هەیکەلێ ژێرخانا سڤک یا ئابوورێ بازاری

♦ ولیام ئییە. نیسکانین

2013-05-15

سەرەدانا ئێکێ یا تایبەتمەندەکێ وارێ ئابوورێ رۆژئاڤا بۆ ناڤ مللەتێن سوسیالیستی ئەزموونەکا سەیر و حێبەتى بوو، کارڤەدانێن دەستپێکی ل جەم تاکان هەروەکو ژ سەرەدانا هەرێمێن زێدە هەژاری تێدا پێکهاتی، کو نزمترین ئاستێ ژیارێ تێدا مینا ساخلەمی، پێدڤیێن دی یێن ژیانێ. ئەڤجا شاشی یە هەکە ئەم ل گۆر بورینا دەمى یان جوداهیێن ناڤبەرا هەرێمان ژ ئالیێ هێزا بەرهەمئینانێ و پیڤەرێ داهاتى ل ژێر رۆناهیا  سیستەمێ ئابوورێ بازاری جوداهیێن د ناڤبەرا ئابوورێ بازاری و ئابوورێ سوسیالیستى دا دیار بکەین. بۆ نموونە پڕانیا جاران دەمێ شارازەیەکێ ئابووری کو سیستەمێ ئابوورێ بازاری دخوینیت حەزا وی بۆ بەرچاڤکرنا جوداهیێن د شیانێن مرۆڤى و وەبەرهێنانا گشتی و تایبەت دا و رێژا گهۆرینێ یان جوداهیێن بچویک د سیاسەتا حکوومەتێ دا دچیت، ئەڤجا کێم جاران حەز بۆ لێکۆلینا سازیێن سەرەکیێن ئابوورێ بازاری دچیت، چونکى ناهێتە گهۆرین تنێ ب درێژی و بورینا دەمى نەبیت، هەروەسا چونکى ئێکە و ل ناڤ هەمی مللەتى یا ناڤدارە، ب راستى ژی بنەمایێن مەشق و راهێنانێن دەرچوویێن مە د زانستێن ئابووری دا کێم جاران هزرا ڤان سازییان دکەن، ل هەمان دەمى کتەکا کێم یا زانایێن ئابووری هەنە کو تێگەهشتنەکا کویر بۆ ڤان سازیان هەیە.
ب هەر حال جوداهیێن هەری گرنگ د ناڤبەرا سیستەمێ ئابوورێ بازاری و سیستەمێ سوسیالیستى دا ئەو جوداهینە کو ڤان سازیێن سەرەکی دا کێم دیار دبن. د سیستەمێن ئابوورێ سوسیالیستى دا تایبەتمەند نینم، لەورا تێگەهشتنا من بۆ ئابوورێ سوڤیێتى تێگەهشتنەکا سەرەکی یە کو بۆ من هاتیە ڤەگوهاستن، و دەستهەلاتێن کێم د سیستەمێن سوسیالیستى دا د چەندین سالێن بوری دا بەرێ من دایە وێ ئێکێ کو بۆ سیستەمێ بازاری هزرێ د سازیێن سەرەکی یان “هەیکەلێ ژێرخانا سڤک” دا بکەم و ب ڤێ گوتارێ دخوازم خەلکێ دی ژی ب رێکەکا رێکخستی پشکداریێ د هزرا من دا بکەن.
سیستەمێ قانوونى
سیستەمێ قانوونى ئێکە ژ سێ سازیێن سەرەکی د سیستەمێ ئابوورێ بازاری دا، نەمازە کو ئابوورێ بازاری پشتگرێدانێ ل سەر سیستەمەکێ بازرگانى یێ پڕانی و سیستەمەکێ دادگەهێن بازرگانى بۆ ئیکلاکرنا هەڤڕکیان دکەت، و سیستەمێ نوی ژ چەند قانوونان پێک دهێت کو پەیوەندی ب، مولکداریێ، گرێبەست، زیانان ڤە هەیە، ئەو قانوون تایبەتمەندن ب چەندین جۆرێن سەرەکیێن پرۆژێن بازرگانى. ئەڤجا هەتا کو ئەڤ سیستەمە ب ئاوایەکێ تمام یێ کارا بیت پێدڤیە مافێن مولکداریێ ب ڤی ئاوایێ ل خوارێ بن:
* کڤانکری بن: ژ بۆ دابینکرنا ناڤونیشانێن رۆهن بۆ دەستهەلاتان یان ژ بۆ فرۆتنا هندەک مافێن دیارکری.
