ئایە لە خۆگرتنەوە قەیرانی ئەوروپا چارەسەر دەکات؟

♦ فیرونیک دی روجی

2013-09-25

لەخۆگرتنەوە زاراوەیەکی ئابوورییە بەکاردێت بو ئاماژەکردن بە سیاسەتی کەمکردنەوەی قەرزکان،  بەڵام دەکرێت چەند واتایەکی  جیاوازی هەبێت. لای هەندێک خەلک، لەخۆگرتنەوە واتا جێبەجێکردنی پاکێجی کەمکردنەوەی قەرزەکان، کە لە رێگەى زیادکردنی باجەوە دێتە دی، هەروەها بۆ بەشێکی خەلک، واتا جێبەجێکردنی پاکێجی کەمکردنەوەی قەرزەکان، کە پشتی بەستووە بە سنووردارکردنی خەرجیەکانی حکومەت و چاکسازی لە بەرنامەی یارمەتیە کومەلاتیەکان. لاوازى شەفافى لە نیوان دوو واتایی یەک زاراوە و دوو سیاسەتی جیاواز بۆ کەمکردنەوەی قەرز،  ئەو شڵەژانەی لە ئەوروپا درووستکردووە.
لەم گفتوگویەدا  دوو پرسیاری گرنگ هەیە، کە پێویستی بەوەلام دەبێت. یەکەم: ئایە کام جۆر لەخۆگرتنەوە سەرکەوتووترە لە پێوانەکردنی کەمبوونەوەی ڕێژەی قەرز لەسەر GDP؟ دووەم پرسیار:  ئایە پێوانەکرنی لەخۆگرتنەوە چ کاریگەریەکی لەسەر گەشەی ئابووری هەیە؟
کام جۆر  لەم دووشێوازەی لەخوگرتنەوە، سەرکەوتووترە لە پیوانەکردنی کەمکردنەوەی رێژەی قەرز لەسەر GDP؟
ویلاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا،  یەکەم ولات نییە کە کیشەی هەیە لەگەڵ (worrisome) ، ڕێژەی  قەرز لەسەر GDP…جێگەى خۆشبەختیە، کە دونیایی ئەکادیمی توانیویەتی بەرچاو ڕوونییەکی زۆر باش بێنێتە بەرهەم، بە مەبەستی چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە،  بەمەرجێک زیان نەگەینێت بە سیستەمی ئابووری. بۆ نموونە لە ئۆکتۆبەری 2009 لە زانکوی هارفەرد کە هەریەک  لە (البیرتو ئلیسانە و سیلڤیا ئارداگنا) لە لێکوڵینەوەیکدا کە لە لایەن نووسینگەی لێکوڵینەوی ئابووری نیشتمانی ئەمریکا بڵاوکرابووەوە،  لە لێکۆڵینەوەکەدا پَیداچوونەوەیەک کرابوو بۆ ( 107)هەوڵدان  بۆ کەمکرنەوەی قەرز لە 21 وڵاتی ئەندام لە (OECD)،  لە ماوی نێوان ساڵی 1970بۆ 2007، کە تێدا چەندین وڵات سەرکەوتنیان بەدەست هینا بوو،  وەک نەمسا لە 2005، فلەندا لە 2005، و سوێد لەنیوان ساڵانى  1997  بۆ 2004.
لێکولەران گەیەشتن بەوەی، کە  سیاسەتی بڕین و کەمکردنەوەى  خەرجیەکان بەشیوەیەکی چالاکتر و کاریگەرتر بەسوودە، بە بەراورد بە سیاسەتی زیادکردنی باج . لە کاتی بوونی ڕێکارێکی دارایی گونجاو، ئەوە خەرجیەکان وەک بەشیک لە GDP، وەک تیکرا بە ریژەی 2% کەم دەکات،  لەکاتێکدا کە داهات بە ڕێژەی 0.5% یەکە کەم دەکات، بەڵام ڕێکارە داراییە شکستخواردوەکان، کە  کەمترین کەمکردنەوەی خەرجیئەنجام دەدەن، کە دەکاتە ( تەنها نزیکەی 0.8% یەکە وەک تیکرا)، ئەنجامى خراپى دەبێت و بەمەیش  زیادبوونی بەرچاو لە داهات ڕوونادات.

