ئیراق د راپورتا گە شە پێدانا مروڤایەتا یا سالا 2014 دا

♦ نژدار سعداللە خالد- زانکۆیا ئێرلنگن-نورنبێرگ، ئەلمانیا

2014-07-29

راپورتا  گەشەپێدانا  مروڤایەتى (Human Development Report  )  ئێکە ژ  راپورتێن  ئابوورى وجڤاکى  نیڤ دەولتى تێن گرنگە، وجهێ پالپشتیا پرانیا سەنتەرێن خۆاندن و ڤەکولینا یە لجیهانێ، کە تێتە راگەهاندن ژ لایى بەرنامى نەتەوێن ئێکگرتى بۆ گەشەپیدانێ (United Nation Development Program)  )، ئەڤ راپورتە بۆ  جارا ئێکى ل سالا (1990) هاتیە راگەهاندن ودڤى راپورتێدا باسى گەلەک فاکتەرێن ئابوورى وجڤاکى تێتەکرن، مینا بارێ خواندێ (Education) و بارێ ساخلەمێ (Health) ورێژا داهاتى یێ کەسان ژ داهاتیێ نە تەویى (Per capita)، هەروەسا ئەڤ راپورتە چەندین فاکتەرێن دى یێن ئابوورى وجڤاکى شروڤەدکەت وەک رێژا بێکاریى (Unemployment)وهەژاریى(Poverty)  وپیڤەرێ جێوازى لناڤبەرا ژنا و میرادا(Gender Inequality Index)، هەروەسا ل گەل چەندیین فاکتەرێن دیین گرنگ  تێنە شروڤەکرن و پیڤەرێ گەشەپێدانا مروڤایەتى  (Human Development Index) (HDI)ژێ تێتە دروستکرن، لەورا ڤێ راپورتێ گرنکى یەکا مەزن هەیە ژلایى پرانیا وەلاتێن جیهانى جونکە ئەڤ راپورتە بشێوەکى زانستى بارى  گەشەپێدانا ئابوورى وجڤاکى یى هەمى وەلاتێن جیهانێ دیاردکەت، هەرەوسا دیاردکەت کا چەند ناکوکى یێن  ئابوورى و جڤاکى هەنە دناڤ  هەر وەلاتەکى دا، جونکە ئەڤ راپورتە وەسا دیاردکەت بلند کرنا ئاستى خۆاندنێ دى بیتە هاندەر بۆ دیتنا دەلیڤین کارى بۆ هاولاتیا بڤى شێوەیى دى رێژا بێکاریێ و هەژاریى کێم بیت، هەروەسا بلندکرنا بارى ساخلەمیا  هاولاتیا فەکتەرەکى گرنگە بۆ زێدەکرنا بەرهەم ئینانا وان بڤى شێوەیى دى رێژا بەرهەمى ناڤخویى زێدەبیت، ئەڤ فاکتەرە دێ بنە هاندەر بۆ بلند کرنا رێژا داهاتێ کەسان.
لڤیرە ئەگەر ئەم بهێن تیروشکەکى بەردەیینە  سەر ئاستى ئیراقێ دراپورتا گەشەپێدانا مروڤایەتى یاسالا (2014 ) دێ وەسا بومە دیاربیت کە  بارى ئیراق زۆر یێ خرابە، ئیراق ل رێزا (120) تێت، ئەڤە وەسا دیاردکەت کە ئیراق ژ وەلاتێن ناڤنجى یین نە یین باشە دبوارى گەشەپێدانا مروڤایە تى دا، هەروەسا ئاستى ئیراقى دڤى راپورتیدا وەسا دیاردکەت کە ئیراق ژ وەلاتێن کەلەک  پاشکەفتى یە ل روژهەلاتا ناڤەراست، سەرەرایى  هەبونا بودجەکا مەزن ئەڤا قەبارێ وێ گەهشتى یە (118.6$) ملیار  ل سالا(2013) ، و سەرچاوەیین مەزن یین کەرستێن مروڤایەتى، لێ حکومەتا  ئیراقێ نەشیایە بارى ئابوورى و جڤاکى یى خەلکى خۆ  پێش بێخیت، ئانکو  بارێ کەشەپێدانا ئابوورى وجڤاکى ل ئیراقێ رۆژ ب رۆژ خرابترە. و پیڤەرێ (HDI)  وەسا دیاردکەت حکومە تا ئیراقا فیدرال چ کار نەکریە بۆ کێم کرنا رێژا نە خویندەواریێ چونکە یا دیارە ئەڤ  کەرتە سال ب سال بەرەڤ  پاشڤەچونێ دچیت، دهەمان دەم دا، ئەڤ پیڤەرە دیاردکەت کە بارى کەرتى ساخلەمێ لئیراقێ زۆر یێ پاشکەفتى یە و حکومەتێ چ پلانێت زانستى ێت دروست نینن بۆ پێشئیخستنا ڤى کەرتێ گرنگ ، لەورا دێ بینین رێژا پێشبینا ژى(Live Expectation Rate) لئیراقى یا کیمە ئەوژى بۆ ژنا(73.2) سالن و بۆ میران (65.9)سالن، سەبارەت رێژا داهاتى کەسان لئیراقێ بێگومان ئەڤ رێژە یابلند بویێ تا رادەکى  لێ کارتێکرنا