* ڤەگوهاستى یان دشیان دابیت بۆ ڤەگوهاستنێ (رەنگە بفرۆشیت): ژ بۆ دەلیڤەدانا هەڤگوهارتنێ بۆ هندەک مافێن دیارکری.
* د شیان دابیت بۆ پشککرنێ: ژ بۆ دەلیڤەدانا جوداکرنا ئێک ژ مافان.
*بەرفرەهبن: ژ بۆ دەلیڤەدانا بازاری کو هەڤگوهارتنێ ب هەمى کەلوپەلێن ب بها بکەت، کو ئەڤە مەرجەکێ گرنگە بۆ پاراستنێ ژ خراب کارئینانا کۆمەکا کەلوپەلێن گشتى کو فاکتەرەکێ بەرچاڤێ ئاریشێن ژینگەهێ یە.
د کەتواری دا ئابوورێ سیاسیێ مللەتەکى د کڤانێ سرۆشت و پارڤەکرنا ڤان مافان دا ناهێتە زانین، بەلکو بنەمایێ بەرچاڤ بۆ ئابوورێ بازاری ئەوە کو هەر گهۆرینەک د پارڤەکرنا مافان دا رۆی بدەت پێدڤیە رازیبوونا وان هەمیان بهێتە وەرگرتن. گەلەک جاران جیهانا ئابووری یا ئەمریکا دبێژیت یان دەرئەنجامان دپارێزیت، کو هەر مللەتەک پێدڤى ژمارەکا کێما پارێزەرایە، و مە سوپایەکێ پارێزەران هەیە رەنگە ب قەبارێ سوپایێ ئەمریکا بیت، لێ سیستەمێن ئابووریێن سوسیالیستی ب ئاوایەکێ رۆهن پێدڤی باشترکرن و بەرفرەهکرنا سیستەمێ بازرگانى هەیە، رەنگە ئەڤ نموونا ل خوارێ د ڤى واری دا یا ب مفا بیت.
زێدەباری کو پڕانیا مولکداریێ د ئابوورێ سوسیالیستى دا ب ناڤێ دەولەتێ تۆمارکرینە، لێ نەهاتیە دیارکرن کو هەکە کرێکاران، یان رێڤەبەرێ ناڤخۆیی، یان بەرپرسێن حزبی، یان وەزیرێ پەیوەندیدار، دەستهەلاتا فرۆتنا مولکی هەبیت، کی دێ فایدەى و داهاتى وەرگریت، ئەڤى حالەتێ مژەوی هندەک ئالۆزی دروست کرینە، بۆ نموونە دوو بەرپرس بێی کو های ژ هەڤدوو هەبیت هەر ئێک جودا دێ ئێک مولک فرۆشنە دوو کۆمپانیان. رەنگە تێکەستکرنا مافێ مولکیێ ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە پێنگاڤا پێدڤى یا ئێکێ یا گەهشتنا پشککرنا کارا بیت.
د هندەک حالەتان دا دشیان دایە هندەک مافان بدەنە جۆتیاران یان پشکداران کو مولکی بکار بینن و فایدەى ژێ بکەن، لێ بێی مافێ فرۆتنێ هەبیت، و پڕانیا جاران ئەڤ هەلویستە دبیتە سەدەم کو وەکو پێدڤی سەخبێریا مولکی نەهێتەکرن و ئەڤ ئێکە د ئەزموونا یوگسلافیا دا یا دیارە. و د حالەتێن دى دا ماف ب ئاوایەکێ کۆم دهێنە دان وەکو گرۆپەک، لێ بێی کو دەستهەلاتا فرۆتنا هندەک مافان هەبیت. و ئەڤ هەلویستە دبیتە فاکتەرێ کو ژ فایدەیێ ڤان مافان کێم دکەت کو خودان نەیێ بەرهەڤ یان راسپاردی بیت بۆ بکارئینانێ. کۆمپانیێن دەولەتێ ل ناڤ هەمی مللەتان پێشێلکارێن ژینگەهێ بووینە، چونکی حکوومەتێ ئەو کۆمپانییە ژ هندەک پێرابوونێن قانوونى عەفو کربوون.