وەک بەدواداچونێک بو کارەکانی (ئەلیسانە  و ئەردەگنا)لە سالی 2009دا و لەژێر چاودێری پەیمانگای پروژەکانی ئەمریکا،  هەریەک لە ئابووریناسان Andrew Biggs،Kevin Hassett، وMatthew Jensenڕاپۆرتێکیان بڵاکردەوە لە دیسمبەری 2010،  کە زیاتر لە 100 وڵاتی لە خۆگرتبوو،بەتایبەت ئەوانەی کە هەنگاوی بەرچاویان نابوو بۆ چارەسەرکردنی کورتهێنانى بودجە. پێناسەی ئەم لێکولەرانە بۆ ڕاویژکاری سەرکەوتوو ئەوەیە ، کە  ڕێژەی قەرز لە سەر GDP بو 4.5% یەکە کەم بکرێتەوە لە ماوەی سێ ساڵدا. پوختەی لێکوڵینەوەکەیان ئەوەیە کە ( ئەو وڵاتانەی کە ڕێکاری کەمکردنەوەی خەرجیەکانیان بە کارهیناوە بو چارەسەرکردنی قەیرانی کەمی بوجە،  سەرکەوتوتر بوون لە وانەی کە باجیان زیادکردووە بەمەبەستی گەیشتن بە هەمان ئەنجام.) هەروەها ( چارەسەریەناسەرکەوتوەکان بەشیوەیکی گشتی لە 53% زیادکردنی رێژەی باج و 47% لە سنوردارکردنی خەرجیەکان پیک هاتووە) بەپێچەوەانەوە هەر ڕاوێژکاریکی دارایی سەرکەوتو لە 85% کەمکردنەوەی خەرجیەکان پیک دێت.)

ئەم ئەنجامانەی پێشوو بەشیوەکی زور ڕوون هێڵی گشتییە.  Matt Mitchell یەکێکەلەوانەى لە سەنتەری Mercatusکاردەکات،  ئەمیش لە ئەنجامی پێداچوونەوەیەکی ئەدەبی بو 22  لێکوڵینەوەی بڵاوکراوە،  گەیشت بەوەى، کە هیوا بەخشترین ڕێکار بو کەمکردنەوەی ڕێژەی قەرز ئەوەیە، کە لە ڕێگای بڕینی خەرجیەکانەوە دێتەدى، نەک بە زیادکردنی باج.(Mitchell 2011)

