی ناشه‌رعی. به‌ڵام بۆ ناشه‌رعی؟ ده‌وڵه‌ت واته‌ که‌سانێک که‌ به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ دێنه‌ سه‌رکار و بڕیاره‌کانیان نه‌ ته‌نیا زۆرینه‌ به‌ڵکوو گشت تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگا ئه‌گرێته‌وه‌. ئه‌بێ بزانین که‌ ده‌نگی ده‌نگده‌ر بۆ حیزب یان لایه‌نێک به‌ مانای هاوده‌نگی له‌ گه‌ڵ گشت بڕیاره‌کانی ئه‌وان له‌ ده‌وڵه‌تی داهاتوو دا نییه‌، زۆر یه‌ک له‌ ئاڵمانه‌کان پارتی ناسیۆنال سوسیالیزمیان به‌ سه‌رۆکایه‌تی هیتله‌ر هه‌ڵبژارد به‌ڵام له‌ گه‌ڵ بڕیاره‌کانی دوایی هیتله‌ر و ده‌وڵه‌تی نازی هاوده‌نگ نه‌بوون. که‌وایه‌ زۆرینه‌ شه‌رعییه‌ت بۆ کاره‌کانی ده‌وڵه‌ت نییه‌ و ئه‌م سیسته‌مه‌ ناتوانێ مافه‌کانی تاک له‌ به‌شدار بوو له‌ هه‌ڵبژاردن یان به‌شدار نه‌بوان بپارێزێت. به‌ڵام که‌ ئه‌ڵه‌ین ئه‌مه‌ ئه‌رکێکی‌ ناشه‌رعییه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ بۆ ئیش کردن پێویستی به‌ داهات و پاره‌یه‌ و بۆ ئه‌مه‌ش ته‌نیا ڕێگه‌ پێشێل کردنی مافی موڵکداریه‌تی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ له‌ ڕێگه‌ی باج وه‌رگرتنه‌وه‌یه‌‌. بیانوی تاقمێک له‌ ئه‌ندازیارانی ده‌وڵه‌ت بۆ باج ، ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌رکه‌ گشتییه‌کانی ده‌وڵه‌ت که‌ به‌ جۆرێک وه‌ک به‌رژه‌وه‌ندی گشتی پێناسه‌ی ئه‌که‌ن، به‌ڵام ده‌سته‌ واژه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی له‌ خۆی دا جی تێڕامانه‌. ئه‌م ده‌سته‌ واژه‌یه‌ واته‌ ئه‌و پێداویستییانه‌ی که‌ خواستی گشتی له‌ سه‌ره‌ و بۆیه‌ ئه‌بێ سیسته‌مێکی گشتی وه‌ک ده‌وڵه‌ت بۆ ئه‌نجام دانی ئیش بکات. به‌ڵام وه‌ک میزێس و هه‌ر وه‌ها موری روتبارد ئاماژه‌ی پێ ئه‌که‌ن کۆمه‌ڵ یان کۆمه‌ڵگا ناتوانێ وه‌ک تاک که‌ خاوه‌ن ئۆرگانیسمێکی بیۆلۆژیکیه‌ پێناسه‌ کرێت و هه‌روه‌تر کۆمه‌ڵگا خۆی پێک دێت له‌ کۆمه‌ڵێک تاک که‌ لێکدانه‌وه‌ و بۆچوونه‌کانیان بۆ بابه‌تێکی تایبه‌ت (بۆ نموونه‌ وه‌ک سیسته‌می په‌روه‌رده‌) ئه‌توانێ زۆر جیاواز بێت ، هه‌رچه‌نده‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تا دا هاوته‌باییه‌کی ڕوکه‌شانه‌یان له‌سه‌ر بابه‌ته‌که‌ هه‌بێت. هه‌روه‌تر جێی ئاماژه‌یه‌ خواستی کۆمه‌ڵێک له‌ یه‌ک کات دا ناتوانێ شه‌رعییه‌ت به‌ دامه‌زرانی سیسته‌مێکی داتاشراو وه‌ک ده‌وڵه‌ت به‌م ده‌سه‌ڵاته‌ بێ سنووره‌یه‌وه‌ بدات که‌ بۆ ئه‌نجام دانی ئه‌رکه‌کانی باج له‌ سه‌ر یه‌که‌ یه‌که‌ی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگا ئه‌به‌ستێت و وه‌ک له‌ قوبرس بینیمان ته‌نانه‌ت په‌لاماری مڵک و پاره‌ی خه‌ڵک له‌ بانکه‌ کانیش ئه‌دات. له‌شی مرۆڤ مڵکی خۆیه‌تی ، بۆیه‌ بیر و باوه‌ڕ و ده‌سکردیشی موڵکی خۆیه‌تی و هه‌مو که‌س بۆی هه‌یه‌ مافی پاراستنی موڵک و ده‌سکردی خۆی هه‌بێت و پێ شێل کردنی ئه‌م بنه‌مایه‌ له‌ ژێر ناوی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی هیچ جیاوازی له‌ گه‌ڵ سوسیالیزمی ئستالین نییه‌. ئایا من وه‌ک مرۆڤ ئازادم ده‌سکرد و داهاتی خۆم بپارێزم ؟ ئه‌م پرسیاره‌ له‌ دوو ئاست دا‌ وه‌ڵام ئه‌درێته‌وه‌ یه‌کیان ماف ناسانه‌یه‌ که‌ ئه‌ڵێت تۆ مافی موڵک داریه‌تیت هه‌یه‌ و وه‌ک تاک بۆت هه‌یه‌ مافی خۆت بپارێزیت و که‌س بۆی نییه‌ ئه‌م حه‌قه‌ت لێ زه‌وت بکات. به‌ڵام له‌ ئاستی سیاسی دا ئه‌م پرسیاره‌ ، پرسیارێکی تر به‌ شوێن خۆی دا دێنێت که‌ تۆ چۆن ئه‌م حه‌قه‌ت ئه‌پارێزی یان چی ئه‌که‌ی بۆ پاراستنی ؟ ئه‌ندازیارانی ده‌وڵه‌ت وه‌ڵام ئه‌ده‌نه‌وه‌ که‌ بۆ پاراستنی ئه‌م حه‌قه‌ پێویستمان به‌ ئۆرگانێک وه‌ک ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌ و ده‌وڵه‌تیش بۆ ئه‌نجام دانی ئه‌رکه‌کانی پێویستی به‌ سه‌رچاوه‌یه‌ک له‌ داهات هه‌یه‌ و باج یه‌کێکه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ کان. به‌ڵام ئه‌م وه‌ڵامه‌ی ئه‌وان کێشه‌یه‌کی سه‌ره‌کی هه‌یه‌. له‌ لایه‌که‌وه‌ دان به‌ مافی موڵکداریه‌تی دا ئه‌نێن و له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ به‌ بیانوی پاراستنی ئه‌م مافه‌ به‌ زۆری ده‌وڵه‌ت موڵکداریه‌تی پێشێل ئه‌که‌ن و جۆرێک قۆرخ کاری ده‌سه‌ڵات بۆ ده‌وڵه‌ت ئه‌خۆلقێنن. به‌ڵام وه‌ک ده‌یوید گۆردن له‌ مافی جیا خوازی بۆ تاک ئاماژه‌ی پێ ئه‌دا پاراستنی ئه‌من و ئاسایش مافی تاکه‌ و هیچ ئۆرگانێک ناتوانێ ئه‌م ئه‌رکه‌ بۆ خۆی قۆرخ کات و مافی تاک بۆ پاراستنی ئه‌من و ئاسایشی خۆی بۆ خۆی بقۆزێته‌وه‌. به‌ڵام ده‌وڵه‌ت بۆ باج وه‌رگرتن بیانوی زۆری هه‌یه‌ پاراستنی ئه‌من و ئاسایش بۆ کۆمه‌ڵگا . پاراستنی مافی موڵکداریه‌تی تاکه‌کان . به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و که‌رتی گشتی … به‌ڵام وه‌ک پرسیار ئایا ئه‌م ئه‌رکانه‌ به‌ که‌رتی تایبه‌ت ناکرێ؟ ئایا وه‌ک مێژو ئاماژه‌ی پێداوه‌ به‌ ڕاستی ده‌وڵه‌ت توانیویه‌تی ئه‌م ئه‌رکانه‌ به‌ باشی ئه‌نجام بدات؟

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.