ئەڤجا هەکە ب هووری تەماشەى ئابوورێ سوڤیێتى بکەین دێ گەلەک نموونە هەبن. خالا سەرەکی ئەوە کو پڕانیا ئاریشێن د سیستەمێن سوسیالیستى دا دیار د شیاندایە ب رێکا باشترکرن و بەرفرەهکرنا سیستەمێ وێ یێ بازرگانى بهێنە کێمکرن. پێدڤیە سوڤیێتى بزاڤا کۆپیکرنا سیستەمێن بازرگانیێن رۆژئاڤا بکەت، چونکی سیستەمێ ئەمریکی یێ ب زەحمەتە و گەلەک پرسێن قەزائی تێدانە، لێ زێدەباری وێ ژی هندەک دەلیڤێن کێم هەنە بۆ قێربوونێ ژ سەرکەفتنێن مە. گورباتشوڤ سەرۆکێ ئێکەتیا سوڤیێتى سۆز دابوو کو حوکمێ قانوونێ ساخ بکەت، ئەڤ ئەرکە نەهاتە بجهئینان یان سەرنەکەفت هەتا کو بهێتە فرەهکرن داکو ب ئاوایەکێ بەرفرەهـ ماف و پەیوەندیێن ئابووری ڤەگریت.
سیستەمێ لێپرسینێ
سازیا سەرەکی یا دووێ د ئابوورێ بازاری دا سیستەمێ لێپرسینێ یە، ئابوورێ بازاری گرنگیێ ددەتە بکارئینانا بەرفرەها گرۆپەکا گشتى ژ بنەمایێن لێپرسینا دارایی و ل سەر سیستەمێ سەربخۆ ژ راپۆرتێن ڤەدیتنان یان هووربینیێن دارایی. و هەردوو راپۆرتێن گشتى کارتا هەڤسەنگیێنە (کارتا بنەمایێن کۆمپانیێ یێن دارایی و بەرپرساتیا قانوونى ل دەمێ بەری ب دووماهیا هەیاما بەرێ)، و کارتا فایدەى یان داهاتێ دارایی (کو تۆمارا گەهشتى و خەرجیانە د هەمان وەختى دا)، و ئەڤ هەردوو راپۆرتە و ل گەل پێزانینێن ناڤخۆیی، ژ ئالیێ رێڤەبەر و سەرۆکێن پشکێن کۆمپانیێ ڤە دهێنە بکارئینان ژ بۆ دەستنیشانکرنا خەرجی و فایدێ هندەک بەرهەمێن دیارکری و ئەدایێ مادی یێ پشکێن کۆمپانیێ. و یا ژ وێ گرنگتر ئەڤ هەردوو راپۆرتە خودان گرنگیەکا باشن بۆ بانکێ یان کۆمپانیێن دى کو هزرێ ددانا قەرزان دا دکەن بۆ کۆمپانیان یان دخوازن وەبەرهێنانێ بکەن، د چەند سالێن بۆری دا بنەمایێن حسابی و ڤەدیتن یان هووربینیێن دارایی گەشە کریە، لێ نە ل ئاستێ پێدڤی و تەمامى، لێ ل هەمان دەمى کەس نەشێت بێژیت ئابوورێ بازاری سیستەمێ لێپرسینێ ل  تۆمارێن دارایی نینە.
ب هەر حال ژ ئەنجامێ هەڤدیتنێن من دگەل خودانێن دەستپێشخەریێن بازرگانیێن رۆژئاڤا، کو هزرا پشکداریا پرۆژێن بازرگانى دگەل کۆمپانیێن سوسیالیستى هەبوو دیار بوو کو حسابێن وان کۆمپانیان دبێ بها بوون، ئەڤجا یان بسەدەما کارگێریا ناڤخۆیی یان چاڤدێریا دەرەکی بوویە، ل پڕانیا دەولەتێن سوسیالیستی هەمی حسابێن کۆمپانیێن دەولەتێ بۆ دابینکرنا پێزانینێن رێکخستنا دەولەتا پلانى  دیزایینکرینە و دبەردەوامن، و پڕانیا ڤان پێزانینان گرێدایی بەرهەمێن مادینە کو بەروارد دگەل فایدێ هندەک بەرهەمێن دیارکری یان رەوشا مادی یا کۆمپانیێ دکێم فایدەنە، هەتا کو هناردە و ئینان نێزیکی رێژەیێن بازاری بن. ب راستى هاتمە هایدارکرن کو کارتێن هەڤسەنگیا پڕانیا کۆمپانیێن دەولەتێ پیڤەرێ بهایێ راستەقینە ب خوەڤە ناگرن. ل دەمەکی وەسا دهاتە پێشبینیکرن کو ب ئامیرێن کومپیۆتەری ئاریشە بهێنە چارەسەرکرن، ئەڤجا ئاریشێن ئابوورێ سوسیالیستی نە ژ کێمییا پێزانینایە، بەلکو سیستەمێن ئابوورێ سوسیالیستی د پێزانینا دا خەندقیە، و ئاریشە ئەوە کو ئەڤ پێزانینێن پەیوەندیدار کێم دگەهن.