ئەوەی جێى ئاماژەیە ئەوەیە،  ئەگەر سەرنجَیک بدەین بە 66 نمونەی ڕێکاری دارایی لە وڵاتانی کەنەدا، فەرەنسا، ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، ژاپون، ئەلمانیا و ایتالیا، وەک لە کتێبی Chipping Away at OurDebtکە لایەن ێندوقی دراوی نیودەوەڵەتیەوە بڵاو کراوەتەوە ئاماژە بەوە دەکات ئەو ڕێکارە دارایانەی کە هیوا بەخشتیرینن،  گوڕانکاری گەورەتری لێدەکەوێتەوە. بە پێچەوانەوەی پلانە سادەکان، وەک دیارە پشتگیری کومەڵگا فاکتەری سەرەکی سەرکەوتنی هەر بلانێکی چاکسازییە.
ئەوەی جێى تیڕامانە ئەو سەرکەوتنە بەرچاوەی ئەلمانیا لە 40 ساڵی ڕابردو بە دەستی هیناوە، کە وەک ئابوریناسان Christina Breuer، Jan Gottschalk، Anna Ivanova  ئاماژەیان پآ کردوە.ئەم ئابورییناسانە  پێداچونەوەیەکیان کرد، بو چوار ڕێکاری دارایی سەرەکی، کە نویترینیان لە 2004دا بوو، ئەمەش جێى بایەخێکی تابیەت بوو،  لە بەر سەرکەوتوویی لە کەمکردنەوەی خەرجیەکانی حکومەتەکان. هەروەها لە لایەن وڵاتانەوە چەندین هەنگاوى جیاواز هەبووە.  یەکەم هەنگاو ئەوە بوو، کە حکومەتی ئەلمَانیا بڕیاری دا بە کەمکردنەەی باجی داهات. ئەمەش بە مەبەستی هاندانی گەشەی ئابووری دریژخایەن لە سالانی نیوان 1999 تاکو 2005.  سەرەڕای  چەندین گۆڕانکاری لە سیکتەرە ئابووریەکان،  کاریگەری بەرچاوی ئەم پلانە لە ساڵی 2004 بەڕوونی دەرکەوت و بەتایبەت لەو ڕیفوڕمەی،  کە لە بازاڕی کار و سیستەمی مووچە هاتە کایەوە. ئەم دوو هەنگاوە بەشیوەیکی هاوبەش، بوو بە چارەسەرێکی باش بۆ ئەو دانیشتوانە، لە ئەڵمانیا،  بەتایبەتی گۆڕینی مەرجەکانی خانەنشینی و شیوازی هەژمارکردنی ساڵانی خزمەت کاریگەرى گەورەى درووستکرد. لە کۆتاییدا ئەلمَانیا هەستا بە هەلمَەتی کەمکردنەوەی خەرجیەکانی حکومەت، کە بۆ هاوکاری کۆمەڵایەتی تەرخان کرابوو. هەروەها لەگەڵ بڕینی یارمەتی بو ژمارەیەک  جۆر لە پیشەسازی  وەک ( خانوبەرە و  خەڵوز و کشتوکاڵ). ئەگەر وانەیەک وەربگرین لەم پلانە سەرکەوتوە ئەوەیە، کە وەک بەشێک لە لێکوڵینەوەیەکی سەندوقی نەختی نێودەوڵەتی ئاماژەی پی کراوە، ئەوەیە کە ئەم ڕێکارە زورترین ڕیفۆرمی لە خۆگرتبوو لە سەر ئاستی سیکتەرەکان، کە هەر ئەم هۆکارانەیش  بوونە  هۆى سەرەکى  سەرکەوتنی پلانەکە.

گرنگترین دەرئەنجام ئەوەیە کە کەمکردنەوەی ڕێژەی قەرز بو کۆی بەرهەمی نەتەوەیی کارێکی ئەستەم نیە، بەڵام ئاستەنگ ئەوەیە، کە یاسانووسەکان بە تایبەت لە کاتی قەیرانە ئابووریەکاندا دەکەونە ژێر کاریگەری بڕیاری سیاسی، نەوەک  سیاسەتیکی گشتی حەکیمانە،  کە خزمەتی سیستەمی ئابووری وڵات بکات. زۆربەی ئەو وڵاتانەی، کە بە قەیرانی دارایی تیپەربوون، بۆ چەند ساڵێک هەوڵیان داوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە، لە ڕێى زیادکردنی خەرجیەکان. نمونەی بەرچاویش زیادکردنی خەرجیەکانی تایبەت بە بەساڵاچوان و پیشەسازی  و بابەتە سەربازییەکان. چاوخشاندنەوەیەک بە ڕێکارە داراییەکانی ساڵانی (1976–79، 1982–85، 1992–95)  کە زوربەیان بە شکست کوتاییان پێ هاتووە.