وى یا لاوازە، جونکە نە بویە هاندەر بۆ بلند کرنا ئاستى بەرهەمئینانى وکێمکرنا رێژا بێکاریێ وهەژاریێ، ئەڤەژى زفریتە ڤە ب دیتنا من بۆ نەبونا  دادپەروەریى بۆ دابەشکرنا داهاتێ نەتەوەیى لسەر هاولاتێن ئیراقێ، و هەبونا گەندەلیا دارایى وکارگێرى، و نەبونا پلانێن ئابوورى بۆ دروسکت کرنا ژێرخانا پیشەسازى ، هەروەسا  وەک یادیار ئیراق ئیکە ژ وەلاتێن بەرهەمهێنەرێن پترولێ یە Oil Countries)) ، و زێدەتر ژ ریژا (%94) بودجا خۆ یا پالپشت کرى ل سەر داهاتێن پترولێ، و چ گرنگێ نادەتە کەرتێن دى یین ئابوورى وجڤاکى، یان حکومەتا ئیراقێ نزانیت بشێوەکى دروست داهاتێن پترولێ بکاربینیت بۆ گەشەپێدانا مروڤایەتى ل وەڵاتى، لەورا دى بینین ئەڤ کەرتە پێش ناکەڤیت و چ داهاتى نینە، لڤێرە لسەر حکومەتا ئیراقێ ئەو کاربکەت بشێوەکى دروست و زانستى بۆ کارئینانا داهاتێن پترولێ بو بلند کرنا بارێ ئابوورى وزانستى وجڤاکى یێن گەلێن ئیراقى.
سەبارەت هەرێما کوردستانێ هەر چەند دڤێ راپوتێدا ئاماژەبێ نەدایە لێ کەلەک خۆاندن و ڤەکولینَت زانستى دبوارێ کەشەپێدانا ئابوورى دا وەسا دیاردکەن کۆ  بارێ گەشەپێدانا ئابوورى وجڤاکى لکوردستانێ کەلەک باشترە لناوچێن دى یێن ئیراقێ ب تایبەت دبواریێن خۆاندنێ و تەندروستى و ودابەشکرنا داهاتى دا ومافێ ژنا، هەروەسا رپَزا بێکاریى وهەژاریێ لکوردستانێ کەلەک کێم ترە ژناوچێن دى یێن ئیراقێ، لێ سەرەرایى ڤێ چەندێ لسەر حکومەتا کوردستانێ  ئەو پتر کاربکەت بۆ پێشئێخستنا بارێ زانستى وروشەنبرى لکوردستانى ئەو ژى ب دانانا پلانەکا دەم درێژ بو پێشئێخستنا سیستەمى و پروگرامێن خواندنێ لکوردستانى بریا دانانا قوتابخانە وزانکوێت پێشکەفتى وبکارئینانا زمانى ئینگلیزى دپروسەسا خۆاندنى دا، جونکە کارئینانێ زمانى ئینگلیزى دپروسەسا خواندنێ دا هاندەرە بۆ بلند کرنا شارەزایا کەسان دبواریێن زانستى و کارێن  جودا وجودا دا، هەروەسا گەلەک یاگرنگە  پروگرامیت خۆاندنێ بگونجن لگەل پیتڤێت بازارى،  ئەڤە دێ بیتە هاندەر کە بارى دەلڤێن کارى و وەبەرهێنانێ لکوردستانێ زێدەبیت، هەروەسا لسەر حکومەتا کوردستانى ئەوە کاربکەت بۆ پێئخستنا سیستەمێ ساخلەمى  جونکە یازانایە کەرتێ ساخلەمێ لکوردستانى چ پێشڤەچون بخوڤە نەدیتیە لەورا یا کرنگە کوردستان سیستەمى گرنتیا ساخلەمێ(Healthy Insurance ) بکاربینیت وەک پرانیا وەلاتێن جیهانێ، جونکە بکارئینانا ڤى سیستەمى دبیتە رێکخوشکەر بۆ  پێئخستنا  ساخلەمیا گشتى لکوردستانى ئەڤە ژى بێگومان دێ کارتێکرنەکا ئەرنى لسەر بوارێن دى یین ژیانا خەلکێ کوردستانێ کەت وەک زێدەکرنا چالاکیا وان دبوارێ کارى دا وبەرهەمئینانى دا،  دهەمان دەم دا یاگرنگە حکومەت کاربکەت بۆ پەیرەوکرنا دادپەروەریا جڤاکى وکێم کرنا جیوازیا دناڤبەرا چینیت جڤاکى دا. ئەڤ خالە هەمى هاندەرن بۆ دانانا بنەمایین دروست یێن گەشەپێدانا ئابوورى ومروڤایەتى ولکوردستانێ، جونکە لدیڤ بیردوزێن زانستێن گەشەپێدانا ئابوورى پێئخستنا سیستەمى خۆاندنێ وساخلەمێ دبنە هاندەر بۆ  زێدەکرنا دەلیڤێن کارى بۆ کەسان  وبەرهەمێ نافخویى، و داهاتێن کەسان ژى  دێ زێدەبن هەروەسا دى رێژا بێکاریى و هەژاریى ژى کێم بیت.

 

بیروڕا

Bad Behavior has blocked 808 access attempts in the last 7 days.