ژ گرنگترین ئەرێنی، یان مفایێن ئابوورێ بازاری کێمکرنا ئەشکەراکرنا پێزانینێن پێدڤییە هندی کو بها (اسعار)ێن پڕانیا پێزانینێن پێدڤیێن هەماهەنگیا ئابووری د ناڤبەرا کۆمپانی و بکاربەران دا هەبیت. و سیستەمێ ژمێریاریا دراڤی ژ ئالیێ خوەڤە پێزانینێن پێدڤى بۆ رێڤەبەرێن کۆمپانیان دابین دکەت داکو ب ئاوایەکێ دروست پێشوازیێ ل بهایێن بازاری دا بکەن. ئەڤجا بەرنامەکێ مەزن د مەشقکرنا ژمێریایێن دراڤى دا دێ ل ناڤا وەبەرهێنانا بلند د ئابوورێ سوڤیێتى دا هەبیت.

هەلویستێن رەوشەنبیری
سازیا سیێ یا ئابوورێ بازاری، سیستەمێ هەلویستێن رەوشەنبیری یە، کو جارەکا دى ئابووریناسێن رۆژئاڤا رەفتارێ دگەل ڤێ سازیێ دکەن، و ژ ئەنجامێ ڤێ یەکێ گرنگیا وێ نەزانى، رەنگە لیبرالیێ ئەلمانى (ویلهیلم رۆبکی)ب شێوەیەکێ هەری باش دەربڕین ژ گرنگیا ڤێ سازیێ کریە کو دیار دکەت: (هندى هەڤگوهارتنا ئابووری یا خورت و بەرفرەهـ هەبیت، ئەڤى سیستەمى هەبوون نابیت یان کو بێی ئاستێ باوەریا سرۆشتى بۆ دەمەکێ درێژ بمینیت. و باوەری ب بەرقراربوون و راستەقینەیا هەیکەلێ قانوونى (سازیی) کو دراڤی، پێگیربوونا گرێبەستان، نەزاهە، یاریا پاقژ، راستی یا پیشەیی ب خوەڤە دگریت، و ئەو دفن بلندیا مە دبیتە فاکتەر ئەم وەسا هزر بکەین کو تشتەک نینە بهێلیت ئەم غشێ بکەین یان رەفتارێ ب بەرتیلان بکەین یان ژی دەستهەلاتا دەولەتێ بۆ بەرژەوەندیێن تایبەت بکاربینین). لێ مەرجێ ئێکانە کو ئابوورێ بازاری ژ بازارێ رۆژهەلات دیار دکەت، حەزا هەڤگوهارتنا پەیوەندیێن بەردەوامە، ئەز درەنگ فێری ڤێ دەرسێ بووم، ئەز وەکو سەرۆکێ شارەزایێن ئابووری ل کۆمپانیا (جەنەرال موتۆرز)، ئەز حێبەتى بووم دەمێ من زانى کو (فورد) شیایە ب سالەکێ ب ملیاران دولاران ژ بەرهەڤکارێن نۆرمال و ب رێکا تەلەفونان کۆم بکەت، حەزا هەڤگوهارتنا پەیوەندیێن بەردەوام ئەدایێ هەمی ئالیان د پرۆسێن بازرگانى دا خورت کرینە، ئەڤجا سیستەمێ دەستپێکی د رەفتارکرنا نها دا ئەو بهایێ ناڤودەنگی (سمعەتا) کۆمپانیێ یە هەمبەری ئالیێن دی، نەکو پاراستنا گرێبەستا رەسمی یە. ل هەمان دەمى دەمێ (فورد)ی کەلوپەل کڕین، گرێبەست نەیا مەزن و بەرفرەهـ بوو و چ گرێبەست مۆر نەکرن کو پەیوەندى ب پاشەرۆژێ ڤە هەبیت، هەلویستێن رەوشەنبیری کو دبنە فاکتەر د گەشەپێدانا هاریکاریێ دا دخوەجهن، ئانکو رێکا سەرەکى یا هەر چالاکیەکا ئابووری پێگیریا هەڤگوهارتنا پەوەندیانە نەکو گەفلێکرنە.