وەک دەرئەنجامێک، شکستی ڕاوێژکارە داراییەکان، زیاتر وەک یاسایکی باو دەرکەوتن . نزیکەی هەشتا لە سەدی ئە و ڕێکارە داراییانەی، کە هەریەک لە  Biggs، Hassett،  Jensenدیراسەتیان کردوو نمایشى ڕێکارە کانیان کرد ، حاڵەتی شکست خواردوو بوون.
کاریگەری ئەم ڕێکارانە چەندە لە سەر سنوردارکردنی کاریگەری بودجە بوو سەر گەشەی ئابووری؟
کاتیک قسە لە سەر کەمکردنەوەی خەرجیەکان دەکرێت هەندیک گومانی کەم دیتە ئاراوە دەربارەی کاریگەریە باشەکان بۆ سەر کۆی بەرهەمی نەتەوەیی لە مەودای درێژدا. بە پیچەوانەوە لە مەودای کورتدا گومانێکی زور هەیە لەسەر ئەگەری کەمکردنەوەی خێرایی گەشەی کۆی بەرهەمی نەتەوەیی. ناجیگیری کۆی بەرهەمی نەتەوەیی  چەند خالیک ڕوون دەکاتەوە:
یەکەم: لە لێکوڵینەوەکەی Alesina و Ardagnaبەڕوونی دەردەکەوێت کە زیانەکانی کەمکردنەوەی  پشکی باج لە کۆی بەرهەمی نەتەوەیی، فراوانترە وەک لە  زیادکردنی  خەرجیەکان لە کاتی تاقیکردنەوەی هاندەری دارایی، هەروەها جێى ئاماژەیە کەهەریەک لە ئابووریناسانchairman Christina Romerو هاوسەرەکەیDavid Romer  دوو شیرەتکاری کۆمیتەی ئابووری سەر بە ئیدارەی ئوباما  بوون لە سالی ، (2010)گەیشتن بە هەمان دەرئەنجام .
بۆ نمونە لە کاتی زیادکرنی باج بەریژەی 1%  لە GDP بەمەبەستی پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجە ئەوە دبێتە هۆی کەمکردنەوەی GDP بەریژەی 3%.

دووەم، ڕاستکردنەوە دارایەکان کە پشت بەستوون بە کەمکردنەوەی خەرجیەکان، بێ زیادکردنی باج بەشیوەیکی کەمتر داکشانی ئابووری بەدوایی خۆیدا دێنێت. بۆ نمونە، لە تازەترین بڵاوکراوەیدا  لە سەر EconLog ،  ئابوریناسGarett Jones لە زانکۆی ماسون  کورتکراوەی  لێکوڵینەوەیەکی سندوقی نەختی نیودەولەتی نوسییەوە. لەم نوسیینەیدا کە پیداچوەنەوەیەکە بە  ریکارە داراییەکانی173 وڵاتی دەوڵەمەندە(  پوختەکەی ئەوەیە، کە زوربەی ئەو وڵاتانە کە باجیان زیادکردوە دووجار هێندی وڵاتانی کە خەرجیەکانیان کەم کردوەتەوە. لە لێکوڵینەوەیکی نوێتردا لەژێر ناوی (دیزاینی ڕیکردنەوە دارایەکان)،کە لەسالی 2012 لە لایەن  Alesina و Ardagnنوسراوە. لەم لێکوڵینەوەیدا دیسان  جەخت لە هەمان بنەمای پێشو ئەکاتەوە  و ئەوەیش ئەوەیە ریکاری پشت بەستوو بە بڕینی خەرجیەکان، کەمترین کاریگەری داکشانی هەیە لە سەر چالاکیە ئابوریەکان لە رێکاری پشت بەستو بە زیاد کردنی باج.

