گەشەپێدانا ئابووری ژ بو رێککەفتنا جڤاکی

♦ أكرم محمد اسود

2014-02-23

شۆرەشێن بهارا عەرەبی و سەرهلدان ل دژی دکتاتۆریەتێ بوویە فاکتەر کو دووبارە هزر د خواندنا هزرا سیاسی دا بهێتەکرن و ب تایبەتى رێککەفتنا جڤاکی و پەیوەندیا وێ ب ئابوورێ سیاسی ڤە، و دشیان دایە ژ وى کەتوارەکی دەست پێ بکەن و بگەهنە رەوشەکا نموونەیی. ئەڤجا چەوانیا گەهشتنا رێکەفتنا جڤاکی ل سەر حکوومەتان دمینیت کو پێگیریێ ب داخوازیین وەلاتیان بکەن، ل هەمان دەمی ئەرکەک ل سەر ملێن وەلاتیانە هەمبەری جڤاکی هەروەکو (جون لوک و رۆسو) دخوازن، ئەڤجا ژ بەر هندەک سەدەمان ئەڤ پرسە د ناڤ جڤاکێن عەرەبی دا مژەوى بوویە و ژ وان سەدەمان نەبوونا هەستا جەماوەری و دیماگوجیا سیاسەتمەداران. هەروەسا لاوازبوونا ئیسلاما سیاسی کو نەشیایە نموونەکێ پێشکێش بکەت کو پێدڤیێن گەشەپێدانا ئابووری و جڤاکی بدەستڤە بینیت. و ژ ئەنجامێ کەفتنا سەر ئێک یا میراتگریا ئمبراتۆریەتا عوسمانى و دەهێن پشتى هینگێ ژ حوکمێ دکتاتۆری و نەبەرقراریا سیاسی و حوکمێ لەشکەری و کودەتاچیان، پێشکەفتنا سایکولۆژیا مللەتێن دەڤەرێ و هەستکرنا وان ب گرنگیا رێکەفتنا جڤاکی یا رەسەن هەلوەشیا و ل شوینا وێ ئێکێ هندەک رێکەفتنێن جڤاکی هەبوون کو مافێن مرۆڤى ل بەر چاڤ وەرنەدگرتن، بەلکو ل گۆر وێ ئێکێ هاتبوونە دانان کو هەڤگوهارتنا بەرژەوەندیان بوو د ناڤبەرا تەخا سیاسەتمەداران و تەخا دەولەمەند دا د قووناغەکێ دا و ترسا پیلانێن دەرەکی و نەبەرقراریا سیاسی ل هەمبەری خزمەتێن پشتگوهخسی ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە، ل دەمەکی ئازادیێن تاکەکەسی دهێنە کوشتن، ئەڤە ژی ژ ئەنجامێ ڤالاتیا هزرا سیاسی و کێمبوونا پشکداریا جەماوەری بوو د بریارا سیاسی دا.
هزرمەند و رۆناکبیرێ ئەمریکی (سیمور مارتن لیبست) ئاماژێ ب گرنگیا گەشەپێدانا ئابووری دکەت کو مەرجەکێ گرنگە بۆ گەهشتنا دیمۆکراسیەتێ، ئانکو حالەتێ رێککەفتنا جڤاکی پشتگرێدانێ ل سەر گەشەپێدانا ئابووری و باشترکرنا پێدڤیێن ژیانا خەلکی دکەت، دا کو ببنە ئالی د ڤێ ریککەفتنێ دا، ئەڤجا ل ژێر سیبەرا وەرارا ئابووریا بلند رەنگە وەلاتی پشکداریێ د ژیانا سیاسی دا بکەن و خورتبوونا وان ل سەر رێکا سیستەمێ باجان کو ئەو میکانزما رێککەفتنا جڤاکی یە، لێ ژ ئالیەکێ دن ڤە چەوا هەژار دێ شێن ل ژێر پاشکەفتنا ئابووری و نزمبوونا ئاستێ داهاتێ تاکەکەسی خویکێ دەن، ل ڤێرێ ئالۆزى یان بازنێ ڤالا دەست پێ دکەت کو بێی هیچ ئارمانجەک ل دۆر خوە دزڤڕیت و ئەڤە حالێ وەلاتێن عەرەبییە و گەلەک دەولەتێن پاشکەفتی (دول النامیە)، لەورا دبێژین گەشەپێدان نینە بێی دیمۆکراتى و دیمۆکراتى ژی بێی گەشەپێدان نینە.