رۆبکی باش دزانى هەلویستێن رەوشەنبیری بۆ ئابوورێ بازاری پێدڤینە، لێ گرنگی نەدا وان هەلویستان و بەرفرەهـ نەکرن. و ژ هەلویستێن کو گەلەک هەڤدژ دگەل ئابوورێ بازاری حەسیدیا زێدەیە. د شیان دایە جڤاک ژ روحا بۆخو ب خویێ (ئەنانیێ) و سەرداچوونێ رزگار ببیت، لێ نەشێت ژدوودلیێ رزگار بیت. هەروەسا پێدڤیە مرۆڤ ژ هەمی دابونەریتێن ئایینی حێبەتى نەبیت کو ئایین حەسیدی و بەخیلیێ ب گونەهەکا مەزن وەسف دکەت، حەسیدی سالۆخەتەکێ مرۆڤی یە، لێ گەلەک زیانێ دگەهینتە سیستەمێ جڤاکی، و هەکە حەسیدی هاتە د رۆژەڤێ دا دێ کونترۆلێ ل سەر بەندێن دەستووری کەت، و رەنگە سیستەمێن ئابوورێ بازارێن رۆژئاڤای لاواز بکەت، هەر دیسان رەنگە حەسیدی ببیتە فاکتەرەک کو سیستەمێن ئابووری یێن بەرقرار ل ناڤ هندەک مللەتێن سوسیالیستى هەڤسەنگیا خوە ژ دەست بدەن و ببیتە رێگر بۆ پێشکەفتنا وان سیستەمان. ئەز تۆرە دبم دەمێ د ئاخفتن و چیرۆکێن مللی یێن رۆسی دا گوهلێ دبم کو دبێژن هندەک جۆتیاران دوعا ژ خودایێ مەزن دکرن نە بۆ بەرهەمەکێ زۆر و بەرەک بکەڤیتێ، دوعا دکرن کو بەرهەمێ هەڤسویێن وان بسۆژیت و تەرش و کەوالێ وان بمریت! هەروەکو (رۆبکی) تێبینی کری و گۆتى “یا گرنگە ئەوە دەستهەلاتا دەولەتێ بۆ بەرژەوەندیێن تایبەت نەهێتە بکارئینان”. هەروەسا نابیت دەستەهەلاتا دەولەتێ وەکو ئامیرەک بۆ حەسیدیێ بهێتە بکارئینان.
کورتى:
ب کورتى ئەو سازیێن سەرەکی کو پێدڤینە بۆ هەیکەلێ ژێرخانا سڤک د ئابوورێ بازاری دا ئەڤ هەرسێکەنە: (سیستەمێ قانوونى، سیستەمێ لێپرسینێ، و هەلویستێن رەوشەنبیری)، لێ من خواست خوە ژ ڤاڤارتنا هەرسێ سازیان دویر بکەم. چونکى ل دەمێ ئەڤ هەرسێ سازییە پێکڤە کۆم دبن مینا کورسیەکا ب سێ پێیایە، ئەڤجا هەر سستیەک یان شاشیەک د هەر سازیەکێ دا دروست ببیت ئێکسەر دێ هەڤسەنگیا کورسیکێ تێک چیت، وەبەرهێنانا ب تنێ یان وەبەرهێنانا دەولەتێ د ڤان سازیان دا پتر گرنگی بۆ بیروسترویکا رادیکالی هەیە، و د راستیێ دا ئەڤ هەرسێ سازییە پێدڤینە بۆ سەرکەفتنا هەمى پێرابوونان

وەرگێران، حکمەت زێوکی

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.