سییەم، هەمان گروپی لێکوڵەران گەیشتن بەوەی، کە تەنانەت وەبەرهینانی کەرتی تایبەتیش باشتر هەڵوەستە دەکات  لە گەڵ سیاسەتی کەمکردنەوەی خەرجیەکان و هاندانی گەشەیەکی ئابووری بەردەوام. هەروەها  دەربارەی ئەم پَیوەندیەى  نیوان بڕینی خەرجیەکان و کاردانەوەی لە سەر بانکە ناوەندیەکانJonesدەڵێت: ( بانکە ناوەندیەکان دەست فراوانتر دەبن و توانای هەڵوەستە کردنیان فراوانتر ئەبیت، بە جێبەجێکردنی ڕێکاری کەمکردنەوەی خەرجیەکان.)

ئایە لەخوگرتنەوە چارەسەرە؟
هەندێک ئابووریناسی دیکەش سەرەنجی ئەوەیان داوە،  کە هەرچاکسازییەکی دارایی پشت بەستو بە کەمکردنەوەی خەرجیەکان، ئەگەری دروستکردنی داکشانی کەمترە،  بەتایبەت ئەگەر هاوتەریب بێت لە گەڵ ساسەتێکی نەختی گونجاو و ئازادی بازار و چاکسازی لە سێکەتەرە ئابوریەکان،  ئەوەیش دەبێتە گەرەنتی پێشوەچوونی بەردەوامی گەشەی ئابووری.
هەرچەندە یەکێک لە سوودە بەرچاوەکانی لە خوگرتنەوەى تەندروست ئەوەیە، کە ڕۆڵی ڕزگارکەرێکی خێرایە لە داتەپینی ئابووری و جوڵاندنی گەشەی ئابووری،  بەڵام ئەکریت سوودەکانی فراوانتر بکریت بۆ پاراستنی سیستەمی ئابووری لە قیرانە دارایەکانی ئایندە، ( هەرچەندە سەلماندنی ئاسان نیە).
ئەگەر پیداچەونەوەیکی خێرا بکرێت بو زۆربەی سیاسەتە داراییەکانی حکومەتەکانی ئەوروپا، ئەوە بەڕوونی دەردەکەویت ، کە دوای تاقیکردنەوەی چەندین سیاسەتی دارایی،  ئەوە زوربەیان نەک چارەسەری گونجاو نەبوونە بو قەیرانەکانیان،  بەڵکو کاریگەری خراپیشیان هەبووە بو سەر سیستەمی دارایی ولاتەکانیان، وەک سەروکی پێشووی دەستەی ڕاویژکاری ئابووری سەر بە ئیدارەی سەروک ئوباماLarry Summerدەڵێت:  زوربەی سیاسەتەکانی لەخوگرتنەوە کێشە بۆ پرۆسەی گەشەی ئابووری دروست دەکەن.هەروەها لە تازەترین بەرنامەی تەلەفزیوونی بلوومبیرگ ئابوریناسی خاوەن خڵاتی نۆبل Paul Krugman دەڵێت: ( خۆزگە دەمتوانی لە پێشبینیکردنی وێرانبوونی سیستەمی ئابووری ئەوروپا بەدەستی هەوادارانی لە خوگرتنەوە، دوودڵ بومایە .)
لێرەدا سێ هوکاری سەرەکی هەیە، کە بەرەی دژ بە سیاسەتی لەخۆگرتنەوە لە فراوا بوون دایە.
یەکەم:  ژمارەیەکی زور کەمی وڵاتانسیاسەتی بڕینی خەرجیەکان جێبەجێ ئەکەن، بەتایبەت کە  دانەری سیاسەتەکان هیشتا لە مشتومڕی ئەوەدان، کە ئایە لەخۆگرتنەوە هەنگاوی گونجاوە یان نا؟ دووەم:  هێشتا بڕینی خەرجیەکان لە ئاستی گەوەرەیی کێشەکان نییە وپێویستی بە چاکسازی سێکتەری زورتر هەیە.
سییەم: ئەگەر هەر هەنگاوێکی وڵاتە ئەوروپیەکان بو پەیڕەوکردنی سیاسەتی لە خۆگرتنەوە  نرابێت، ئەوە زیاتر بشتبەستو بووە بە زیادکردنی باج و  باشترین نمونەش لە بارەى  وڵاتانی ئیسپانیا و فەرەنساو بەریتانیا، کە بە بڕێکی زۆر کەم خەرجیەکانیان دابەزاندوە.