بێگومان د شیان دایە ل ژێر سیبەرا بەلگەنامێن دیرۆکی یێن جۆراورجۆر و نەبوونا هێلەکا دەمى یا راست گەنگەشە ل سەر مگرتیا (لیبست) بهێتە کرن، ب تنێ نیڤا دووێ یا چەرخێ بیستى نەبیت، ل دەمەکى سیستەمێ ئوتوقراتى د دابینکرنا مەرجێن گەشەپێدانێ دا راستى شکەستنێ بوویە و پاشی دیمۆکراتى ل چەندین دەولەتان راستى شکەستنێ بوو. چونکى سەرۆکێن دکتاتۆر ل شوینا داهاتێ زێدە ژ بۆ خورتکرنا وەرارا ئابووری بکاربینن بووینە دزیکەرێن وى داهاتێ زێدە دکەت. ئاها ئەڤە بەرێ مە ددەتە لێکۆلینا مگرتیا (مەنسۆر ئولسون) ل دۆر چەوانیا دروستبوونا دەولەتێ، ب ئاوایەکى (ئولسون) دبێژیت رێگرێن گەرۆک خورتبوونا وەبەرهێنانێ و بەرهەمئینانێ د ژێر رەوشا مژەوى دا ژ ناڤ دبەن، ل دەمەکى رێگر کو خوە وەکو حاکمێ دەڤەرەکێ دزانیت و دزى بۆ خوە ب تنێ دڤێت و رێبەریا سەپاندنا وان باجان دکەت کو دبنە فاکتەرێ بەرقراربوون و زێدەبوونا داهاتێ وى و داهاتێ جڤاکی ب رێکا پاراستنا مافێن مولکیەتێ و زێدەبوونا بەرهەمى ژ بۆ گرەنتیکرنا دانا باجان، و ل گۆر گۆتنا (ئولسون) مەرجێن گرنگێن هەبوونا دیمۆکراسیەتێ هەمان مەرجن بۆ گرەنتیکرنا مافێن مولکیەتێ و رێککەفتنێ، کو دبنە فاکتەرێن وەرارا ئابووری. رەوشا نها یا گەلەک دەولەتێن عەرەبی کو راستى ڤالاتیەکا سیاسی و مژەوی و ئالۆز بووینە، هەروەسا بۆ گەلەک ئاراستەیان پارچە بووینە دگەل بلندبوونا ئاستێ هەژاریێ و بێکاریێ کو بوویە ئەگەر هزر ل وەکهەڤیا ڤێ رەوشێ دگەل مگرتیا  (ئولسون) بهێتەکرن. ئەرێ ئاراستە بەرەف حوکمێ ئوتوقراتى دچیت یان بزاڤەکە بۆ بەلاڤکرنا دیمۆکراسیەتێ ل هندەک جڤاکان کو میکانزما پشتەڤانیا سازیان نینە؟ بێگومان ئەنجام شکەستنە دگەل بەرچاڤ وەرگرتنا دەمێ پێدڤى بۆ گەهشتنا ئارمانجێ، کو ئەڤە ب خوە تەحەدیەکە و پێدڤیە ژ هەمی ئالیان ڤە بهێتە بەرچاڤ کرن، چونکی ژ بەر پێدڤیا زێدە یا خەلکێ زێدەبووى هەر دەستکەفتیەکێ ب دەمەکێ درێژ بدەستڤە هاتى ب دەمەکێ کورت نامینیت.
ئەڤجا باشترین نموونە بۆ چارەسەرکرنا ئالۆزیێن دەولەتێن عەرەبی کو بایێ گهۆرینێ لێدایە پێدڤیە پشتگرێدانێ ب کۆمەکا بنەمایێن ئابوورێ سیاسی بکەن، کو ل سەر ئازادیا ئابووری هاتینە دانان، هەروەسا سازیان بدانن کو وێ ئێکێ بپارێزن داکو بەرەف رێکا دیمۆکراتیێ بچن دگەل بەرنامەکێ ئابووری، گرنگترینێ وان هاریکاریان ژ دەولەتێن زەنگین وەرگرن، سفککرنا قەرزاریێ، سیاسەتا گرنگیدانا بازرگانى و بەرهنگاریا هەژاریێ و هاندانا پیشەسازیێن یچویک و ناڤنجی، هەروەسا دابینکرنا ژینگەهەکا وەبەرهێنانێ یا گونجای و ئەبدێتکرنا سیستەمێن مالی و بانکی، ئەڤ پێنگاڤە دێ بنە فاکتەر بۆ خورتبوونا بەرهەمئینانێ و بەرهنگاریا گەندەلیێ و هەردوو رێکێ خوەش دکەن بۆ گەهشتنا رێککەفتنا جڤاکی کو قووناغا ئاڤاکرنا ئابووریا دومدرێژ ل دویف خوەدا دئینن،کو نە بتنێ کەرتێن ئابووری ب خوە دگریت، بەلکو گەشەپێدانا جڤاکی و ئاڤاکرنا مرۆڤى ژی ب خوەڤە دگریت.

وەرگێران: حکمەت زێوکی

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 240 access attempts in the last 7 days.