ئەگەر بەریتانیا وەک نمونە وەربگرین،  ئەوە  شکستێکی بەرچاو بەدی دەکرێت. ئەمەش دوای ئەوەى بەپێچەوانەی پلانی ڕاویژکار (جورج اوسبورن) کارى کرد، کە دەبوایە بو هەر 1£ باجی زیادکراو 3£خەرجیەکان کەمبکریتەوە، بەڵام بەپی ئەوە ژمارانەی کە ئاشکراکراون لە دوو ساڵی 2010-2011 بەریتانیا توانیویەتێ نزیکەی 40£لە کورتهێنانی بودجە پڕبکاتەوە.ئەمەش بە جێبەجێ کردنی پێچەوانەی  پلانەکەی جورج اوسبورن بوو.هەر بەو هۆیەشەوە  پێشبینی گۆڕانی لێ ناکرێت، لە  سالی 2013 دا.
هەر لەسەر هەمان بابەت، ئابوریناس (ئەنتۆنی ئیفانس) لە ساڵى2012 دەڵیێت: بەریتانیا هەنگاویکی ناوە بەرەوە کەمکردنەوەی خەرجیەکان،  بەڵام بەپێى پێویست نەبوو، بۆیە ئەکرێت زیادکردنی باج ببێتەوە هوی خاوکردنەوەی پروسەی گەشەی ئابووری،  بەڵام بڕینی خەرجیەکان هەمیشە چارەسەرە بووە.
زیادبوونی ڕێژەی بەرزبونەوەی باج لە( 17.5)  بۆ(20%)، بە هۆکاری سەرەکی کێشە ئابوریەکانی بەریتانیا دادەنریت.  هەروەها (50 %) باج لە سەر داهاتی زیاتر لە 150000£پێشبینی کەمبوونی لێ دەکریت، لەم ساڵدا یان ساڵی داهاتوودا بۆ ڕێژەی (45%)،  هەروەها زیادکردنی باجی سەر خزمەتگوزاری فڕۆکەوانی بو(8% ) وە (50%)بۆ هەر بەخشینێک، کە لە بڕی  25000£زۆرتر بێت( ئێستا ماوەی جێ بەجێ کردنی بە سەرچووە)،  لەلایەکى دیکەوە باجی سەر دەستکەوتی سەرمایەداری لە 10 بو 28 لە سەدا، باجی موڵکداری بو بڕی زیاتر لە 2£ملیون زیادى کردووە. ئەم ڕیژەیە بەرزتر دەبێت لە سەر خانوبەرەی کەسانی نا ئاسایی.هێلە گشتیەکانی  ئەم بابەتە ئەوەن،  کە بەریتانیا هەر وەک زوربەی حکومەتەکانی ئەوروپا سایسەتی لە خوگرتنەوەیان بشتبەستووبووە بە زیادکردنی باجی سەر کومپانیاکانی کەرتی تایبەت،بە بێ ئەوەی خەرجییەکانی کەرتی تایبەت کەمبکرێتەوە، بۆیە جێى گومان نیە،  کە شارەزایانی بواری ئابووری پێشبینی شکستی سیاسەتی  کەمکردنەوەی رێژەی باج لە سەر کۆی بەرهەمی نەتەوەیی بکەن، لە کاتێکدا کە ئەوروپا خەریکە نوقمی داتەپینێکی ئابووری دەبێت  و بەرپرسانی حکومەت پیویستە بیر لە کەمکردنەوەی خەرجیەکان بکەنەوە و ڕیفورمی گونجاو لە حکومەتەکانیان دەست پی بکەن.

وەرگێڕانی : ئیسماعیل مجید – ماستەر لە بواری ئابووری،USA

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.